देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)
अध्यायः ४१ विष्ण्वादिदेवैर्महादेवस्य स्तुतिरूपः। ते शम्भोः ईश्वरत्वं परब्रह्मत्वं च स्वीकुर्वन्ति, तथा च देहिनां मोहकारिणीं तस्य परां मायां चिन्तयन्ति। शिवः मनोवागतीतः सन् स्वशिवशक्त्या जगत्सृजति धारयति च—ऊर्णनाभेर्जालदृष्टान्तेन। स एव लौकिकवैदिकमर्यादानां सेतुं, क्रतूनां प्रवर्तकं, सर्वकर्मफलप्रदातारं च कथ्यते। श्रद्धाशुद्धधर्मनिष्ठान् वैदिकविदः, तथा च ईर्ष्यालविमूढान् कटुवाक्यैः परपीडकान् भेदयित्वा, तेषां दुष्टवृत्तीनां निग्रहाय अनुग्रहाय च शिवप्रसादं याचन्ते। एषा पुराणीयेश्वरतत्त्वव्याख्या—शिवस्य स्वातन्त्र्यं आवरणप्रकाशयोः, करुणया च धर्मकर्मव्यवस्थापालनम्।
Shlokas
Verse 1
विष्ण्वादय ऊचुः । देवदेव महादेव लौकिकाचारकृत्प्रभो । ब्रह्म त्वामीश्वरं शंभुं जानीमः कृपया तव
विष्ण्वादय ऊचुः । देवदेव महादेव लौकिकाचारकृत्प्रभो । ब्रह्म त्वामीश्वरं शम्भुं जानीमः कृपया तव ॥
Verse 2
किं मोहयसि नस्तात मायया परया तव । दुर्ज्ञेयया सदा पुंसां मोहिन्या परमेश्वर
किं मोहयसि नस्तात मायया परया तव । दुर्ज्ञेयया सदा पुंसां मोहिन्या परमेश्वर ॥
Verse 3
प्रकृतः पुरुषस्यापि जगतो योनिबीजयोः । परब्रह्म परस्त्वं च मनोवाचामगोचरः
प्रकृतः पुरुषस्यापि जगतो योनिबीजयोः । परब्रह्म परस्त्वं च मनोवाचामगोचरः ॥
Verse 4
त्वमेव विश्वं सृजसि पास्यत्सि निजतंत्रतः । स्वरूपां शिवशक्तिं हि क्रीडन्नूर्णपटो यथा
त्वमेव विश्वं सृजसि पालयसि निजतन्त्रतः । स्वरूपां शिवशक्तिं हि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥
Verse 5
त्वमेव क्रतुमीशान ससर्जिथ दयापरः । दक्षेण सूत्रेण विभो सदा त्रय्यभिपत्तये
त्वमेव क्रतुमीशान दयापरः ससर्जिथ। दक्षं सूत्रमिव कृत्वा विभो त्रय्यभिपत्तये सदा प्रतिष्ठितवान्॥
Verse 6
त्वयैव लोकेवसितास्सेतवो यान् धृतव्रताः । शुद्धान् श्रद्दधते विप्रा वेदमार्गविचक्षणाः
त्वयैव लोके धृतव्रतैः सेतवो यान् स्थापिताः; शुद्धा विप्राः श्रद्दधते तेषु वेदमार्गविचक्षणाः।
Verse 7
कर्तुस्त्वं मंगलानां हि स्वपरं तु मुखे विभो । अमंगलानां च हितं मिश्रं वाथ विपर्ययम्
विभो, त्वं हि मंगलानां कर्ता; स्वपरं च मुखे धारयसि। अमंगलानामपि हितं मिश्रं वा विपर्ययेन वा साधयसि।
Verse 8
सर्वकर्मफलानां हि सदा दाता त्वमेव हि । सर्वे हि प्रोक्ता हि यशस्तत्पतिस्त्वं श्रुतिश्रुतः
सर्वकर्मफलानां नित्यं दाता त्वमेव हि। सर्वैः प्रोक्तो यशःपतिस्त्वं, श्रुतिषु श्रुतः प्रसिद्धः॥
Verse 9
पृथग्धियः कर्मदृशोऽरुंतुदाश्च दुराशयाः । वितुदंति परान्मूढा दुरुक्तैर्मत्सरान्विताः
पृथग्धियः कर्मदृशोऽरुंतुदाश्च दुराशयाः। वितुदन्ति परान्मूढा दुरुक्तैर्मत्सरान्विताः॥
Verse 10
तेषां दैववधानां भो भूयात्त्वच्च वधो विभो । भगवन्परमेशान कृपां कुरु परप्रभो
तेषां दैववधानां भो भूयात्त्वच्च वधो विभो। भगवन्परमेशान कृपां कुरु परप्रभो॥
Verse 11
नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । कपर्दिने महेशाय ज्योत्स्नाय महते नमः
नमो रुद्राय शान्ताय ब्रह्मणे परमात्मने । कपर्दिने महेशाय ज्योत्स्नारूपाय महते नमः ॥
Verse 12
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः । त्रिगुणात्मा निर्गुणश्च प्रकृतेः पुरुषात्परः
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः । त्रिगुणात्मा निर्गुणश्च प्रकृतेः पुरुषात्परः ॥
Verse 13
नमस्ते नीलकंठाय वेधसे परमात्मने । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे
नमस्ते नीलकण्ठाय वेधसे परमात्मने । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानन्दहेतवे ॥
Verse 14
ओंकारस्त्वं वषट्कारस्सर्वारंभप्रवर्तकः । हंतकास्स्वधाकारो हव्यकव्यान्नभुक् सदा
ओंकारस्त्वं वषट्कारः सर्वारम्भप्रवर्तकः । हन्ताकारः स्वधाकारो हव्यकव्यान्नभुक् सदा ॥
Verse 15
कृतः कथं यज्ञभंगस्त्वया धर्मपरायण । ब्रह्मण्यस्त्वं महादेव कथं यज्ञहनो विभो
कृतः कथं यज्ञभङ्गस्त्वया धर्मपरायण । ब्रह्मण्यस्त्वं महादेव कथं यज्ञहनो विभो ॥
Verse 16
ब्राह्मणानां गवां चैव धर्मस्य प्रतिपालकः । शरण्योसि सदानंत्यः सर्वेषां प्राणिनां प्रभो
ब्राह्मणानां गवां चैव धर्मस्य प्रतिपालकः । शरण्योऽसि सदानन्त्यः सर्वेषां प्राणिनां प्रभो ॥
Verse 17
नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायांबुमयाय ते
नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायाम्बुमयाय ते ॥
Verse 18
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । रुद्रायाग्निस्वरूपाय महातेजस्विने नमः
शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । रुद्रायाग्निस्वरूपाय महातेजस्विने नमः ॥
Verse 19
ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः । पशूनांपतये तुभ्यं यजमानाय वेधसे
ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमो नमः । पशूनांपतये तुभ्यं यजमानाय वेधसे ॥
Verse 20
भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । महादेवाय सोमाय प्रवृत्ताय नमोस्तु ते
भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । महादेवाय सोमाय प्रवृत्ताय नमोऽस्तु ते ॥
Verse 21
उग्राय सूर्यरूपाय नमस्ते कर्मयोगिने । नमस्ते कालकालाय नमस्ते रुद्र मन्यवे
उग्राय सूर्यरूपाय नमस्ते कर्मयोगिने। नमस्ते कालकालाय नमस्ते रुद्र मन्यवे॥
Verse 22
नमश्शिवाय भीमाय शंकराय शिवाय ते । उग्रोसि सर्व भूतानां नियंता यच्छिवोसि नः
नमः शिवाय भीमाय शंकराय शिवाय ते। उग्रोऽसि सर्वभूतानां नियंता यच्छिवोऽसि नः॥
Verse 23
मयस्कराय विश्वाय ब्रह्मणे ह्यार्तिनाशिने । अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः
मयस्कराय विश्वाय ब्रह्मणे ह्यार्तिनाशिने । अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः ॥
Verse 24
शर्वाय सर्वरूपाय पुरुषाय परात्मने । सदसद्व्यक्तिहीनाय महतः कारणाय ते
शर्वाय सर्वरूपाय पुरुषाय परात्मने । सदसद्व्यक्तिहीनाय महतः कारणाय ते ॥
Verse 25
जाताय बहुधा लोके प्रभूताय नमोनमः । नीलाय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे
जाताय बहुधा लोके प्रभूताय नमोनमः । नीलाय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे ॥
Verse 26
मीढुष्टमाय देवाय शिपिविष्टाय ते नमः । महीयसे नमस्तुभ्यं हंत्रे देवारिणां सदा
मीढुष्टमाय देवाय शिपिविष्टाय ते नमः। महीयसे नमस्तुभ्यं हन्त्रे देवारिणां सदा॥
Verse 27
ताराय च सुताराय तरुणाय सुतेजसे । हरिकेशाय देवाय महेशाय नमोनमः
ताराय च सुताराय तरुणाय सुतेजसे। हरिकेशाय देवाय महेशाय नमोनमः॥
Verse 28
देवानां शंभवे तुभ्यं विभवे परमात्मने । परमाय नमस्तुभ्यं कालकंठाय ते नमः
देवानां शंभवे तुभ्यं विभवे परमात्मने । परमाय नमस्तुभ्यं कालकण्ठाय ते नमः ॥
Verse 29
हिरण्याय परेशाय हिरण्यवपुषे नमः । भीमाय भीमरूपाय भीमकर्मरताय च
हिरण्याय परेशाय हिरण्यवपुषे नमः । भीमाय भीमरूपाय भीमकर्मरताय च ॥
Verse 30
भस्मदिग्धशरीराय रुद्राक्षाभरणाय च । नमो ह्रस्वाय दीर्घाय वामनाय नमोस्तु ते
भस्मदिग्धशरीराय रुद्राक्षाभरणाय च । नमो ह्रस्वाय दीर्घाय वामनाय नमोऽस्तु ते ॥
Verse 31
दूरेवधाय ते देवा ग्रेवधाय नमोनमः । धन्विने शूलिने तुभ्यं गदिने हलिने नमः
दूरेवधाय ते देव ग्रेवधाय नमो नमः। धन्विने शूलिने तुभ्यं गदिने हलिने नमः॥
Verse 32
नानायुधधरायैव दैत्यदानवनाशिने । सद्याय सद्यरूपाय सद्योजाताय वै नमः
नानायुधधरायैव दैत्यदानवनाशिने । सद्याय सद्यरूपाय सद्योजाताय वै नमः ॥
Verse 33
वामाय वामरूपाय वामनेत्राय ते नमः । अघोराय परेशाय विकटाय नमोनमः
वामाय वामरूपाय वामनेत्राय ते नमः । अघोराय परेशाय विकटाय नमोनमः ॥
Verse 34
तत्पुरुषाय नाथाय पुराणपुरुषाय च । पुरुषार्थप्रदानाय व्रतिने परमेष्ठिने
तत्पुरुषाय नाथाय पुराणपुरुषाय च । पुरुषार्थप्रदानाय व्रतिने परमेष्ठिने ॥
Verse 35
ईशानाय नमस्तुभ्यमीश्वराय नमो नमः । ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाय नमस्साक्षात्परात्मने
ईशानाय नमस्तुभ्यमीश्वराय नमो नमः । ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाय नमस्साक्षात्परात्मने ॥
Verse 36
उग्रोसि सर्वदुष्टानां नियंतासि शिवोसि नः । कालकूटाशिने तुभ्यं देवाद्यवन कारिणे
उग्रोऽसि सर्वदुष्टानां नियन्तासि शिवोऽसि नः। कालकूटाशिने तुभ्यं नमो देवाद्यवनकारिणे॥
Verse 37
वीराय वीरभद्राय रक्षद्वीराय शूलिने । महादेवाय महते पशूनां पतये नमः
वीराय वीरभद्राय रक्षद्वीराय शूलिने। महादेवाय महते पशूनां पतये नमः॥
Verse 38
वीरात्मने सुविद्याय श्रीकंठाय पिनाकिने । नमोनंताय सूक्ष्माय नमस्ते मृत्युमन्यवे
वीरात्मने सुविद्याय श्रीकण्ठाय पिनाकिने। नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय नमस्ते मृत्युमन्यवे॥
Verse 39
पराय परमेशाय परात्परतराय ते । परात्पराय विभवे नमस्ते विश्वमूर्तये
पराय परमेशाय परात्परतराय ते। परात्पराय विभवे नमस्ते विश्वमूर्तये॥
Verse 40
नमो विष्णुकलत्राय विष्णुक्षेत्राय भानवे । भैरवाय शरण्याय त्र्यंबकाय विहारिणे
नमो विष्णुकलत्राय विष्णुक्षेत्राय भानवे। भैरवाय शरण्याय त्र्यम्बकाय विहारिणे॥
Verse 41
इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे देवस्तुतिवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः समाप्तः ॥
Verse 42
भवता हि जगत्सर्वं व्याप्तं स्वेनैव तेजसा । परब्रह्म निर्विकारी चिदानंदःप्रकाशवान्
भवता हि जगत्सर्वं व्याप्तं स्वेनैव तेजसा । परब्रह्म निर्विकारी चिदानन्दप्रकाशवान् ॥
Verse 43
ब्रह्मविष्ण्विंद्रचन्द्रादिप्रमुखास्सकलास्सुराः । मुनयश्चापरे त्वत्तस्संप्रसूता महेश्वर
ब्रह्मविष्ण्विन्द्रचन्द्रादिप्रमुखाः सकलास्सुराः । मुनयश्चापरे त्वत्तः संप्रसूता महेश्वर ॥
Verse 44
यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अष्टमूर्तिरितीशश्च त्वमाद्यः करुणामयः
यतोऽष्टधा स्वतनुं विभज्य सकलं जगद् बिभर्षि, तस्माद् अष्टमूर्तिरिति त्वं ईश उच्यसे। त्वमेव आद्यः करुणामयः प्रभुः॥
Verse 45
त्वद्भयाद्वाति वातोयं दहत्यग्निर्भयात्तव । सूर्यस्तपति ते भीत्या मृत्युर्धावति सर्वतः
त्वद्भयाद्वाति वातोऽयं दहत्यग्निर्भयात्तव । सूर्यस्तपति ते भीत्या मृत्युर्धावति सर्वतः ॥
Verse 46
दयासिन्धो महेशान प्रसीद परमेश्वर । रक्ष रक्ष सदैवास्मान् यस्मान्नष्टान् विचेतसः
दयासिन्धो महेशान प्रसीद परमेश्वर । रक्ष रक्ष सदैवास्मान् यस्मान्नष्टान् विचेतसः ॥
Verse 47
रक्षिताः सततं नाथ त्वयैव करुणानिधे । नानापद्भ्यो वयं शंभो तथैवाद्य प्रपाहि नः
रक्षिताः सततं नाथ त्वयैव करुणानिधे । नानापद्भ्यो वयं शम्भो तथैवाद्य प्रपाहि नः ॥
Verse 48
यज्ञस्योद्धरणं नाथ कुरु शीघ्रं प्रसादकृत् । असमाप्तस्य दुर्गेश दक्षस्य च प्रजापतेः
यज्ञस्योद्धरणं नाथ कुरु शीघ्रं प्रसादकृत् । असमाप्तस्य दुर्गेश दक्षस्य च प्रजापतेः ॥
Verse 49
भगोक्षिणी प्रपद्येत यजमानश्च जीवतु । पूष्णो दंताश्च रोहंतु भृगोः श्मश्रूणि पूर्ववत्
भगोक्षिणी प्रपद्येत यजमानश्च जीवतु । पूष्णो दंताश्च रोहंतु भृगोः श्मश्रूणि पूर्ववत् ॥
Verse 50
भवतानुग्रहीतानां देवादीनांश्च सर्वशः । आरोग्यं भग्नगात्राणां शंकर त्वायुधाश्मभिः
भवतानुग्रहीतानां देवादीनांश्च सर्वशः । आरोग्यं भग्नगात्राणां शंकर त्वायुधाश्मभिः ॥
Verse 51
पूर्णभागोस्तु ते नाथावशिष्टेऽध्वरकर्मणि । रुद्रभागेन यज्ञस्ते कल्पितो नान्यथा क्वचित्
पूर्णभागोस्तु ते नाथावशिष्टेऽध्वरकर्मणि । रुद्रभागेन यज्ञस्ते कल्पितो नान्यथा क्वचित् ॥
Verse 52
इत्युक्त्वा सप्रजेशश्च रमेशश्च कृतांजलिः । दंडवत्पतितो भूमौ क्षमापयितुमुद्यतः
इत्युक्त्वा सप्रजेशो रमेशश्च कृताञ्जलिः । दण्डवत्पतितो भूमौ क्षमापयितुमुद्यतः ॥
Frequently Asked Questions
The chapter primarily presents a deva-stuti and theological inquiry rather than a single dramatic event: Viṣṇu and other devas address Śiva, questioning his māyā and affirming his supreme status and governance of cosmic/ritual order.
It encodes Śiva’s sovereign freedom to veil (āvaraṇa) and reveal (anugraha) reality: māyā is not an independent rival but Śiva’s own power, through which embodied cognition becomes limited until grace and right understanding arise.
Śiva is highlighted as creator and sustainer via śivaśakti, establisher of dharma and ritual ‘setus,’ and the constant dispenser of karmic results—while remaining transcendent (parabrahman) beyond mind and speech.