कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage
अध्यायः ४ संवादरूपः। नारदः शिवस्य स्वधामगमनानन्तरं वृत्तान्तं ब्रह्माणं पृच्छति। ब्रह्मा कथयति—पूर्वोक्तं स्मरन् दक्षः कामं (मन्मथं) सम्बोध्य स्वदेहसम्भूतां शुभलक्षणसम्पन्नां कन्यां तस्मै वधूरूपेण ददौ। सा ‘रती’ इति नाम्ना प्रसिद्धा; तयोर्विवाहः विधिवत् सम्पन्नः। रतीदर्शनात् कामः हृष्टः सम्मोहितश्च भवति; कामः केवलं विक्षोभकवेगः न, किन्तु धर्मेण नियन्त्रितः सिद्धान्तः—विवाहवंशपरम्परादिषु प्रतिष्ठितः—इति सूचितम्। रत्याः सौन्दर्यवर्णनं कामस्य अनुरागं च प्रदर्श्य, अनन्तरं शिवतपःशक्त्या सह कामस्य सङ्गतिं पूर्वसूचयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता
नारद उवाच—विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो, अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता।
Verse 2
ततः किमभवत्तात चरितं तद्वदाधुना । अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुं यदि शम्भुकथाश्रयम्
ततः किमभवत्तात? तच्चरितं सम्प्रति वद। अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुमिच्छामि, यतः मम मनः शम्भुकथाश्रयम्।
Verse 3
ब्रह्मोवाच । शंभौ गते निजस्थाने वेधस्यंतर्हिते मयि । दक्ष प्राहाथ कंदर्पं संस्मरन् मम तद्वचः
ब्रह्मोवाच—शम्भौ गते निजस्थाने, वेधसि मयि तत्रान्तर्हिते; दक्षः मम तद्वचः संस्मरन् कन्दर्पं तदा प्राह।
Verse 4
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीस० कामविवाहवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां सतीखण्डे ‘कामविवाहवर्णनम्’ नाम चतुर्थोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 5
एषा तव महा तेजास्सर्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी
एषा तव महातेजाः सर्वदा सहचारिणी भविष्यति; धर्मतः वशवर्तिनी सती यथाकामं ते कामान् पूरयिष्यति।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् । कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् । कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम् ॥
Verse 7
विवाह्य तां स्मरस्सोपि मुमोदातीव नारद । दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम्
विवाह्य तां स्मरोऽपि मुमोदातीव नारद । दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम् ॥
Verse 8
अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् । आत्मा गुणेन विद्धोसौ मुमोह रतिरंजितः
अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् । आत्मा गुणेन विद्धोऽसौ मुमोह रतिरञ्जितः ॥
Verse 9
क्षणप्रदाऽभवत्कांता गौरी मृगदृशी मुदा । लोलापांग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ
क्षणप्रदाऽभवत्कान्ता गौरी मृगदृशी मुदा । लोलापाङ्ग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ ॥
Verse 10
तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोकरोत् । उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम्
तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोऽकरोत् । उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम् ॥
Verse 11
कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तम । आशु गन्तुं निजास्त्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्
तस्या कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा द्विजोत्तमः। निजास्त्राणामपि शीघ्रतां चारुतां च न शश्रद्धे॥
Verse 12
तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा । आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयांतिके
तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा। आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयान्तिके॥
Verse 13
पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा लक्ष्मसुलक्षितम् । न निश्चिकाय मदनो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः
पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं लक्ष्मसुलक्षितं दृशा। मदनो न विवेक्तुं शक्तो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः॥
Verse 14
सुवर्ण पद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् । रेजे चूचुकयुग्मेन भ्रमरेणेव वेष्टितम्
सुवर्णपद्मकलिकासदृशं तस्याः कुचद्वयं विराजते स्म; चूचुकयुग्मेन नीलभ्रमरेणेव वेष्टितं तदधिकं शोभामवाप।
Verse 15
दृढपीनोन्नतं तस्यास्तनमध्यं विलंबिनीम् । आनाभिप्रतलं मालां तन्वीं चन्द्रायितां शुभाम्
दृढपीनोन्नतं तस्याः स्तनमध्यं विलम्बिनी; आनाभिप्रतलं माला तन्वी शुभा चन्द्रायिता बभौ।
Verse 16
ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसंभ्रमाम् । विसस्मार च यस्मात्तां विसृज्यैनां निरीक्षते
पुष्पधनुषः कामः ज्यां च षट्पदावलिसंभ्रमं च विसस्मार। तां निरीक्ष्य धनुः विसृज्यैव तस्थौ॥
Verse 17
गम्भीरनाभिरंध्रांतश्चतुःपार्श्वत्वगादृतम् । आननाब्जेऽक्षणद्वंद्वमारक्तकफलं यथा
गम्भीरनाभिरन्ध्रान्तः चतुःपार्श्वत्वगादृतः। आननाब्जेऽक्षणद्वन्द्वं मारक्तकफलं यथा॥
Verse 18
मध्येन वपुषा निसर्गाष्टापदप्रभा । रुक्मवेदीव ददृशे कामेन रमणी हि सा
मध्येन तनुना देहप्रभया च स्वभावतः । रुक्मवेदीव ददृशे कामप्रभावात् सा रमणी ॥
Verse 19
रंभास्तंभायतं स्निग्धं यदूरुयुगलं मृदु । निजशक्तिसमं कामो वीक्षांचक्रे मनोहरम्
रम्भास्तम्भोपमं स्निग्धं मृदु चोरुयुगं शुभम् । निजशक्तिसमं कामो वीक्ष्य तुष्टोऽभवत् ध्रुवम् ॥
Verse 20
आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रांतभागं पदद्वयम् । अनुरागमिवाऽनेन मित्रं तस्या मनोभवः
आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रान्तभागं पदद्वयम् । अनुरागमिवाभात् तेन सखेवाभवन्मनोभवः ॥
Verse 21
तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः । वृत्ताभिरंगुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्
तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः। वृत्ताभिरङ्गुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्॥
Verse 22
तद्बाहुयुगुलं कांतं मृणालयुगलायतम् । मृदु स्निग्धं चिरं राजत्कांतिलोहप्रवालवत्
तस्याः कांतं बाहुयुगलं मृणालयुगलायतं मृदु स्निग्धं चिरं राजत्, कांतिलोहप्रवालवद् दीप्तिमत्।
Verse 23
नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः । चमरीवाल भरवद्विभाति स्म स्मरप्रियः
नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः; चमरीवालभरवद् विभाति स्म, स्मरप्रियः।
Verse 24
एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् । गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः
एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम्; गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः।
Verse 25
चक्रपद्मां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम् । भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजिताम्
चक्रपद्मलक्षणां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम्; भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजितामिति तां वर्णयामास।
Verse 26
कटाक्षपाततुंगौघां स्वीयनेत्रोत्पलान्विताम् । तनुलोमांबुशैवालां मनोद्रुमविलासिनीम्
तस्याः कटाक्षपाताः तुङ्गतरङ्गौघा इव प्रवहन्ति; स्वीयनेत्रे उत्पलसदृशे। तनुलोमा अम्बुशैवालसदृशा, मनोद्रुमविलासिनी सा हृदयं मोहयन्ती दिव्यलीलया विरराज।
Verse 27
निम्ननाभिह्रदां क्षामां सर्वांगरमणीयिकाम् । सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव
निम्ननाभिह्रदोपमां क्षाममध्यां सर्वाङ्गरमणीयिकाम् । सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव ॥
Verse 28
द्वादशाभरणैर्युक्तां शृंगारैः षोडशैर्युताम् । मोहनीं सर्वलोकानां भासयंतीं दिशो दश
द्वादशाभरणैर्युक्तां षोडशशृङ्गारसंयुताम् । सर्वलोकमनोहारीं दिशो दश प्रकाशयन्तीम् ॥
Verse 29
इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः । रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्
इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः । रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम् ॥
Verse 30
नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः । विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः
नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः । विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः ॥
Verse 31
तदा महोत्सवस्तात बभूव सुखवर्द्धनः । दक्षः प्रीततरश्चासीन्मुमुदे तनया मम
तदा तात महोत्सवः सुखवर्धनः समभवत्। दक्षः प्रीततरः सञ्जज्ञे, मम तनयां दृष्ट्वा परमं मुमुदे॥
Verse 32
कामोतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः । दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य चापि जहर्ष ह
कामोऽतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः। दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य पुनर्जहर्ष ह॥
Verse 33
रराज चेतयासार्द्धं भिन्नश्चारुवचः स्मरः । जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया
रराज चेतयासार्धं स्मरः चारुवचः पृथक्। जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया॥
Verse 34
इति रतिपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे वै योगदर्शीव विद्याम् । रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य सा चापि रेजे हरिमिव कमला वै पूर्णचन्द्रोपमास्या
इति कामपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे योगदर्शीव विद्याम्। रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य रेजे हरिमिव कमला पूर्णचन्द्रोपमास्या॥
Frequently Asked Questions
Dakṣa gives Ratī—said to arise from his own body—to Kāma (Manmatha) as a wife, and Brahmā narrates the marriage and Kāma’s ensuing delight and enchantment.
It encodes kāma as a cosmic function that must be situated within dharma; by placing desire within sanctioned union, the text presents desire as generative power under moral-ritual regulation rather than mere passion.
Kāma’s force (madana/smara) is shown as immediately operative through Ratī’s beauty and guṇas; Śiva’s transcendence is implied by his withdrawal to his own abode, setting a contrast between ascetic sovereignty and desire’s creative role.