दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा कथयति—देवाः ऋषयश्च दक्षस्य यज्ञोत्सवं प्रति प्रयान्ति, सती तु गन्धमादनस्थे मण्डपे सखीसहिताः क्रीडाविहारपरायणा तिष्ठति। सा चन्द्रस्य प्रस्थानं दृष्ट्वा विजयां नाम विश्वास्यां सखीम् आज्ञापयति—रोहिणीं पृच्छ, चन्द्रः क्व गच्छति इति। विजयाऽपि चन्द्रं समुपगम्य यथोचितं प्रश्नं कृत्वा दक्षयज्ञस्य विवरणं तस्य गमनकारणं च ज्ञात्वा शीघ्रं निवर्त्य सत्याḥ सर्वं निवेदयति। ततः सती (कालीका इति च) विस्मिता चिन्तयति—दक्षः पिताऽस्ति, वीरीणी माता, तथापि मम प्रियदुहितुः निमन्त्रणं कुतो न कृतम्? इति; अनेन दक्षस्य अवमानभावः सूचितः, यतोऽग्रे सत्याḥ प्रतिकारः शैवभक्त्या सह प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । यदा ययुर्दक्षमखमुत्सवेन सुरर्षयः । तस्मिन्नैवांतरे देवो पर्वते गंधमादने
ब्रह्मोवाच—यदा सुरर्षयः दक्षमखमुत्सवेन ययुः, तस्मिन्नैव अन्तरे देवः गन्धमादनपर्वते आसीत्।
Verse 2
धारागृहे वितानेन सखीभिः परिवारिता । दाक्षायणी महाक्रीडाश्चकार विविधास्सती
धारागृहे वितानेन छन्ने सखीभिः परिवारिता, दाक्षायणी सती महाक्रीडाः विविधाः चकार।
Verse 3
क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ मुदा सती । दक्षयज्ञे प्रयांतं च रोहिण्या पृच्छ्य सत्वरम्
क्रीडासक्ता तदा देवी सती मुदा ददर्श ह । दक्षयज्ञं प्रति गच्छन्तं कञ्चिद् दृष्ट्वा रोहिणीं सत्वरं पप्रच्छ, तत्कृत्ये च मनो दधे ।
Verse 4
दृष्ट्वा सीमंतया भूतां विजयां प्राह सा सती । स्वसखीं प्रवरां प्राणप्रियां सा हि हितावहाम्
सीमन्तभूषितां विजयां दृष्ट्वा सती तदा । प्राह स्वसखीं श्रेष्ठां प्राणप्रियाम् हितावहाम् ॥
Verse 5
सत्युवाच । हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये त्वं विजये मम । क्व गमिष्यति चन्द्रोयं रोहिण्यापृच्छ्य सत्वरम्
सत्युवाच— हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये, त्वं मम विजये आधारभूता। रोहिणीं सत्वरं पृच्छ— अयं चन्द्रः क्व गमिष्यति॥
Verse 6
ब्रह्मोवाच । तथोक्ता विजया सत्या गत्वा तत्सन्निधौ द्रुतम् । क्व गच्छसीति पप्रच्छ शशिनं तं यथोचितम्
ब्रह्मोवाच— एवं सत्या समादिष्टा विजया त्वरितं तस्य सन्निधिं गता। यथोचितं तं शशिनं पप्रच्छ— ‘क्व गच्छसि?’ इति॥
Verse 7
विजयोक्तमथाकर्ण्य स्वयात्रां पूर्वमादरात् । कथितं तेन तत्सर्वं दक्षयज्ञोत्सवादिकम्
विजयोक्तं तदाकर्ण्य सती स्वयात्रां प्रथमं त्वरया समादधात्। ततः तेन दक्षयज्ञोत्सवादिकं सर्वं यथाक्रमं कथितवती॥
Verse 8
तच्छ्रुत्वा विजया देवीं त्वरिता जातसंभ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना सतीम्
तच्छ्रुत्वा विजया देवी त्वरिता जातसम्भ्रमा । शशिना यदुक्तं सर्वं तत्सतीं प्रति कथयामास ॥
Verse 9
तच्छ्रुत्वा कालिका देवी विस्मिताभूत्सती तदा । विमृश्य कारणं तत्राज्ञात्वा चेतस्यचिंतयत्
तच्छ्रुत्वा कालिका देवी सती तदा विस्मिताभवत् । कारणं विमृशन्ती सा नाज्ञात्वा हृदि चिन्तयत् ॥
Verse 10
दक्षः पिता मे माता च वीरिणी नौ कुतस्सती । आह्वानं न करोति स्म विस्मृता मां प्रियां सुताम्
दक्षः मे पिता, माता च वीरिणी; कथं सती अहं न स्याम्? तथापि सः मां प्रियां सुतां विस्मृतः, आह्वानं न करोति स्म।
Verse 11
पृच्छेयं शंकरं तत्र कारणं सर्वमादरात् । चिंतयित्वेति सासीद्वै तत्र गंतुं सुनिश्चया
तत्र शंकरं सर्वकारणं आदरात् पृच्छेयम् इति सा चिन्तयित्वा, सती तत्र गन्तुं सुनिश्चिता बभूव।
Verse 12
अथ दाक्षायणी देवी विजयां प्रवरां सखीम् । स्थापयित्वा द्रुतं तत्र समगच्छच्छिवांतिकम्
अथ दाक्षायणी देवी तत्र विजयां प्रवरां सखीम् स्थापयित्वा द्रुतं शिवस्य सन्निधिं समगच्छत्।
Verse 13
ददर्श तं सभामध्ये संस्थितं बहुभिर्गणैः । नंद्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपै
सा तं सभामध्ये संस्थितं ददर्श, बहुभिर्गणैः परिवृतं नन्द्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपैः।
Verse 14
दृष्ट्वा तं प्रभुमीशानं स्वपतिं साथ दक्षजा । प्रष्टुं तत्कारणं शीघ्रं प्राप शंकरसंनिधिम्
तं प्रभुमीशानं स्वपतिं दृष्ट्वा दक्षजा सती तत्कारणं प्रष्टुं शीघ्रं शंकरस्य सन्निधिं प्राप।
Verse 15
शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया । प्रमोदिता वचोभिस्सा बहुमानपुरस्सरम्
शिवेन प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया स्वाङ्के स्थापिता। सा बहुमानपुरस्सरं वचोभिः प्रमोदिता॥
Verse 16
अथ शंभुर्महालीलस्सर्वेशस्सुखदस्सताम् । सतीमुवाच त्वरितं गणमध्यस्थ आदरात्
अथ शम्भुर्महालीलः सर्वेशः सुखदः सताम्। गणमध्यस्थ आदरात् सतीमुवाच त्वरितम्॥
Verse 17
शंभुरुवाच । किमर्थमागतात्र त्वं सभामध्ये सविस्मया । कारणं तस्य सुप्रीत्या शीघ्रं वद सुमध्यमे
शम्भुरुवाच—किमर्थमागतासि त्वं सभामध्ये सविस्मया? तस्य कारणं सुप्रीत्या शीघ्रं वद, सुमध्यमे।
Verse 18
ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता तदा तेन महेशेन मुनीश्वर । सांजलिस्सुप्रणम्याशु सत्युवाच प्रभुं शिवा
ब्रह्मोवाच—एवमुक्ता तदा तेन महेशेन, मुनीश्वर; सा सती साञ्जलिः प्रणम्याशु प्रभुं शिवं प्रत्युवाच।
Verse 19
सत्युवाच । पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम् । तत्रोत्सवो महानस्ति समवेतास्सुरर्षयः
सत्युवाच—पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम्। तत्रोत्सवो महानस्ति, समवेताः सुरर्षयः।
Verse 20
पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो
पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते गमनम् । देवदेवेश तत्सर्वं कथय मे प्रभो ॥
Verse 21
सुहृदामेष वै धर्मस्सुहृद्भिस्सह संगतिः । कुर्वंति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्द्धिनीम्
सुहृदामेष वै धर्मः सुहृद्भिः सह संगतिः । कुर्वन्ति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्धिनीम् ॥
Verse 22
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मयागच्छ सह प्रभो । यज्ञवाटं पितुर्मेद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मयागच्छ सह प्रभो । यज्ञवाटं पितुर्मेऽद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम ॥
Verse 23
ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः । दक्ष वागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः
ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः । दक्षवागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः ॥
Verse 24
महेश्वर उवाच । दक्षस्तव पिता देवी मम द्रोही विशेषतः
महेश्वर उवाच । दक्षस्तव पिता देवि मम द्रोही विशेषतः ॥
Verse 25
यस्य ये मानिनस्सर्वे ससुरर्षिमुखाः परे । ते मूढा यजनं प्राप्ताः पितुस्ते ज्ञानवर्जिताः
यस्य ये सर्वे मानिनः ससुरर्षिमुखाः परे, ते मूढा ज्ञानवर्जिताः तव पितुः यजनं प्राप्ताः।
Verse 26
अनाहूताश्च ये देवी गच्छंति परमंदिरम् । अवमानं प्राप्नुवंति मरणादधिकं तथा
अनाहूताः परस्य परमंदिरं ये गच्छन्ति, हे देवि, ते अवमानं प्राप्नुवन्ति—मरणादपि अधिकम्।
Verse 27
परालयं गतोपींद्रो लघुर्भवति तद्विधः । का कथा च परेषां वै रीढा यात्रा हि तद्विधा
परालयं गतोऽपीन्द्रोऽपि तस्मिन् विधौ लघुर्भवति। परेषां तु का कथा? तेषां हि यात्रा भ्रमणं च तद्विधमेव—अनिश्चितं प्रलयाधीनं च॥
Verse 28
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीयात्रावर्णनं नामाष्टविंशोध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे ‘सतीयात्रावर्णनम्’ नामाष्टविंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 29
तथारिभिर्न व्यथते ह्यर्दितोपि शरैर्जनः । स्वानांदुरुक्तिभिर्मर्मताडितस्स यथा मतः
तथैव शत्रुभिः शरैः प्रहृतोऽपि जनो न व्यथते; स्वजनानां दुरुक्तिभिर्मर्मणि ताडितः स नूनं परितप्यते—इति निश्चयः।
Verse 30
विद्यादिभिर्गुणैः षड्भिरसदन्यैस्सतां स्मृतौ । हतायां भूयसां धाम न पश्यंति खलाः प्रिये
विद्याद्यैः षड्भिर्गुणैरसदन्यैः सतां स्मृतौ हतायां, भूयसां धाम न पश्यन्ति खलाः प्रिये।
Verse 31
ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम्
ब्रह्मोवाच—एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना। उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम्॥
Verse 32
सत्युवाच । यज्ञस्स्यात्सफलो येन स त्वं शंभोखिलेश्वर । अनाहूतोसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा
सत्युवाच—यज्ञः स्यात् सफलो येन स त्वं शम्भोऽखिलेश्वर। अनाहूतोऽसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा॥
Verse 33
तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भावं दुरात्मनः । सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम्
तत् सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भवम् दुरात्मनः। सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम्॥
Verse 34
तस्माच्चाद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो । अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गंतुं महेश्वर
तस्मादद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो । अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गन्तुं महेश्वर ॥
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तौ भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवस्स्वयम् । विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत्
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तौ भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवः स्वयम् । विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत् ॥
Verse 36
शिव उवाच । यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गंतुमवश्यकम् । सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम्
शिव उवाच । यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गन्तुमवश्यकम् । सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम् ॥
Verse 37
एतं नंदिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् । महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता
एतं नन्दिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् । महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता ॥
Verse 38
भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती । सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितुमंदिरम्
भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती । सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितुमन्दिरम् ॥
Verse 39
महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना । सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च
महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना । सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च ॥
Verse 40
गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्रा जग्मुश्शिवाज्ञया । कुतूहलयुताः प्रीता महोत्सवसमन्विताः
गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्राः जग्मुः शिवाज्ञया । कुतूहलयुताः प्रीताः महोत्सवसमन्विताः ॥
Verse 41
तदोत्सवो महानासीद्यजने तत्र सर्वतः । सत्याश्शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः
तदुत्सवो महानासीद्यज्ञे तत्र सर्वतः प्रसृतः। सत्याः शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः॥
Verse 42
कुतूहलं गणाश्चक्रुश्शिवयोर्यश उज्जगुः । बालांतः पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराश्शिवप्रियाः
कुतूहलं गणाश्चक्रुः शिवयोः यश उज्जगुः। बालान्तः पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराः शिवप्रियाः॥
Verse 43
सर्वथासीन्महाशोभा गमने जागदम्बिके । सुखारावस्संबभूव पूरितं भुवनत्रयम्
सर्वथासीन्महाशोभा गमने जगदम्बिके। सुखारावः संबभूव पूरितं भुवनत्रयम्॥
Frequently Asked Questions
The immediate prelude to the Dakṣa-yajña conflict: Satī discovers that the gods are traveling to Dakṣa’s sacrificial festival and realizes she has not been invited.
It functions as a narrative sign of adharmic ritualism—yajña performed for status while excluding/insulting the Śiva-centered principle embodied by Satī—thereby foreshadowing the collapse of sacrificial legitimacy.
Satī is also referred to as Kālikā in the sampled verses, signaling her śakti-identity and the intensity of her response as the narrative moves toward confrontation.