पार्वतीजन्मवर्णनम् / Description of Pārvatī’s Birth

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ संस्मरतुर्भक्त्या दम्पती तौ भवाम्बिकाम् । प्रसूतिहेतवे तत्र देवकार्यार्थमादरात्

ब्रह्मोवाच— अथ तौ दम्पती भक्त्या भवाम्बिकां संस्मरतुः। तत्र देवकार्यसिद्ध्यर्थं प्रसूतिहेतवे आदरात्॥

Verse 2

ततस्सा चण्डिका योगात्त्यक्तदेहा पुरा पितुः । ईहया भतितुं भूयस्समैच्छद्रिरिदारतः

ततः सा चण्डिका योगात् पुरा पितृगेहे त्यक्तदेहा। सा पुनरिहैव गिरिमाश्रित्य स्वेच्छया देहं धारयितुं भूयः समैच्छत्॥

Verse 3

सत्यं विधातुं स्ववचः प्रसन्नाखिलकामदा । पूर्णांशाच्छैलचित्ते सा विवेशाथ महेश्वरी

सत्यं विधातुं स्ववचः प्रसन्नाखिलकामदा । पूर्णांशाच्छैलचित्ते सा विवेशाथ महेश्वरी ॥

Verse 4

विरराज ततस्सोतिप्रमदोपूर्वसुद्युतिः । हुताशन इवाधृष्यस्तेजोराशिर्महामनाः

ततः स पूर्वसुद्युतिमतिक्रम्य विरराज; हुताशन इवाधृष्यः तेजोराशिर्महामना बभूव।

Verse 5

ततो गिरिस्स्वप्रियायां परिपूर्णं शिवांशकम् । समाधिमत्वात्समये समधत्त सुशंकरे

ततः समाधिमत्त्वात् सुशङ्करः काले गिरिस्स्वप्रियायां परिपूर्णं शिवांशकं समधत्त।

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीजन्मवर्णनं नाम षष्टोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘पार्वतीजन्मवर्णनम्’ नाम षष्ठोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 7

गिरिप्रिया सर्वजगन्निवासासंश्रयाधिकम् । विरेजे सुतरां मेना तेजोमण्डलगा सदा

गिरिप्रिया सर्वजगन्निवासा सर्वाश्रयाधिकम् । तस्याः प्रसूत्वा मेना सदा तेजोमण्डलगा सुतरां विरेजे ॥

Verse 8

सुखोदयं स्वभर्तुश्च मेना दौहृदलक्षणम् । दधौ निदानन्देवानामानन्दस्येप्सितं शुभम्

सुखोदयं स्वभर्तुश्च मेना दौहृदलक्षणम् । दधौ शुभं निदानं देवानामानन्दस्येप्सितम् ॥

Verse 9

देह सादादसंपूर्णभूषणा लोध्रसंमुखा । स्वल्पभेन्दुक्षये कालं विचेष्यर्क्षा विभावरी

तस्याः देहः शिथिलः, भूषणानि च न सम्यक् समुपस्थितानि। लोध्रवृक्षाभिमुख्या स्थितवती; क्षीणचन्द्रकलायां तारकाङ्किता विभावरी किञ्चित्कालं विलम्बितेवाभवत्॥

Verse 10

तदाननं मृत्सुरभिनायं तृप्तिं गिरीश्वरः । मुने रहस्युपाघ्राय प्रेमाधिक्यं बभूव तत्

तदा, मुने, गिरीश्वरः रहसि समीपमुपेत्य तस्या आननस्य मृत्सुरभिं गन्धं उपाघ्राय, परितोषं लेभे; ततोऽस्याः प्रति प्रेमाधिक्यं भूयोऽपि बभूव॥

Verse 11

मेना स्पृहावती केषु न मे शंसति वस्तुषु । किंचिदिष्टं ह्रियापृच्छदनुवेलं सखी गिरिः

मेना स्पृहावती सती केषुचित् वस्तुषु मे न शंसति स्म। किन्तु सखी गिरिः ह्रियाऽनुवेलं किंचिदिष्टं मम किमिति पुनःपुनः पृच्छति स्म॥

Verse 12

उपेत्य दौहदं शल्यं यद्वव्रेऽपश्यदाशु तत् । आनीतं नेष्टमस्याद्धा नासाध्यं त्रिदिवैऽपि हि

उपेत्य तस्याः दौहदशल्यं यद्वव्रेऽपश्यदाशु तत्; नेष्टमस्याः सत्वरमानितं, नासाध्यं त्रिदिवैरपि हि।

Verse 13

प्रचीयमानावयवा निस्तीर्य दोहदव्यथाम् । रेजे मेना बाललता नद्धपत्राधिका यथा

प्रचीयमानावयवा दोहदव्यथां निस्तीर्य मेना बाललता इव नद्धपत्राधिका रेजे।

Verse 14

गिरिस्सगर्भां महिषीममंस्त धरणीमिव । निधानगर्भामभ्यन्तर्लीनवह्निं शमीमिव

गिरिस्सगर्भां महिषीं धरणीमिवामंस्त; निधानगर्भामभ्यन्तर्लीनवह्निं शमीमिवामंस्त च।

Verse 15

प्रियाप्रीतेश्च मनसः स्वार्जितद्रविणस्य च । समुन्नतैः श्रुतेः प्राज्ञः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः

प्रियाप्रीतेश्च मनसः स्वार्जितद्रविणस्य च, प्राज्ञः समुन्नतैः श्रुतेर्विधिभिः यथोचिताः क्रियाः चक्रे।

Verse 16

ददर्श काले मेनां स प्रतीतः प्रसवोन्मुखीम् । अभ्रितां च दिवं गर्भगृहे भिषगधिष्ठिते

काले स प्रतीतः मेनां प्रसवोन्मुखीं तेजस्विनीं ददर्श। गर्भगृहे भिषगधिष्ठिते सा सुसंरक्षिता, यथा तत्रैव दिवमिव धार्यते।

Verse 17

दृष्ट्वा प्रियां शुभाङ्गी वै मुमोदातिगिरीश्वरः । गर्भस्थजगदम्बां हि महातेजोवतीन्तदा

दृष्ट्वा प्रियां शुभाङ्गीं वै मुमोदातिगिरीश्वरः । गर्भस्थजगदम्बा हि तदा महातेजोवती बभौ ॥

Verse 18

तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयस्तथा । मुनयश्च समागम्य गर्भस्थां तुष्टुवुश्शिवाम्

तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयस्तथा । मुनयश्च समागम्य गर्भस्थां तुष्टुवुः शिवाम् ॥

Verse 19

देवा ऊचुः । दुर्गे जय जय प्राज्ञे जगदम्ब महेश्वरि । सत्यव्रते सत्यपरे त्रिसत्ये सत्यरूपिणी

देवा ऊचुः । दुर्गे जय जय प्राज्ञे जगदम्ब महेश्वरि । सत्यव्रते सत्यपरे त्रिसत्ये सत्यरूपिणि ॥

Verse 20

सत्यस्थे सत्यसुप्रीते सत्ययोने च सत्यतः । सत्यसत्ये सत्यनेत्रे प्रपन्नाः शरणं च ते

सत्यस्थे सत्यसुप्रीते सत्ययोने च सत्यतः । सत्यसत्ये सत्यनेत्रे प्रपन्नाः शरणं च ते ॥

Verse 21

शिवप्रिये महेशानि देवदुःखक्षयंकरि । त्रैलोक्यमाता शर्वाणी व्यापिनी भक्तवत्सला

शिवप्रिये महेशानि देवदुःखक्षयङ्करि । त्रैलोक्यमाता शर्वाणि व्यापिनी भक्तवत्सला ॥

Verse 22

आविर्भूय त्रिलोकेशि देवकार्यं कुरुष्व ह । सनाथाः कृपया ते हि वयं सर्वे महेश्वरि

हे त्रिलोकेशि! आविर्भूय देवकार्यं कुरुष्व। हे महेश्वरि, तव कृपया वयं सर्वे सनाथा भवामः।

Verse 23

त्वत्तः सर्वे च सुखिनो लभन्ते सुखमुत्तमम् । त्वाम्विना न हि किंचिद्वै शोभते त्रिभवेष्वपि

त्वत्त एव सर्वे सुखिनो भवन्ति, सुखमुत्तमं लभन्ते। त्वां विना त्रिभवेष्वपि किञ्चिदपि न शोभते।

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्थं कृत्वा महेशान्या गर्भस्थाया बहुस्तुतिम् । प्रसन्नमनसो देवास्स्वं स्वं धाम ययुस्तदा

ब्रह्मोवाच—एवं महेशान्याः गर्भस्थायाः बहुस्तुतिं कृत्वा, देवाः प्रसन्नमनसो यथायथं स्वं स्वं धाम ययुः।

Verse 25

व्यतीते नवमे मासे दशमे मासि पूर्णतः । गर्भस्थाया गतिन्द्रध्रे कालिका जगदम्बिका

व्यतीते नवमे मासे, दशमे मासि पूर्णतः, कालानुसारं गर्भस्थाया गतिं जगदम्बिका कालिका लेभे।

Verse 26

तदा सुसमयश्चासीच्छान्तभग्रहतारकः । नभः प्रसन्नतां यातं प्रकाशस्सर्वदिक्षु हि

तदा सुसमयः समभूद्, शान्तग्रह-तारक-प्रभः। नभः प्रसन्नतां यातं, प्रकाशः सर्वदिक्षु हि॥

Verse 27

मही मंगलभूयिष्ठा सवनग्रामसागरा । सरस्स्रवन्तीवापीषु पुफुल्लुः पंकजानि वै

मही मङ्गलभूयिष्ठा बभूव, सवनग्रामसागरैः समलङ्कृता। सरःस्रवन्तीवापीषु च पङ्कजानि नूनं प्रफुल्लानि॥

Verse 28

ववुश्च विविधा वातास्सुखस्पर्शा मुनीश्वर । मुमुदुस्साधवस्सर्वेऽसतान्दुःखमभूद्द्रुतम्

ववुः च विविधा वाताः सुखस्पर्शाः, मुनीश्वर। मुमुदुः साधवः सर्वे; असतां दुःखम् अभूद् द्रुतम्॥

Verse 29

दुन्दुभीन्वादयामासुर्नभस्यागत्य निर्जराः । पुष्पवृष्टिरभूत्तत्र जगुर्गन्धर्वसत्तमाः

नभसः अवतीर्य निर्जराः देवाः दुन्दुभीन् अवादयन्। तत्र पुष्पवृष्टिरभवत्, गन्धर्वसत्तमाश्च हर्षेण जगुः॥

Verse 30

विद्याधरस्त्रियो व्योम्नि ननृतुश्चाप्सरास्तथा । तदोत्सवो महानासीद्देवादीनां नभःस्थले

व्योम्नि विद्याधरस्त्रियः ननृतुः, अप्सरसोऽपि तथा। देवादीनां नभःस्थले तदुत्सवो महान् अभवत्॥

Verse 31

तस्मिन्नवसरे देवी पूर्वशक्तिश्शिवा सती । आविर्बभूव पुरतो मेनाया निजरूपतः

तस्मिन्नवसरे देवी शिवा सती पूर्वशक्तिः। मेनायाः पुरतः साक्षात् निजरूपेण आविर्बभूव॥

Verse 32

वसंतर्तौ मधौ मासे नवम्यां मृगधिष्ण्यके । अर्द्धरात्रे समुत्पन्ना गंगेव शशिमण्डलात्

वसन्तर्तौ मधौ मासे नवम्यां मृगधिष्ण्यके। अर्द्धरात्रे समुत्पन्ना गंगेव शशिमण्डलात्॥

Verse 33

समये तत्स्वरूपेण मेनका जठराच्छिवा । समुद्भूय समुत्पन्ना सा लक्ष्मीरिव सागरात्

समये तत्स्वरूपेण मेनका जठराच्छिवा। समुद्भूय समुत्पन्ना सा लक्ष्मीरिव सागरात्॥

Verse 34

ततस्तस्यां तु जातायां प्रसन्नोऽभूत्तदा भवः । अनुकूलो ववौ वायुर्गम्भीरो गंधयुक्शुभः

ततस्तस्यां तु जातायां प्रसन्नोऽभूत्तदा भवः। अनुकूलो ववौ वायुर्गम्भीरो गन्धयुक्शुभः॥

Verse 35

बभूव पुष्पवृष्टिश्च तोयवृष्टि पुरस्सरम् । जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जगर्जुश्च तदा घनाः

बभूव पुष्पवृष्टिश्च तोयवृष्टि-पुरस्सरम्। जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जगर्जुश्च तदा घनाः॥

Verse 36

तस्यां तु जायमानायां सर्वस्वं समपद्यत । हिमवन्नगरे तत्र सर्व दुःखं क्षयं गतम्

तस्यां तु जायमानायां सर्वमङ्गलं समपद्यत । हिमवन्नगरे तत्र सर्वदुःखं क्षयं गतम् ॥

Verse 37

तस्मिन्नवसरे तत्र विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः । आजग्मुः सुखिनः प्रीत्या ददृशुर्जगदम्बिकाम्

तस्मिन्नवसरे तत्र विष्ण्वाद्याः सकलाः सुराः । प्रीत्या सुखिन आजग्मुः ददृशुर्जगदम्बिकाम् ॥

Verse 38

तुष्टुवुस्तां शिवामम्बां कालिकां शिवकामिनीम् । दिव्यारूपां महामायां शिवलोकनिवासिनीम्

तुष्टुवुस्तां शिवामम्बां कालिकां शिवकामिनीम् । दिव्यारूपां महामायां शिवलोकनिवासिनीम् ॥

Verse 39

देवा ऊचुः । जगदम्ब महादेवि सर्वसिद्धिविधायिनि । देवकार्यकरी त्वं हि सदातस्त्वां नमामहे

देवा ऊचुः । जगदम्ब महादेवि सर्वसिद्धिविधायिनि । देवकार्यकरी त्वं हि सदातस्त्वां नमामहे ॥

Verse 40

सर्वथा कुरु कल्याणं देवानां भक्तवत्सले । मेनामनोरथः पूर्णः कृतः कुरु हरस्य च

सर्वथा कुरु कल्याणं देवानां भक्तवत्सले । मेनामनोरथः पूर्णः कृतः कुरु हरस्य च ॥

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्थं स्तुत्वा शिवां देवीं विष्ण्वाद्या सुप्रणम्य ताम् । स्वंस्वं धाम ययुः प्रीताश्शंसन्तस्तद्गतिं पराम्

ब्रह्मोवाच । इत्थं स्तुत्वा शिवां देवीं विष्ण्वाद्याः सुप्रणम्य ताम् । स्वंस्वं धाम ययुः प्रीताः शंसन्तस्तद्गतिं पराम् ॥

Verse 42

तान्तु दृष्ट्वा तथा जातां नीलोत्पलदलप्रभाम । श्यामा सा मेनका देवी मुदमापाति नारद

तां तथा जातां नीलोत्पलदलप्रभां दृष्ट्वा श्यामा मेनका देवी मुदमाप, हे नारद।

Verse 43

दिव्यरूपं विलोक्यानु ज्ञानमाप गिरिप्रिया । विज्ञाय परमेशानीं तुष्टावातिप्रहर्षिता

दिव्यरूपं विलोक्य गिरिप्रिया ज्ञानमाप; परमेशानीं विज्ञायातिप्रहर्षिता तुष्टाव तुष्टमानसा।

Verse 44

मेनोवाच । जगदम्ब महेशानि कृतातिकरुणा त्वया । आविर्भूता मम पुरो विलसन्ती यदम्बिके

मेनोवाच— जगदम्ब महेशानि! त्वया कृतातिकरुणा प्रदर्शिता; अम्बिके, मम पुरतः आविर्भूता विलसन्ती दीप्त्या विराजसे।

Verse 45

त्वमाद्या सर्वशक्तीनां त्रिलोकजननी शिवे । शिवप्रिया सदा देवी सर्वदेवस्तुता परा

हे शिवे, त्वम् आद्या सर्वशक्तीनां, त्रिलोकजननी; सदा शिवप्रिया देवी, सर्वदेवस्तुता परा।

Verse 46

कृपां कुरु महेशानि मम ध्यानस्थिता भव । एतद्रूपेण प्रत्यक्षं रूपं धेहि सुतासमम्

हे महेशानि, कृपां कुरु; मम ध्यानस्थिता भव। एतद्रूपेण प्रत्यक्षं रूपं धेहि, मम सुतासमं प्रकटस्व।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मेनाया भूधरस्त्रियाः । प्रत्युवाच शिवा देवी सुप्रसवामअरिप्रियाम्

ब्रह्मोवाच । मेनाया भूधरपत्नीया वचः श्रुत्वा शिवा देवी सुप्रसवा देवप्रियाम् प्रत्युवाच ।

Verse 48

देव्युवाच । हे मेने त्वं पुरा मां च सुसेवितवती रता । त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाहं वरन्दातुं गतान्तिकम्

देव्युवाच । हे मेने, त्वं पुरा मां सुसेवितवती रता; त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाहं वरं दातुं तव समीपं गतास्मि ।

Verse 49

वरं ब्रूहीति मद्वाणीं श्रुत्वा ते तद्वरो वृतः । सुता भव महादेवी सा मे देवहितं कुरु

“वरं ब्रूहि” इति मद्वाणीं श्रुत्वा त्वया स एव वरो वृतः—“महादेवि, मम सुता भव; तया देवहितं कुरु” इति ।

Verse 50

तथा दत्त्वा वरं तेऽहं गता स्वम्पदमादरात् । समयं प्राप्य तनया भवन्ते गिरिकामिनि

तथा ते वरं दत्त्वा अहं आदरात् स्वपदं गता; समयं प्राप्य, हे गिरिकामिनि, त्वं तनया सती पुत्रवती भविष्यसि ।

Verse 51

दिव्यरूपं धृतं मेद्य यत्ते मत्स्मरणं भवेत् । अन्यथा मर्त्यभावेन तवाज्ञानं भवेन्मयि

दिव्यं शुद्धं रूपं मया धृतं यत् ते मत्स्मरणं भवेत्; अन्यथा मर्त्यभावेन मयि तव अज्ञानं भवेत् ।

Verse 52

युवां मां पुत्रिभावेन दिव्यभावेन वा सकृत् । चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यातास्स्थो मद्गतिम्पराम्

युवां मां पुत्रिभावेन दिव्यभावेन वा सकृत् । चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यातास्स्थो मद्गतिं पराम् ॥

Verse 53

देवकार्यं करिष्यामि लीलां कृत्वा द्भुतां क्षितौ । शम्भुपत्नी भविष्यामि तारयिष्यामि सज्जनान्

देवकार्यं करिष्यामि लीलां कृत्वा अद्भुतां क्षितौ । शम्भुपत्नी भविष्यामि तारयिष्यामि सज्जनान् ॥

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वासीच्छिवा तूष्णीमम्बिका स्वात्त्ममायया । पश्यन्त्यां मातरि प्रीत्या सद्योऽऽभूत्तनया तनुः

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वासीच्छिवा तूष्णीम् अम्बिका स्वात्ममायया । पश्यन्त्यां मातरि प्रीत्या सद्योऽभूत्तनया तनुः ॥