प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा कथयति—एका ब्राह्मणी देवीं विशेषं व्रतमुपदिश्य, मेनां सम्बोध्य, तस्याः यात्रां प्रस्थानं च व्यवस्थापयति। सर्वे संमतिं दत्त्वा स्नेहातिशयेन विरहे विलपन्ति; आलिङ्गनानि पुनःपुनः, अश्रुपातश्च भवति। पार्वत्याः करुणविलापः शोकेन सह विशेषतः प्रदर्श्यते। शोकः सर्वत्र प्रसर्पति—शैलप्रिया शिवा देवपत्न्यश्च मूर्च्छन्ति, स्त्रियो रुदन्ति, योगीशोऽपि गच्छन् अश्रूणि मुञ्चतीति वर्ण्यते। हिमालयः पुत्रैर्मन्त्रिभिर्द्विजवरैश्च शीघ्रमागत्य, पार्वतीं वक्षसि धृत्वा ‘क्व गच्छसि’ इति पुनःपुनः पृच्छन् मोहशोकात् पतति। ततः करुणो विद्वान् पुरोहितोऽध्यात्मविद्यया सर्वान् प्रबोध्य शमयति। पार्वती मातरं पितरं गुरुमपि भक्त्या प्रणम्य, महामाया सती भवानुसाराचारं दर्शयन्ती पुनरपि रुदतीति पुराणरीत्या निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ सा ब्राह्मणी देव्यै शिक्षयित्वा व्रतञ्च तत् । प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय
ब्रह्मोवाच। अथ सा ब्राह्मणी देव्यै तत् व्रतं शिक्षयित्वा मेनामामन्त्र्य प्रोवाच; अस्याश्च यात्रां कारय।
Verse 2
तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा । धृतिन्धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहा कुला
तथास्त्विति सम्प्रोच्य सा प्रेमवश्या बभूव। धृतिं धृत्वा आहूय कालीं, विश्लेषविरहेण कुला पीडिता बभूव।
Verse 3
समाप्तोऽयं तृतीयः पार्वतीखण्डः
समाप्तोऽयं तृतीयः पार्वतीखण्डः ॥
Verse 4
शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च
शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छां प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च ॥
Verse 5
सर्वाश्च रुरुदुर्नार्य्यस्सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोन्य परः प्रभुः
सर्वाश्च रुरुदुर्नार्यः सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन् कोऽन्यः परः प्रभुः ॥
Verse 6
एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः
एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः ॥
Verse 7
स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः
स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः ॥
Verse 8
ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः
ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः ॥
Verse 9
ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः
ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः ॥
Verse 10
पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा
पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा ॥
Verse 11
पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः । भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः
पुनः पुनः शिवायाः माता, तस्याः सख्यः अन्याश्च योषितः अश्रूणि मुमुचुः; भ्रातरः जनकश्च गाढस्नेहबद्धचित्ताः प्रेम्णा रुरुदुः।
Verse 12
तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नन्निवेदयामासुर्यात्रायास्सुखदम्परम्
तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नं निवेदयामासुर् यात्रायाः सुखदं परम् ॥
Verse 13
ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्य्यम्विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे
ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्यं विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे ॥
Verse 14
शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषम्प्रददुस्सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा
शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषं प्रददुः सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा ॥
Verse 15
महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्
महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषां दुर्लभं शुभम् ॥
Verse 16
शिवा नत्वा गुरून्सर्वाञ् जनकं जननीन्तथा । द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने
शिवा गुरून् सर्वान् नत्वा जनकं जननीं तथा । द्विजान् पुरोहितं यामीस्त्रीश्चान्याश्च मुनि ययौ ॥
Verse 17
हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः । प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्
हिमाचलोऽपि ससुतः स्नेहवशी बुधोऽगच्छत्; यत्र सामरः प्रभुः प्रीतिमावहन् तत्र स प्राप्तः।
Verse 18
प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुर स्सरम् । प्रभुम्प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्
प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुरःसरम्; भक्त्या प्रभुं प्रणेमुस्ते प्रशंसन्तोऽविशन् पुरीम्।
Verse 19
जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद । लीलया त्वाञ्च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम
जातिस्मरां त्वां नित्यं स्मारयामि; यदि स्मरसि तदा वद। देवेशि, लीलयापि त्वां स्मरामि—सदा त्वं मम प्राणप्रिया।
Verse 20
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती । शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्य वचस्तदा। पार्वती शङ्करप्रिया नित्यं सस्मितं सती प्रत्युवाच।
Verse 21
पार्वत्युवाच । सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनी भूतो भवेति च । प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते
पार्वत्युवाच—सर्वं स्मरामि प्राणेश, मौनी भूतो भवेति च। प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु; नमोऽस्तु ते।
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् । मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम्। मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः॥
Verse 23
शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् । भोजयामास देवश्च नारायणपुरोगमान्
शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम्। भोजयामास देवांश्च नारायणपुरोगमान्॥
Verse 24
तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् । भोजयामास सुरसमन्नम्बहुविधम्प्रभुः
तथैव प्रभुः स्वविवाहसमागतान् अन्यानपि निखिलान् प्रीत्या भोजयामास; बहुविधं सुरसं श्रेष्ठं चान्नं तेषां समर्पयामास।
Verse 25
ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्न विभूषिताः । सस्त्रीकास्सगणास्सर्वे प्रणेमुश्चंद्रशेखरम्
ततो भुक्त्वा ते देवा नानारत्नविभूषिताः; सस्त्रीकाः सगणाः सर्वे चन्द्रशेखरं प्रणेमुः।
Verse 26
संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः । प्रशंसन्तो विवाहञ्च स्वधामानि ययुस्ततः
इष्टाभिर्वाग्भिः संस्तुत्य मुदान्विताः परिक्रम्य; विवाहं प्रशंसन्तः पश्चात् स्वधामानि ययुस्ततः।
Verse 27
नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवस्स्वयम् । लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्
नारायणं मुने मां च शिवः स्वयमेव प्रणनाम। लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुः कश्यपं तथा॥
Verse 28
मयाश्लिष्याशिषन्दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः । मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा
मयाश्लिष्याशिषं दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः। तं परं ब्रह्म मत्वा वै चकार स्तुतिमुत्तमाम्॥
Verse 29
तमामन्त्र्य मया विष्णुस्साञ्जलिश्शिवयोर्मुदा । प्रशंसंस्तद्विवाहञ्च जगाम स्वालयम्परम्
एवं मया सम्यगनुज्ञातो विष्णुः साञ्जलिर्मुदा शिवपार्वत्योः पुरतः तयोर्दिव्यविवाहं प्रशंसन् स्वपरमं स्वालयं जगाम।
Verse 30
शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन्मुदा । सर्वे गणास्सुखं प्रापुरतीव स्वभजञ्छिवौ
शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या सह मुदाविहारी। सर्वे गणाः परमसुखं प्रापुः, शिवपार्वत्योः सेवापराः सन्तः।
Verse 31
इत्येवङ्क थितस्तात शिवोद्वाहस्सुमंगलः । शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः
इत्येवं तात कथितः शिवोद्वाहः सुमङ्गलः। शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यः धनवर्द्धनः॥
Verse 32
य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्
य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात् ॥
Verse 33
इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्
इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम् ॥
Verse 34
यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरम्परम् । सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा
यशस्करं स्वर्गदं च आयुष्यवर्धनमेव च । पुत्रपौत्रपरम्पर्यं सर्वकामप्रदं तथा ॥ इहैव भोगदं नित्यं मुक्तिदं च शिवप्रियम् ॥
Verse 35
अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुस्स्वप्नप्रशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्
अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुःस्वप्नशमनं बुद्धिप्रज्ञादिवर्धनम् ॥
Verse 36
शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यम्प्रयत्नतः । शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्
शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठनीयमिदं सदा । शुभेप्सुभिर्जनैर्भक्त्या शिवसन्तोषहेतवे ॥
Verse 37
पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः । शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः
देवादीनां प्रतिष्ठाकाले विशेषतः पठेत्; शिवसम्बद्धस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भेऽपि सुप्रीत्या पठनीयम्—तेन शिवः परमं प्रीयते।
Verse 38
शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः
शुचिर्भूत्वा वा शिवयोः शिवं चरितं शृणुयात्; तेन सर्वकार्याणि सिध्यन्ति—सत्यं सत्यं न संशयः।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसंवादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवकैलासगमनवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसंवादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘शिवकैलासगमनवर्णनम्’ नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
A pivotal departure/journey (yātrā) following the Devī’s vrata instruction, triggering separation-lament: Pārvatī, her family (Menā, Himālaya), devapatnīs, and even Śiva (as Yogīśa) display intense grief, after which a purohita consoles them through adhyātma-vidyā.
The episode dramatizes viraha as a spiritual catalyst: affect becomes a theological signal of Śakti’s movement in the world, while adhyātma-vidyā re-centers the community from emotional collapse to spiritual understanding—showing how māyā and grace operate together.
Pārvatī is explicitly framed as Mahāmāyā; Śiva appears as Yogīśa; Kālī is invoked/mentioned in the separation context; and the devapatnīs function as a collective devotional body responding to Śakti’s departure.