देवगुरुप्रेषणम् (Himālaya Mission of the Gods’ Preceptor / The Gods Send Their Guru)
अध्यायः ३१ ब्रह्मणा नारदं प्रति कथ्यते—शक्रादयः देवाः हिमालयस्य तस्य दुहितुः पार्वत्याश्च शिवेऽव्यभिचारिणीं परां भक्तिं ज्ञात्वा विचारयन्ति। यदि हिमालयः एकाग्रभक्त्या कन्यां त्रिशूलधारिणे दद्यात्, तदा स तत्क्षणं दिव्यत्वं शिवलोकप्राप्तिं च, अन्ते मोक्षं च प्राप्नुयात्; ‘रत्नगर्भा’ पृथिवी हिमालयवियोगे कथञ्चिद् शून्येति वाक्येन तस्य विश्वधारणमहत्त्वं सूच्यते। ते निश्चिन्वन्ति—स स्थावरत्वं त्यक्त्वा दिव्यरूपं प्राप्य कन्यां पिनाकिने समर्प्य महादेवेन सारूप्यं, वरभोगं, अन्ते मुक्तिं च लभेत। ततः देवाः स्वगुरुमुपगम्य नम्रतया स्वार्थेन च याचन्ते—स हिमालयालयं गत्वा कार्यं साधयतु। उपायः वाग्युद्धरूपः—गुरुः शिवस्य निन्दां कुर्यात्, येन प्रतिकूलतया हिमालयः शीघ्रं विवाहं स्वीकुर्यात्; यतः दुर्गा शिवादन्यं वरं न गृह्णाति।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तयोर्भक्तिं शिवे ज्ञात्वा परामव्यभिचारिणीम् । सर्वे शक्रादयो देवाश्चिचिन्तुरिति नारद
ब्रह्मोवाच । तयोर्भक्तिं शिवे ज्ञात्वा परामव्यभिचारिणीम् । सर्वे शक्रादयो देवाश्चिचिन्तुरिति नारद ॥
Verse 2
देवा ऊचुः । एकान्तभक्त्या शैलश्चेत्कन्यां तस्मै प्रदास्यति । ध्रुवं निर्वाणता सद्यस्स प्राप्स्यति च भारते
देवा ऊचुः । एकान्तभक्त्या शैलश्चेत्कन्यां तस्मै प्रदास्यति । ध्रुवं निर्वाणता सद्यः स प्राप्स्यति च भारत ॥
Verse 3
अनन्तरत्नाधारश्चेत्पृथ्वी त्यक्त्वा प्रयास्यति । रत्नगर्भाभिधा भूमिर्मिथ्यैव भविता ध्रुवम्
अनन्तरत्नाधारश्चेत्पृथ्वी त्यक्त्वा प्रयास्यति । रत्नगर्भाभिधा भूमिर्मिथ्यैव भविता ध्रुवम् ॥
Verse 4
स्थावरत्वं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय सः । कन्यां शूलभृते दत्त्वा शिवलोकं गमिष्यति
स्थावरत्वं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय सः । कन्यां शूलभृते दत्त्वा शिवलोकं गमिष्यति ॥
Verse 5
महादेवस्य सारूप्यं लप्स्यते नात्र संशयः । तत्र भुक्त्वा वरान्भोगांस्ततो मोक्षमवाप्स्यति
महादेवस्य सारूप्यं लप्स्यते नात्र संशयः । तत्र भुक्त्वा वरान् भोगान् ततो मोक्षमवाप्स्यति ॥
Verse 6
ब्रह्मोवाच । इत्यालोच्य सुरास्सर्वे कृत्वा चामन्त्रणं मिथः । प्रस्थापयितुमैच्छंस्ते गुरुं तत्र सुविस्मिताः
ब्रह्मोवाच । इत्यालोच्य सुराः सर्वे कृत्वा चामन्त्रणं मिथः । प्रस्थापयितुमैच्छंस्ते गुरुं तत्र सुविस्मिताः ॥
Verse 7
ततः शक्रादयो देवास्सर्वे गुरुनिकेतनम् । जग्मुः प्रीत्या सविनया नारद स्वार्थसाधकाः
ततः शक्रादयो देवाः सर्वे गुरुनिकेतनम् । जग्मुः प्रीत्या सविनया नारद स्वार्थसाधकाः ॥
Verse 8
गत्वा तत्र गुरुं नत्वा सर्वे देवास्सवासवाः । चक्रुर्निवेदनं तस्मै गुरवे वृत्तमादरात्
गत्वा तत्र गुरुं नत्वा सर्वे देवाः सवासवाः । चक्रुर्निवेदनं तस्मै गुरवे वृत्तमादरात् ॥
Verse 9
देवा ऊचुः । गुरो हिमालयगृहं गच्छास्मत्कार्य्यसिद्धये । तत्र गत्वा प्रयत्नेन कुरु निन्दाञ्च शूलिनः
देवा ऊचुः—गुरो, अस्मत्कार्यसिद्धये हिमालयगृहं गच्छ। तत्र गत्वा प्रयत्नेन शूलिनो निन्दावचनानि ब्रूहि।
Verse 10
पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति । अनिच्छया सुतां दत्त्वा फलं तूर्णं लभिष्यति
पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति। अनिच्छया सुतां दत्त्वा फलं तूर्णं लभिष्यति॥
Verse 11
कालेनैवाधुना शैल इदानीं भुवि तिष्ठतु । अनेकरत्नाधारं तं स्थापय त्वं क्षितौ गुरौ
कालेनैवाधुना शैल इदानीं भुवि तिष्ठतु। अनेकरत्नाधारं तं स्थापय त्वं क्षितौ गुरो॥
Verse 12
ब्रह्मोवाच । इति देववचः श्रुत्वा प्रददौ कर्णयोः करम् । न स्वीचकार स गुरुस्स्मरन्नाम शिवेति च
ब्रह्मोवाच—इति देववचः श्रुत्वा प्रददौ कर्णयोः करम्। न स्वीचकार स गुरुः स्मरन्नाम शिवेति च॥
Verse 13
अथ स्मृत्वा महादेवं बृहस्पतिरुदारधीः । उवाच देववर्यांश्च धिक्कृत्वा च पुनः पुनः
अथ महादेवं स्मृत्वा बृहस्पतिरुदारधीः । देववर्यांश्च पुनः पुनर्धिक्कृत्वा वचनं जगौ ॥
Verse 14
बृहस्पतिरुवाच । सर्वे देवास्स्वार्थपराः परार्थध्वंसकारकाः । कृत्वा शंकरनिंदा हि यास्यामि नरकं ध्रुवम्
बृहस्पतिरुवाच । सर्वे देवाः स्वार्थपराः परार्थध्वंसकारकाः । शंकरनिन्दां कृत्वाहं नरकं ध्रुवमेष्यति ॥
Verse 15
कश्चिन्मध्ये च युष्माकं गच्छेच्छैलान्तिकं सुराः । संपादयेत्स्वाभिमतं शैलेन्द्रं प्रतिबोध्य च
कश्चिन्मध्ये च युष्माकं गच्छेच्छैलान्तिकं सुराः । संपादयेत्स्वाभिमतं शैलेन्द्रं प्रतिबोध्य च ॥
Verse 16
अनिच्छया सुतां दत्त्वा सुखं तिष्ठतु भारते । तस्मै भक्त्या सुतां दत्त्वा मोक्षं प्राप्स्यति निश्चितम्
अनिच्छयापि सुतां दत्त्वा सुखेनैव ततो वसेत्, हे भारत। यस्तु भक्त्या तस्मै योग्याय सुतां ददाति, स निश्चयेन मोक्षं प्राप्नोति।
Verse 17
पश्चात्सप्तर्षयस्सर्वे बोधयिष्यन्ति पर्वतम् । पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति
पश्चात् सप्तर्षयः सर्वे पर्वतं बोधयिष्यन्ति। पिनाकिना विना दुर्गा वरं नान्यं वरिष्यति; तमेव वरणं करिष्यति।
Verse 18
अथवा गच्छत सुरा ब्रह्मलोकं सवासवाः । वृत्तं कथयत स्वं तत्स वः कार्यं करिष्यति
अथवा, हे सुराः सवासवाः, ब्रह्मलोकं गच्छत। स्ववृत्तान्तं सम्यक् कथयत; स एव वः कार्यं करिष्यति।
Verse 19
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा ते समालोच्याजग्मुर्मम सभां सुराः । सर्वे निवेदयांचक्रुर्नत्वा तद्गतमादरात्
ब्रह्मोवाच—तच्छ्रुत्वा ते सुराः समालोच्य मम सभामाजग्मुः। सर्वे नमस्कृत्य आदरेण यथावृत्तं निवेदयामासुः।
Verse 20
देवानां तद्वचः श्रुत्वा शिवनिन्दाकरं तदा । वेदवक्ता विलप्याहं तानवोचं सुरान्मुने
देवानां तद्वचः श्रुत्वा शिवनिन्दाकरं तदा। वेदवक्ता विलप्याहं तानवोचं सुरान्मुने॥
Verse 21
ब्रह्मोवाच । नाहं कर्तुं क्षमो वत्साः शिवनिन्दां सुदुस्सहाम् । संपद्विनाश रूपाञ्च विपदां बीजरूपिणीम्
ब्रह्मोवाच। नाहं कर्तुं क्षमो वत्साः शिवनिन्दां सुदुस्सहाम्। संपद्विनाशरूपां च विपदां बीजरूपिणीम्॥
Verse 22
सुरा गच्छत कैलासं सन्तोषयत शंकरम् । प्रस्थापयत तं शीघ्रं हिमालयगृहं प्रति
हे सुराः, यूयं कैलासं गच्छत; शंकरं सन्तोषयत। तं शीघ्रं हिमालयगृहं प्रति प्रस्थापयत।
Verse 23
स गच्छेदुपशैलेशमात्मनिन्दां करोतु वै । परनिन्दाविनाशाय स्वनिन्दा यशसे मता
स उपशैलेशं समीपं गच्छेत्, आत्मनिन्दां च निश्चयेन करोतु। परनिन्दाविनाशाय स्वनिन्दा यशसे मता।
Verse 24
ब्रह्मोवाच । श्रुत्वेति मद्वचो देवा मां प्रणम्य मुदा च ते । कैलासं प्रययुः शीघ्रं शैलानामधिपं गिरिम्
ब्रह्मोवाच—एवं मद्वचः श्रुत्वा देवा मुदा मां प्रणम्य ते। शीघ्रं कैलासं प्रययुः शैलानामधिपं गिरिम्।
Verse 25
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा प्रणम्य नतमस्तकाः । सुकृतांजलयस्सर्वे तुष्टुवुस्तं सुरा हरम्
तत्र गत्वा शिवं दृष्ट्वा प्रणम्य नतमस्तकाः । सुकृताञ्जलयः सर्वे तुष्टुवुस्तं हरं सुराः ॥
Verse 26
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । वयं त्वां शरणापन्नाः कृपां कुरु नमोऽस्तु ते
देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । वयं त्वां शरणापन्नाः कृपां कुरु नमोऽस्तु ते ॥
Verse 27
त्वं भक्तवत्सलः स्वामिन्भक्तकार्यकरस्सदा । दीनोद्धरः कृपासिन्धुर्भक्तापद्विनिमोचकः
त्वं भक्तवत्सलः स्वामिन् भक्तकार्यकरः सदा । दीनोद्धरः कृपासिन्धुर्भक्तापद्विनिमोचकः ॥
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं सर्वे देवास्सवासवाः । सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं तत आदरात्
ब्रह्मोवाच । इति स्तुत्वा महेशानं सर्वे देवाः सवासवाः । सर्वं निवेदयांचक्रुस्तद्वृत्तं तत आदरात् ॥
Verse 29
तच्छ्रुत्वा देववचनं स्वीचकार महेश्वरः । देवान् सुयापयामास तानाश्वास्य विहस्य सः
तच्छ्रुत्वा देववचनं स्वीचकार महेश्वरः । देवान् सुयापयामास तानाश्वास्य विहस्य सः ॥
Verse 30
देवा मुमुदिरे सर्वे शीघ्रं गत्वा स्वमंदिरम् । सिद्धं मत्वा स्वकार्य्यं हि प्रशंसन्तस्सदाशिवम्
देवाः सर्वे मुमुदिरे शीघ्रं गत्वा स्वमन्दिरम्। सिद्धं मत्वा स्वकार्यं हि सदाशिवं प्रशंसन्॥
Verse 31
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवमायावर्णनं नामैकत्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘शिवमायावर्णनम्’ नामैकत्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 32
यदा शैलस्सभामध्ये समुवास मुदान्वितः । बन्धुवर्गैः परिवृतः पार्वतीसहितस्स्वयम्
यदा शैलराजः सभामध्ये मुदान्वितः समुवास, तदा स स्वयमेव बन्धुवर्गैः परिवृतः पार्वतीसहितः आसीत्।
Verse 33
एतस्मिन्नन्तरे तत्र ह्याजगाम सदाशिवः । दण्डी छत्री दिव्यवासा बिभ्रत्तिलकमुज्ज्वलम्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र सदाशिवः समाययौ; दण्डीं छत्रं च धारयन्, दिव्यवासा, उज्ज्वलतिलकं बिभ्रत्।
Verse 34
करे स्फटिकमालाञ्च शालग्रामं गले दधत् । जपन्नाम हरेर्भक्त्या साधुवेषधरौ द्विजः
करे स्फटिकमालां धारयन् गले शालग्रामं च दधत्। साधुवेषधरः द्विजो भक्त्या हरेर्नाम जपन्नेव तस्थौ॥
Verse 35
तं च दृष्ट्वा समुत्तस्थौ सगणोऽपि हिमालयः । ननाम दण्डवद्भूमौ भक्त्यातिथिमपूर्वकम्
तं दृष्ट्वा सगणोऽपि हिमालयः सहसा समुत्तस्थौ। भक्त्या भूमौ दण्डवन्ननाम, अतिथिं दिव्यमपूर्वकं पूजयामास॥
Verse 36
ननाम पार्वती भक्त्या प्राणेशं विप्ररूपिणम् । ज्ञात्वा तं मनसा देवी तुष्टाव परया मुदा
पार्वती भक्त्या प्राणेशं विप्ररूपिणं ननाम। मनसा तं ज्ञात्वा देवी परया मुदा तुष्टाव॥
Verse 37
आशिषं युयुजे विप्रस्सर्वेषां प्रीतितश्शिवः । शिवाया अधिकं तात मनोभिलषितं हृदा
सर्वेषां प्रीतितः शिवो विप्रान् आशिषा युयोज। शिवायाः पुनरधिकं तात, हृदि मनोभिलषितमेव ददौ॥
Verse 38
मधुपर्कादिकं सर्वं जग्राह ब्राह्मणो मुदा । दत्तं शैलाधिराजेन हिमांगेन महादरात्
ब्राह्मणो मुदा मधुपर्कादिकं सर्वं जग्राह। शैलाधिराजेन हिमांगेन महादरात् दत्तं तत्॥
Verse 39
पप्रच्छ कुशलं चास्य हिमाद्रिः पर्वतोत्तमः । तं द्विजेन्द्रं महाप्रीत्या सम्पूज्य विधिवन्मुने
पप्रच्छ कुशलं चास्य हिमाद्रिः पर्वतोत्तमः । तं द्विजेन्द्रं महाप्रीत्या सम्पूज्य विधिवन्मुने ॥
Verse 40
पुनः पप्रच्छ शैलेशस्तं ततः को भवानिति । उवाच शीघ्रं विप्रेन्द्रो गिरीद्रं सादरं वचः
पुनः पप्रच्छ शैलेशस्तं ततः को भवानिति । उवाच शीघ्रं विप्रेन्द्रो गिरीद्रं सादरं वचः ॥
Verse 41
विप्रेन्द्र उवाच । ब्राह्मणोऽहं गिरिश्रेष्ठ वैष्णवो बुधसत्तमः । घटिकीं वृतिमाश्रित्य भ्रमामि धरणीतले
विप्रेन्द्र उवाच । ब्राह्मणोऽहं गिरिश्रेष्ठ वैष्णवो बुधसत्तमः । घटिकीं वृतिमाश्रित्य भ्रमामि धरणीतले ॥
Verse 42
मनोयायी सर्व गामी सर्वज्ञोहं गुरोर्बलात् । परोपकारी शुद्धात्मा दयासिन्धुर्विकारहा
गुरोर्बलात् अहं मनोयायी सर्वगामी सर्वज्ञश्च; परोपकारी शुद्धात्मा दयासिन्धुः, विकारमलनाशकश्च।
Verse 43
मया ज्ञातं हराय त्वं स्वसुतां दातुमिच्छसि । इमां पद्मसमां दिव्यां वररूपां सुलक्षणाम्
मया ज्ञातं यत् त्वं हराय स्वसुतां दातुमिच्छसि; इयं पद्मसमा दिव्या वररूपा सुलक्षणा च।
Verse 44
निराश्रयायासंगाय कुरूपायागुणाय च । श्मशानवासिने व्यालग्राहिरूपाय योगिने
निराश्रयायासङ्गाय कुरूपायागुणाय च। श्मशानवासिने व्यालग्राहिरूपाय योगिने नमः॥
Verse 45
दिग्वाससे कुगात्राय व्यालभूषणधारिणे । अज्ञातकुलनाम्ने च कुशीलायाविहारिणे
दिग्वाससे कुगात्राय व्यालभूषणधारिणे। अज्ञातकुलनाम्ने च कुशीलायाविहारिणे नमः॥
Verse 46
विभूतिदिग्धदेहाय संक्रुद्धायाविवेकिने । अज्ञातवयसेऽतीव कुजटाधारिणे सदा
विभूतिदिग्धदेहाय संक्रुद्धायाविवेकिने। अज्ञातवयसेऽतीव कुजटाधारिणे सदा॥
Verse 47
सर्वाश्रयाय भ्रमिणे नागहाराय भिक्षवे । कुमार्गनिरतायाथ वेदाऽध्वत्यागिने हठात्
सर्वाश्रयाय स्वच्छन्दविहारिणे नागहाराय भिक्षवे नमः। कुमार्गनिरतायेवाभासमानाय, वेदाध्वत्यागिने स्वेच्छया हठात् नमः॥
Verse 48
इयं ते बुद्धिरचल न हि मंगलदा खलु । विबोध ज्ञानिनां श्रेष्ठ नारायणकुलोद्भव
अचल! इयं ते बुद्धिर्न खलु मङ्गलदा। विबुध्यस्व सम्यग्ज्ञानाय, ज्ञानिनां श्रेष्ठ, नारायणकुलोद्भव॥
Verse 49
न ते पात्रानुरूपश्च पार्वतीदानकर्मणि । महाजनः स्मेरमुखः श्रुतमात्राद्भविष्यति
पार्वतीदानकर्मणि ते पात्रानुरूपता नास्ति। महाजनो हि श्रुतमात्रात् स्मेरमुखो भविष्यति॥
Verse 50
पश्य शैलाधिप त्वं च न तस्यैकोस्ति बान्धवः । महारत्नाकरस्त्वञ्च तस्य किञ्चिद्धनं न हि
पश्य शैलाधिप, तस्यैकोऽपि न बान्धवः। त्वं महारत्नाकरः, तस्य तु किञ्चिद्धनं न हि॥
Verse 51
बान्धवान्मेनकां कुध्रपते शीघ्रं सुतांस्तथा । सर्वान्पृच्छ प्रयत्नेन पण्डितान्पार्वती विना
शीघ्रं बान्धवान् मेनकां च तथा सुतान् अपि पृच्छ। सर्वान् पण्डितान् प्रयत्नेन परामृश; पार्वतीं विना एव।
Verse 52
रोगिणो नौषधं शश्वद्रोचते गिरिसत्तम । कुपथ्यं रोचतेऽभीक्ष्णं महादोषकरं सदा
हे गिरिसत्तम, रोगिणे शश्वत् औषधं न रोचते; कुपथ्यं तु पुनःपुनः रोचते, यत् सदा महादोषकरम्।
Verse 53
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा ब्राह्मणः शीघ्रं स वै भुक्त्वा मुदान्वितः । जगाम स्वालयं शान्तो नानालीलाकर श्शिवः
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा स ब्राह्मणः शीघ्रं भुक्त्वा मुदान्वितः। स्वालयं जगाम शान्तः; नानालीलाकरः शिवः पथि जगाम।
Frequently Asked Questions
The devas, realizing Himālaya and Pārvatī’s steadfast devotion to Śiva, decide to send their guru to Himālaya’s home to expedite the offering of Pārvatī to Śiva, even employing strategic criticism of Śiva as a persuasive tactic.
The chapter frames ekānta-bhakti as immediately transformative: devotion leads to divine proximity (Śiva-loka), sārūpya with Mahādeva, and culminates in mokṣa—showing a graded soteriology grounded in Śaiva theism.
Śiva is invoked as Śūlin and Pinākin, emphasizing his iconic martial-ascetic sovereignty; these names function as theological identifiers while the narrative insists that Durgā/Pārvatī will accept no other vara, reinforcing Śiva’s singular status.