पार्वत्याः पितृगृहगमनं तथा मङ्गलस्वागतम् | Pārvatī’s Return to Her Father’s House and the Auspicious Welcome
अध्यायः ३० नारद–ब्रह्मसंवादरूपः। हरिणा स्वधामगते पश्चात् नारदः पृच्छति—सर्वमङ्गला पार्वती ततः किं कृतवती कुत्र च जगाम। ब्रह्मा कथयति—सा गीतनृत्यादिभिः सभां (मेनां सहिताम्) मोहित्वा सखीभिः सह रूपं कृत्वा तु सार्थकं महादेवं स्मरन्ती पितृगृहं जगाम। आगमनवार्तां श्रुत्वा मेना हिमाचलश्च हृष्टौ दिव्ययानं समारुह्य प्रत्युद्ययुः; पुरोहिताः पौरजनाः सुहृदः बान्धवाश्च समागताः। मैनाकप्रमुखा भ्रातरः जयघोषैः सह निर्गताः। राजमार्गः अलङ्कृतः, मङ्गलघटः प्रतिष्ठापितः, चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखादिभिः सुगन्धिद्रव्यैः समृद्धं स्वागतं कृतम्; ब्राह्मणमुनयः स्त्रियो नर्तक्यश्च समायान्ति। एवं गृह्यदैविकयोः क्षेत्रयोः मध्ये पार्वत्याः गमनं मङ्गलस्वागतेन निरूप्यते।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे तात महाभाग धन्यस्त्वं परमार्थदृक् । अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वदनुग्रहतो मया
नारद उवाच। विधे तात महाभाग धन्यस्त्वं परमार्थदृक्। अद्भुतेयं कथाश्रावि त्वदनुग्रहतो मया॥
Verse 2
गते हरे स्वशैले हि पार्वती सर्वमंगला । किं चकार गता कुत्र तन्मे वद महामते
गते हरे स्वशैले हि पार्वती सर्वमङ्गला । किं चकार गता कुत्र तन्मे वद महामते ॥
Verse 3
श्रुत्वा सुगीतं तद्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुमुहुस्सर्वे मेनापि च तदा मुने
श्रुत्वा सुगीतं तद्दृष्ट्वा सुनृत्यं च मनोहरम् । सहसा मुमुहुस्सर्वे मेनापि च तदा मुने ॥
Verse 4
पार्वत्यपि सखीयुक्ता रूपं कृत्वा तु सार्थकम् । जगाम स्वपितुर्गेहं महादेवेति वादिनी
पार्वत्यपि सखीयुक्ता रूपं कृत्वा तु सार्थकम् । जगाम स्वपितुर्गेहं महादेवेति वादिनी ॥
Verse 5
पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेना च स हिमाचलः । दिव्यं यानं समारुह्य प्रययौ हर्षविह्वलः
पार्वत्यागमनं श्रुत्वा मेना च स हिमाचलः । दिव्यं यानं समारुह्य प्रययौ हर्षविह्वलः ॥
Verse 6
पुरोहितश्च पौराश्च सख्यश्चैवाप्यनेकशः । सम्वन्धिनस्तथान्ये च सर्वे ते च समाययुः
पुरोहिताः पौरजनाश्च सखायो बहवोऽपि च । सम्बन्धिनोऽथान्ये च सर्वे ते समाययुः ॥
Verse 7
भ्रातरः सकला जग्मुर्मैनाकप्रमुखास्तदा । जयशब्दं प्रब्रुवन्तो महाहर्षसमन्विताः
भ्रातरः सकला जग्मुर्मैनाकप्रमुखास्तदा । जयशब्दं प्रब्रुवन्तो महाहर्षसमन्विताः ॥
Verse 8
संस्थाप्य मंगलघटं राजवर्त्मनि राजिते । चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखासमन्विते
संस्थाप्य मङ्गलघटं राजवर्त्मनि राजिते । चन्दनागरुकस्तूरीफलशाखासमन्विते ॥
Verse 9
सपुरोधोब्राह्मणैश्च मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । नारीभिर्नर्तकीभिश्च गजेन्द्राद्रिसुशोभितैः
सपुरोधोब्राह्मणैश्च मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः । नारीभिर्नर्तकीभिश्च गजेन्द्राद्रिसुशोभितैः ॥
Verse 10
परितः परितो रंभास्तम्भवृन्दसमन्विते । पतिपुत्रवतीयोषित्समूहैर्दीपहस्तकैः
परितः परितो रम्भास्तम्भवृन्दसमन्विते । पतिपुत्रवतीयोषित्समूहैर्दीपहस्तकैः ॥
Verse 11
द्विजवृन्दैश्च संयुक्ते कुर्वद्भिर्मङ्गलध्वनिम् । नानाप्रकारवाद्यैश्च शंखध्वनिभिरन्विते
तत्स्थानं द्विजवृन्दैः संयुक्तं मङ्गलध्वनिं कुर्वद्भिः; नानाविधवाद्यनिनादैः शङ्खध्वनिभिश्च समन्वितं समन्तात् प्रतिनादितम्।
Verse 12
एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा जगाम स्वपुरान्तिकम् । विशंती नगरं देवी ददर्श पितरौ पुनः
एतस्मिन्नन्तरे दुर्गा स्वपुरान्तिकं जगाम; नगरं प्रविशन्ती देवी पितरौ पुनर्ददर्श।
Verse 13
सुप्रसन्नौ प्रधावन्तौ हर्षविह्वलमानसौ । दृष्ट्वा काली सुप्रहृष्टा स्वालिभिः प्रणनाम तौ
सुप्रसन्नौ तौ प्रधावन्तौ हर्षविह्वलमानसौ; तौ दृष्ट्वा कालीऽपि सुप्रहृष्टा स्वालिभिः सह तयोः प्रणनाम।
Verse 14
तौ सम्पूर्णाशिषं दत्त्वा चक्रतुस्तौ स्ववक्षसि । हे वत्से त्वेवमुच्चार्य रुदन्तौ प्रेमविह्वलौ
तौ सम्पूर्णाशिषं दत्त्वा तां स्ववक्षसि चक्रतुः; “हे वत्से” इत्येवमुच्चार्य प्रेमविह्वलौ रुदन्तौ।
Verse 15
ततस्स्वकीया अप्यस्या अन्या नार्यापि संमुदा । भ्रातृस्त्रियोपि सुप्रीत्या दृढालिंगनमादधुः
ततः स्वकीया अप्यस्या अन्याः नार्यः संमुदा; भ्रातृस्त्रियः अपि सुप्रीत्या दृढालिङ्गनमादधुः।
Verse 16
साधितं हि त्वया सम्यक्सुकार्यं कुलतारणम् । त्वत्सदाचरणेनापि पाविताः स्माखिला वयम्
साधितं हि त्वया सम्यक् सुकार्यं कुलतारणम्। त्वत्सदाचरणेनापि पाविताः स्म अखिला वयम्॥
Verse 17
इति सर्वे सुप्रशंस्य प्रणेमुस्तां प्रहर्षिताः । चन्दनैः सुप्रसूनैश्च समानर्चुश्शिवां मुदा
इति ते सर्वेऽतिप्रशंस्य तां शिवां प्रहृष्टाः प्रणेमुः। चन्दनैः सुप्रसूनैश्च सहैव मुदा सम्यगर्चयामासुः॥
Verse 18
तस्मिन्नवसरे देवा विमानस्था मुदाम्बरे । पुष्पवृष्टिं शुभां चक्रुर्नत्वा तां तुष्टुवुः स्तवैः
तस्मिन्नवसरे देवा विमानस्थाः मुदाम्बरे। शुभां पुष्पवृष्टिं चक्रुर्नत्वा तां स्तवैस्तुष्टुवुः॥
Verse 19
तदा तां च रथे स्थाप्य सर्वे शोभान्विते वरे । पुरं प्रवेशयामासुस्सर्वे विप्रादयो मुदा
तदा तां शोभान्विते वरे रथे स्थाप्य सर्वे मुदा। विप्रादयः समागत्य पुरं प्रवेशयामासुः॥
Verse 20
अथ विप्राः पुरोधाश्च सख्योन्याश्च स्त्रियः शिवाम् । गृहं प्रवेशयामासुर्बहुमानपुरस्सरम्
अथ विप्राः पुरोधाश्च सख्योन्याश्च स्त्रियः शिवाम्। बहुमानपुरस्सरं गृहं प्रवेशयामासुः॥
Verse 21
स्त्रियो निर्मच्छनं चक्रुर्विप्रा युयुजुराशिषः । हिमवान्मेनका माता मुमोदाति मुनीश्वर
स्त्रियो निर्मच्छनं चक्रुर्विप्रा युयुजुराशिषः। हिमवान् मेनका माता मुमोदाति मुनीश्वर॥
Verse 22
ततस्स हिमवान् तात सुप्रहृष्टाः प्रसन्नधीः । सम्मान्य सकलान्प्रीत्या स्नातुं गंगां जगाम ह
ततः स हिमवान् तात सुप्रहृष्टः प्रसन्नधीः। सम्मान्य सकलान् प्रीत्या स्नातुं गङ्गां जगाम ह॥
Verse 23
ब्राह्मणेभ्यश्च बंदिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददौ । मङ्गलं पाठयामास स द्विजेभ्यो महोत्सवम्
ब्राह्मणेभ्यश्च बन्दिभ्यः पर्वतेन्द्रो धनं ददौ । ततः स द्विजेभ्यो मङ्गलपाठं कारयामास, महोत्सवं च समाचरत् ॥
Verse 24
एवं स्वकन्यया हृष्टौ पितरौ भ्रातरस्तथा । जामयश्च महाप्रीत्या समूषुः प्रांगणे मुने
एवं स्वकन्यया हृष्टौ पितरौ भ्रातरस्तथा । जामयश्च महाप्रीत्या समूषुः प्राङ्गणे मुने ॥
Verse 26
एतस्मिन्नंतरे शंभुस्सुलीलो भक्तवत्सलः । सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासंनिधिं ययौ
एतस्मिन्नन्तरे शम्भुः सुलीलो भक्तवत्सलः। सुनर्तकनटो भूत्वा मेनकासन्निधिं ययौ।
Verse 27
शृंगं वामे करे धृत्वा दक्षिणे डमरु तथा । पृष्ठे कंथां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः
शृङ्गं वामकरे धृत्वा दक्षिणे डमरुं तथा। पृष्ठे कन्थां रक्तवासा नृत्यगानविशारदः।
Verse 28
ततस्सुनटरूपोसौ मेनकाया गणे मुदा । चक्रे सुनृत्यं विविधं गानं चातिमनोहरम्
ततः स नटरूपं धृत्वा मेनकायाः गणेषु मुदा विविधं सुसुनृत्यं चकार, अतिमनोहरं गानं च जगौ।
Verse 29
शृंगं च डमरुं तत्र वादयामास सुध्वनिम् । महतीं विविधां तत्र स चकार मनोहराम्
तत्र स शृङ्गं च डमरुं च वादयामास मधुरध्वनिम्। तत्रैव स महतीं विविधां मनोहरां च नादरचनां चकार॥
Verse 30
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीप्रत्यागमनमहोत्सववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘पार्वतीप्रत्यागमनमहोत्सववर्णनम्’ नाम त्रिंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 32
मूर्च्छां संप्राप्य सा दुर्गा सुदृष्ट्वा हृदि शंकरम् । त्रिशूलादिकचिह्नानि बिभ्रतं चातिसुन्दरम्
मूर्च्छां संप्राप्य सा दुर्गा स्वहृदि शंकरं सुदृष्ट्वा, त्रिशूलादिचिह्नधारिणं परमसुन्दरं ददर्श।
Verse 33
विभूतिविभूषितं रम्यमस्थिमालासमन्वितम् । त्रिलोचनोज्ज्वलद्वक्त्रं नागायज्ञोपवीतकम्
विभूतिविभूषितं रम्यं, अस्थिमालासमन्वितम्; त्रिलोचनोज्ज्वलवक्त्रं, नागयज्ञोपवीतकम्।
Verse 34
वरं वृण्वित्युक्तवन्तं गौरवर्णं महेश्वरम् । दीनबन्धु दयासिन्धुं सर्वथा सुमनोहरम्
‘वरं वृणीष्व’ इत्युक्तवन्तं गौरवर्णं महेश्वरम् अपश्यन्; स दीनबन्धुः दयासिन्धुः सर्वथा सुमनोहरः।
Verse 35
हृदयस्थं हरं दृष्ट्वेदृशं सा प्रणनाम तम् । वरं वव्रे मानसं हि पतिर्मे त्वं भवेति च
हृदयस्थं हरं तादृशं दृष्ट्वा सा तं प्रणनाम; ततः मानसे वरं वव्रे—‘पतिः मे त्वं भव’ इति।
Verse 36
वरं दत्त्वा शिवं चाथ तादृशं प्रीतितो हृदा । अन्तर्धाय पुनस्तत्र सुननर्त्त स भिक्षुकः
एवं शिवाय तादृशं वरं दत्त्वा स भिक्षुकः प्रीतहृदयः क्षणेनान्तर्धाय, तत्रैव पुनः सुसुन्दरं ननर्त।
Verse 37
ततो मेना सुरत्नानि स्वर्णपात्रस्थितानि च । तस्मै दातुं ययौ प्रीत्या तद्भूति प्रीतमानसः
ततः मेना तद्भूत्या प्रीतमानसा स्वर्णपात्रस्थितानि सुरत्नानि तस्मै दातुं प्रीत्या ययौ।
Verse 38
तानि न स्वीचकारासौ भिक्षां याचे शिवां च ताम् । पुनस्सुनृत्यं गानश्च कौतुकात्कर्तुमुद्यतः
तानि स न स्वीचकार; स तु तां शिवां भिक्षां याचते स्म। ततः कौतुकात् पुनर्नृत्यगीतयोः कर्तुमुद्यतः।
Verse 39
मेना तद्वचनं श्रुत्वा चुकोपाति सुविस्मिता । भिक्षुकं भर्त्सयामास बहिष्कर्तुमियेष सा
मेना तद्वचनं श्रुत्वा सुविस्मिता सती चुकोप; सा भिक्षुकं भर्त्सयामास, बहिष्कर्तुं च निश्चयं चकार।
Verse 40
एतस्मिन्नन्तरे तत्र गंगातो गिरिराययौ । ददर्श पुरतो भिक्षुं प्रांगणस्थं नराकृतिम्
एतस्मिन्नन्तरे तत्र गङ्गातो गिरिराड् ययौ। स ददर्श पुरो भिक्षुं प्राङ्गणस्थं नराकृतिम्॥
Verse 41
श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः । आज्ञां चकारानुचरान्बहिष्कर्तुञ्च तं नटम्
श्रुत्वा मेनामुखाद्वृत्तं तत्सर्वं सुचुकोप सः। आज्ञां चकारानुचरान् बहिष्कर्तुं च तं नटम्॥
Verse 42
महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम् । न शशाक बहिष्कर्तुं कोपि तं मुनिसत्तम
महाग्निमिव दुःस्पर्शं प्रज्वलन्तं सुतेजसम्। न शशाक बहिष्कर्तुं कोऽपि तं मुनिसत्तम॥
Verse 43
ततस्स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः । दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्
ततस्स भिक्षुकस्तात नानालीलाविशारदः। दर्शयामास शैलाय स्वप्रभावमनन्तकम्॥
Verse 44
शैलो ददर्श तं तत्र विष्णुरूपधरं द्रुतम् । किरीटिनं कुण्डलिनं पीतवस्त्रं चतुर्भुजम्
शैलस्तं तत्र द्रुतं विष्णुरूपधरं ददर्श; किरीटिनं कुण्डलिनं पीतवस्त्रं चतुर्भुजं च।
Verse 45
यद्यत्पुष्पादिकं दत्तं पूजाकाले गदाभृते । गात्रे शिरसि तत्सर्वं भिक्षुकस्य ददर्श ह
यद्यत्पुष्पादिकं दत्तं पूजाकाले गदाभृते । तत्सर्वं भिक्षुकस्यैव गात्रे शिरसि च ददर्श ह ॥
Verse 46
ततो ददर्श जगतां स्रष्टारं स चतुर्मुखम् । रक्तवर्णं पठन्तञ्च श्रुतिसूक्तं गिरीश्वरः
ततो ददर्श जगतां स्रष्टारं स चतुर्मुखम् । रक्तवर्णं पठन्तं च श्रुतिसूक्तं गिरीश्वरः ॥
Verse 47
ततस्सूर्य्यस्वरूपञ्च जगच्चक्षुस्स्वरूपकम् । ददर्श गिरिराजस्स क्षणं कौतुककारिणाम्
ततः सूर्यस्वरूपं च जगच्चक्षुःस्वरूपकम् । ददर्श गिरिराजः स क्षणं कौतुककारिणाम् ॥
Verse 48
ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वती सहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम्
ततो ददर्श तं तात रुद्ररूपं महाद्भुतम् । पार्वतीसहितं रम्यं विहसन्तं सुतेजसम् ॥
Verse 49
ततस्तेजस्स्वरूपञ्च निराकारं निरंजनम् । निरुपाधिं निरीहञ्च महाद्भुतमरूपकम्
ततः तेजःस्वरूपं निराकारं निरञ्जनं निरुपाधिं निरीहं महाद्भुतं निरूपकं तत्त्वं प्रादुरभवत्।
Verse 50
एवं बहूनि रूपाणि तस्य तत्र ददर्श सः । सुविस्मितो बभूवाशु परमानन्दसंयुतः
एवं तत्र स तस्य प्रभोः बहूनि रूपाणि ददर्श; स तदा सुविस्मितोऽभवत्, परमानन्दसंयुतः।
Verse 51
अथासौ भिक्षुवर्य्यो हि तस्मात्तस्याश्च सूतिकृत् । भिक्षां ययाचे दुर्गान्तां नान्यज्जग्राह किञ्चन
अथासौ भिक्षुवर्यः तस्याश्च सूतिकृत्, दुर्गान्तां भिक्षां ययाचे; नान्यत् किञ्चन जग्राह।
Verse 52
न स्वीचकार शैलैन्द्रो मोहितश्शिवमायया । भिक्षुः किंचिन्न जग्राह तत्रैवान्तर्दधे ततः
शिवमायया मोहितः शैलैन्द्रः न स्वीचकार। भिक्षुः किञ्चिदपि न जग्राह, ततः तत्रैव अन्तर्दधे॥
Verse 53
तदा बभूव सुज्ञानं मेनाशैलेशयोरिति । आवां शिवो वञ्चयित्वा स्वस्थानं गतवान्प्रभुः
तदा मेनाशैलेशयोः सुज्ञानं बभूव—“आवां शिवः वञ्चयित्वा प्रभुः स्वस्थानं गतवान्” इति॥
Verse 54
तयोर्विचिन्त्य तत्रैव शिवे भक्तिरभूत्परा । महामोक्षकरी दिव्या सर्वानन्दप्रदायिनी
तयोर्विचिन्त्य तत्रैव शिवे परा भक्तिरुदपद्यत । सा दिव्या महामोक्षकरी सर्वानन्दप्रदायिनी ॥
Frequently Asked Questions
The chapter narrates Pārvatī’s departure to her father Himācala’s house after Hari returns to his own abode, and the elaborate, auspicious public welcome organized by Menā, Himācala, relatives, priests, and townspeople.
Pārvatī’s movement is framed as maṅgala in action: the goddess as sarva-maṅgalā sacralizes space (royal road, maṅgala-ghaṭa) and community, while continuous Śiva-remembrance signals the non-duality of devotion and worldly transition.
Pārvatī is highlighted as sarva-maṅgalā and as one who ‘fulfills’ her form/intention; the narrative also emphasizes collective manifestations of dharma—ritual specialists, kin networks, and celebratory arts (song/dance) as expressions of sacred order.