
अध्यायेऽस्मिन् नारदः पृच्छति—देवर्षिगणेषु ब्रह्मविष्ण्वादिषु स्वधाम गतिषु, शम्भुः कथं कियत्कालं च वरदानाय प्रवृत्त इति। ब्रह्मा प्रत्युवाच—देवताः स्वस्थानं गताः, तदा भवः गिरिजातपः परीक्षार्थं समाधिं प्रविवेश; शिवस्य स्वरूपं स्वात्मन्येव स्थितं परात्परतरो निरवग्रहोऽपि ईश्वरः वृषभध्वजः हर इति निरूप्यते। ततः गिरिजायाः घोरं तपः प्रदर्श्यते, यत् रुद्रोऽपि विस्मयं याति; समाधिस्थोऽपि शिवो भक्ताधीन इति बोध्यते। सः मनसा सप्तर्षीन् वसिष्ठादीन् आह्वयति; स्मरणमात्रेण ते समागत्य महेशानं भावपूर्णं स्तुवन्ति, स्मरणेन कृतज्ञतां च निवेदयन्ति। शेषे तपःपरीक्षा, ऋषिमध्यस्थता, वरप्रदानस्य क्रमः सशर्तकत्वं च सूच्यते।
Verse 1
नारद उवाच । गतेषु तेषु देवेषु विधि विष्ण्वादिकेषु च । सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्
नारद उवाच—गतेषु तेषु देवेषु विधि-विष्ण्वादिकेषु च। सर्वेषु मुनिषु प्रीत्या किं बभूव ततः परम्॥
Verse 2
किं कृतं शंभुना तात वरं दातुंसमागतः । कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावहन्
किं कृतं शंभुना तात वरं दातुं समागतः। कियत्कालेन च कथं तद्वद प्रीतिमावहन्॥
Verse 3
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम् । तत्तपस्सु परीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः
ब्रह्मोवाच—गतेषु तेषु देवेषु ब्रह्मादिषु निजाश्रमम्। तत्तपस्सु परीक्षार्थं समाधिस्थोऽभवद्भवः॥
Verse 4
स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिंतयत् । परात्परतरं स्वस्थं निर्माय निरवग्रहम्
स्वात्मानमात्मना कृत्वा स्वात्मन्येव व्यचिन्तयत्। परात्परतरं स्वस्थं निर्माय निरवग्रहम्॥
Verse 5
तद्वस्तुभूतो भगवानीश्वरो वृषभध्वजः । अविज्ञातगतिस्सूतिस्स हरः परमेश्वरः
स एव तद्वस्तुभूतो भगवान् ईश्वरो वृषभध्वजः; अविज्ञातगतिः सूतिरिवाविज्ञेया—स हरः परमेश्वरः।
Verse 6
ब्रह्मोवाच । गिरिजा हि तदा तात तताप परमं तपः । तपसा तेन रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः
ब्रह्मोवाच—गिरिजा हि तदा तात परमं तपस्तताप; तेन तपसा रुद्रोऽपि परं विस्मयमागतः।
Verse 7
समाधेश्चलितस्सोऽभूद्भक्ताधीनोऽपि नान्यथा । वसिष्ठादीन्मुनीन्सप्त सस्मार सूतिकृद्धरः
समाधेश्चलितोऽभूत् स भक्ताधीनो नान्यथा; सूतिकृद्धरः वसिष्ठादीन् सप्त मुनीन् सस्मार।
Verse 8
सप्तापि मुनयश्शीघ्रमाययुस्स्मृति मात्रतः । प्रसन्नवदनाः सर्वे वर्णयंतो विधिं बहु
सप्तापि मुनयः शीघ्रमाययुः स्मृतिमात्रतः; प्रसन्नवदनाः सर्वे विधिं बहु वर्णयन्तः।
Verse 9
प्रणम्य तं महेशानं तुष्टुवुर्हर्षनिर्भराः । वाण्या गद्गदया बद्धकरा विनतकंधराः
प्रणम्य तं महेशानं हर्षनिर्भरमानसाः । गद्गदया गिरा स्तुत्वा बद्धाञ्जलिविनतग्रीवाः ॥
Verse 10
सप्तर्षय ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । जाता वयं सुधन्या हि त्वया यदधुना स्मृताः
सप्तर्षय ऊचुः— देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो। वयं हि सुधन्याः जाता यत्त्वयाधुना स्मृताः॥
Verse 11
किमर्थं संस्मृता वाथ शासनं देहि तद्धि नः । स्वदाससदृशीं स्वामिन्कृपां कुरु नमोऽस्तु ते
किमर्थं संस्मृता वाथ आज्ञां देहि तु नः प्रभो। स्वदाससदृशीं स्वामिन् कृपां कुरु नमोऽस्तु ते॥
Verse 12
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य नीनां तु विज्ञप्तिं करुणानिधिः । प्रोवाच विहसन्प्रीत्या प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः
ब्रह्मोवाच—इति तासां स्त्रीणां विज्ञप्तिं सम्यगाकर्ण्य करुणानिधिः स प्रीत्या विहसन् प्रोत्फुल्लनयनाम्बुजः प्रत्युवाच।
Verse 13
महेश्वर उवाच । हे सप्तमुनयस्ताताश्शृणुतारं वचो मम । अस्मद्धितकरा यूयं सर्वज्ञानविचक्षणाः
महेश्वर उवाच—हे सप्तमुनयः ताताः, मम वचः सम्यक् शृणुत। यूयं अस्मद्धितकराः सर्वज्ञानविचक्षणाः।
Verse 14
तपश्चरति देवेशी पार्वती गिरिजाऽधुना । गौरीशिखरसंज्ञे हि पार्वते दृढमानसा
अधुना देवेशी गिरिजा पार्वती गौरीशिखरसंज्ञे पार्वते दृढमानसा देवेशं प्रति तपश्चरति।
Verse 15
मां पतिं प्राप्तुकामा हि सा सखीसेविता द्विजाः । सर्वान्कामान्विहायान्यान्परं निश्चयमागता
द्विजाः, सा सखीसेविता मम पतित्वं प्राप्तुकामा। अन्यान् सर्वान् कामान् विहाय परं निश्चयमागता॥
Verse 16
तत्र गच्छत यूयं मच्छासनान्मुनिसत्तमाः । परीक्षां दृढतायास्तत्कुरुत प्रेमचेतसः
मच्छासनात् यूयं तत्र गच्छत, मुनिसत्तमाः। प्रेमचेतसः दृढतायाः परीक्षां तां कुरुत॥
Verse 17
सर्वथा छलसंयुक्तं वचनीयं वचश्च वः । न संशयः प्रकर्तव्यश्शासनान्मम सुव्रताः
सर्वथा छलसंयुक्तं वचो वाच्यं भवद्भिः। मम शासनात् सुव्रताः, संशयो न कर्तव्यः॥
Verse 18
ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्ताश्च मुनयो जग्मुस्तत्र द्रुतं हि ते । यत्र राजति सा दीप्ता जगन्माता नगात्मजा
ब्रह्मोवाच—इत्याज्ञप्ताः मुनयस्ते द्रुतं जग्मुः तत्र। यत्र दीप्ता जगन्माता नगात्मजा पार्वती राजते॥
Verse 19
तत्र दृष्ट्वा शिवा साक्षात्तपःसिद्धिरिवापरा । मूर्ता परमतेजस्का विलसंती सुतेजसा
तत्र साक्षाच्छिवां दृष्ट्वा तपःसिद्धिरिवापरां। मूर्तां परमतेजस्कां स्वसुतेजसा विलसन्तीं ददर्श॥
Verse 20
हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयस्सप्त सुव्रताः । सन्नता वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः
हृदा प्रणम्य तां ते तु ऋषयः सप्त सुव्रताः। सन्नताः वचनं प्रोचुः पूजिताश्च विशेषतः॥
Verse 21
ऋषय ऊचुः । शृणु शैलसुते देवी किमर्थं तप्यते तपः । इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना
ऋषय ऊचुः— शृणु शैलसुते देवि किमर्थं तप्यते तपः। इच्छसि त्वं सुरं कं च किं फलं तद्वदाधुना॥
Verse 22
ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता सा शिवा देवी गिरींद्रतनया द्विजैः । प्रत्युवाच वचस्सत्यं सुगूढमपि तत्पुरः
ब्रह्मोवाच—एवं द्विजैः संबोधिताऽसौ शिवा देवी गिरिराजतनया तेषां पुरतः सत्यं वचः प्रत्युवाच, यद्यपि तदर्थः सुसूक्ष्मगूढः।
Verse 23
पार्वत्युवाच । मुनीश्वरास्संशृणुत मद्वाक्यं प्रीतितो हृदा । ब्रवीमि स्वविचारं वै चिंतितो यो धिया स्वया
पार्वत्युवाच—मुनीश्वराः, प्रीतिहृदया मम वाक्यं शृणुत। स्वधिया यत् स्वयमेव विचार्य चिन्तितं, तदेव स्वविचारं ब्रवीमि।
Verse 24
करिष्यथ प्रहासं मे श्रुत्वा वाचो ह्यसंभवाः । संकोचो वर्णनाद्विप्रा भवत्येव करोमि किम्
श्रुत्वा मम वचो ह्येतदसंभवमिव, यूयं मे प्रहासं करिष्यथ। विप्राः, वर्णने संकोचो मे जायते; कथं वा करोमि, यतो लज्जा कथने भवति।
Verse 25
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे सप्तर्षिंकृतपरीक्षावर्णनो नाम पंचविशोऽध्याय
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे “सप्तर्षिकृतपरीक्षावर्णनम्” नाम पञ्चविंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 26
सुरर्षेश्शासनं प्राप्य करोमि सुदृढं तपः । रुद्रः पतिर्भवेन्मे हि विधायेति मनोरथम्
सुरर्षेश्शासनं प्राप्य सुदृढं तपः करिष्ये; “रुद्रः पतिर्भवेन्मे, विधाय” इति मनोरथं हृदि निधाय।
Verse 27
अपक्षो मन्मनः पक्षी व्योम्नि उड्डीयते हठात् । तदाशां शंकरस्वामी पिपर्त्तु करुणानिधिः
अपक्षोऽपि मनोमोहितः पक्षी हठाद् व्योम्नि उड्डीयते; तामेवाशां करुणानिधिः शंकरस्वामी परिपूरयतु।
Verse 28
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या विहस्य मुनयश्च ते । संमान्य गिरिजां प्रीत्या प्रोचुश्छलवचो मृषा
ब्रह्मोवाच—तस्याः वचः श्रुत्वा ते मुनयः विहस्य, गिरिजां प्रीत्या संमान्य, छलेन मृषावचः प्रोचुः।
Verse 29
ऋषय ऊचुः । न ज्ञातं तस्य चरितं वृथापण्डितमानिनः । देवर्षेः कूरमनसः सुज्ञा भूत्वाप्यगात्मजे
ऋषय ऊचुः—हे गिरिजे, सुज्ञा भूत्वापि त्वं तस्य देवर्षेः सत्यचरितं नाज्ञासीः। स कूरमनाः सन् वृथैव पाण्डित्यमानं मन्यते।
Verse 30
नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमंथकः । तस्य वार्त्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा
नारदः कूटवादी च परचित्तप्रमन्थकः। तस्य वार्त्ताश्रवणतो हानिर्भवति सर्वथा॥
Verse 31
तत्र त्वं शृणु सद्बुध्या चेतिहासं सुशोभितम् । क्रमात्त्वां बोधयंतो हि प्रीत्या तमुपधारय
तस्मात् त्वं सद्बुध्या तत्र शृणु सुशोभितमेतदितिहासम्। क्रमात् त्वां बोधयन्तो वयं प्रीत्या तं हृदि समुपधारय॥
Verse 32
ब्रह्मपुत्रो हि यो दक्षस्सुषुवे पितुराज्ञया । स्वपत्न्यामयुतं पुत्रानयुंक्त तपसि प्रियान्
ब्रह्मपुत्रो हि दक्षः पितुराज्ञया स्वपत्न्यामयुतं पुत्रान् सुषुवे। तान् प्रियान् तपसि नियोजयामास॥
Verse 33
ते सुताः पश्चिमां दिशि नारायणसरो गताः । तपोर्थे ते प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ
ते सुताः पश्चिमां दिशं नारायणसरः प्रति गताः। तपोर्थं प्रतिज्ञाय नारदस्तत्र वै ययौ॥
Verse 34
कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः । तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः
कूटोपदेशमाश्राव्य तत्र तान्नारदो मुनिः । तदाज्ञया च ते सर्वे पितुर्न गृहमाययुः ॥
Verse 35
तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुंक्त सहस्रप्रमितांस्ततः
तच्छ्रुत्वा कुपितो दक्षः पित्राश्वासितमानसः । उत्पाद्य पुत्रान्प्रायुंक्त सहस्रप्रमितांस्ततः ॥
Verse 36
तेऽपि तत्र गताः पुत्रास्तपोर्थं पितुराज्ञया । नारदोऽपि ययौ तत्र पुनस्तत्स्वोपदेशकृत्
तेऽपि पुत्राः पितुराज्ञया तपोऽर्थं तत्र जग्मुः। नारदोऽपि पुनस्तत्र ययौ, तेषां स्वोपदेशदाता भूत्वा॥
Verse 37
ददौ तदुपदेशं ते तेभ्यो भ्रातृपथं ययुः । आययुर्न पितुर्गेहं भिक्षुवृत्तिरताश्च ते
दत्त्वा तदुपदेशं तान् भ्रातृभावपथं ययुः। न पितुर्गेहमाययुः, भिक्षुवृत्तिरताश्च ते॥
Verse 38
इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुत्ता शैलकन्यके । अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्
इत्थं नारदसद्वृत्तिर्विश्रुता शैलकन्यके। अन्यां शृणु हि तद्वृत्तिं वैराग्यकरणीं नृणाम्॥
Verse 39
विद्याधरश्चित्रकेतुर्यो बभूव पुराकरोत् । स्वोपदेशमयं दत्त्वा तस्मै शून्यं च तद्गृहम्
विद्याधरो नाम चित्रकेतुः पुरा बभूव। स्वोपदेशमयं ज्ञानं तस्मै दत्त्वा, तद्गृहं शून्यं कृत्वा, संसारबन्धनविमुक्तं तं शिवपरमपतेः शरणं मोक्षमार्गे प्रवर्तयामास।
Verse 40
प्रह्लादाय स्वोपदेशान्हिरण्यकशिपोः परम् । दत्त्वा दुखं ददौ चायं परबुद्धिप्रभेदकः
प्रह्लादाय स्वोपदेशान् परमान् दत्त्वा, हिरण्यकशिपोः संकल्पविपरीतान्, अयं गुरुः स्वयमेव दुःखं प्राप; यतः स परबुद्धेः प्रभेदकः, दुष्टसंकल्पं उच्चबोधेन भिनत्ति।
Verse 41
मुनिना निजविद्या यच्छ्राविता कर्णरोचना । स स्वगेहं विहायाशु भिक्षां चरति प्रायशः
मुनिना निजविद्या कर्णरोचना यच्छ्राविता। स तां श्रुत्वा स्वगेहं शीघ्रं विहाय, प्रायशो भिक्षां चरति स्म।
Verse 42
नारदो मलिनात्मा हि सर्वदो ज्ज्वलदेहवान् । जानीमस्तं विशेषेण वयं तत्सहवासिनः
नारदो मलिनात्मा हि सर्वदः ज्वलदेहवान्। तं वयं विशेषेण जानीमः, यतो वयं तत्सहवासिनः।
Verse 43
बकं साधुं वर्णयंति न मत्स्यानत्ति सर्वथा । सहवासी विजानीयाच्चरित्रं सहवासिनाम्
बकं साधुं वर्णयन्ति, न मत्स्यानत्ति सर्वथा इति। सहवासी तु विजानीयात् सहवासिनां चरित्रं यथार्थतः।
Verse 44
लब्ध्वा तदुपदेशं हि त्वमपि प्राज्ञसंमता । वृथैव मूर्खीभूता तु तपश्चरसि दुष्करम्
तदुपदेशं लब्ध्वापि त्वं प्राज्ञसंमता सती; तथापि वृथैव मूर्खीभूता दुष्करं तपश्चरसि।
Verse 45
यदर्थमीदृशं बाले करोषि विपुलं तपः । सदोदासी निर्विकारो मदनारिर्नसंशयः
किमर्थं बाले त्वमेतादृशं विपुलं तपः करोषि? मदनारिः शिवः सदा उदासीनो निर्विकारो न संशयः।
Verse 46
अमंगलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली । कुवेषी प्रेतभूतादिसंगी नग्नौ हि शूलभृत्
अमङ्गलवपुर्धारी निर्लज्जोऽसदनोऽकुली; कुवेषी प्रेतभूतादिसङ्गी नग्नः शूलभृत् इति।
Verse 47
स धूर्तस्तव विज्ञानं विनाश्य निजमायया । मोहयामास सद्युक्त्या कारयामास वै तपः
स धूर्तो निजमायया तव विज्ञानं विनाश्य, सद्युक्त्या त्वां मोहयामास; तपोऽपि कारयामास वै।
Verse 49
प्रथमं दक्षजां साध्वी विवाह्य सुधिया सतीम् । निर्वाहं कृतवान्नैव मूढः किंचिद्दिनानि हि
प्रथमं सतीं दक्षजां साध्वीं सुधिया विवाह्य स मूढः किञ्चिद्दिनानि अपि गृहनिर्वाहं नैव कृतवान्।
Verse 50
तां तथैव स वै दोषं दत्त्वात्याक्षीत्स्वयं प्रभुः । ध्यायन्स्वरूप मकलमशोकमरमत्सुखी
तथा स प्रभुः तां प्रति तमेव दोषं दत्त्वा स्वयम् अत्याक्षीत्; स्वस्वरूपं मकलं ध्यायन् अशोकः अमरः सुखी च स्थितवान्।
Verse 51
एकलः परनिर्वाणो ह्यसंगोऽद्वय एव च । तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहः संभविष्यति
एकलः परनिर्वाणस्थितो ह्यसङ्गोऽद्वय एव च। तेन नार्याः कथं देवि निर्वाहो गृहधर्मः संभवेत्॥
Verse 52
अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम् । त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव
अद्यापि शासनं प्राप्य गृहमायाहि दुर्मतिम्। त्यजास्माकं महाभागे भविष्यति च शं तव॥
Verse 53
त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुस्सर्वसद्गुणवान्प्रभुः । वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः
त्वद्योग्यो हि वरो विष्णुः सर्वसद्गुणवान्प्रभुः। वैकुण्ठवासी लक्ष्मीशो नानाक्रीडाविशारदः॥
Verse 54
तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् । इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति
तेन ते कारयिष्यामो विवाहं सर्वसौख्यदम् । इतीदृशं त्यज हठं सुखिता भव पार्वति ॥
Verse 55
ब्रह्मोवाच । इत्येदं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका । विहस्य च पुनः प्राह मुनीन्ज्ञान विशारदान्
ब्रह्मोवाच । इत्येदं वचनं श्रुत्वा पार्वती जगदम्बिका । विहस्य च पुनः प्राह मुनीन् ज्ञानविशारदान् ॥
Verse 56
पार्वत्युवाच । सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः । परंतु मे हठो नैव मुक्तो भवति वै द्विजाः
पार्वत्युवाच । सत्यं भवद्भिः कथितं स्वज्ञानेन मुनीश्वराः । परंतु मे हठो नैव मुक्तो भवति वै द्विजाः ॥
Verse 57
स्वतनोः शैलजातत्वात्काठिन्यं सहजं स्थितम् । इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ
स्वतनोः शैलजातत्वात् काठिन्यं सहजं स्थितम् । इत्थं विचार्य सुधिया मां निषेद्धुं न चार्हथ ॥
Verse 58
सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन । गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः
सुरर्षेर्वचनं पथ्यं त्यक्ष्ये नैव कदाचन । गुरूणां वचनं पथ्यमिति वेदविदो विदुः ॥
Verse 59
गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः । तेषामिहामुत्र सुखं परमं नासुखं क्वचित्
गुरूणां वचनं सत्यमिति येषां दृढा मतिः, तेषामिहामुत्र च परमं सुखं भवति; क्वचिदपि दुःखं न जायते।
Verse 60
गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः । इहामुत्रापि तेषां हि दुखं न च सुखं क्वचित्
गुरूणां वचनं सत्यमिति यद्धृदये न धीः, तेषामिहामुत्रापि हि दुःखमेव; सुखं क्वचिदपि न भवति।
Verse 61
सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः । गृहं वसेद्वा शून्यं स्यान्मे हठस्सुखदस्सदा
सर्वथा न परित्याज्यं गुरूणां वचनं द्विजाः; शून्येऽपि गृहे वासो भवतु, मम हठो नित्यं सुखदः शान्तिदः।
Verse 62
यद्भवद्भिस्सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः । तदन्यथा तद्विवेकं वर्णयामि समासतः
यद्भवद्भिः सुभणितं वचनं मुनिसत्तमाः, तदन्यथा तस्य विवेकं समासतः वर्णयामि यथार्थबोधाय।
Verse 63
गुणालयो विहारी च विष्णुस्सत्यं प्रकीर्तितः । सदाशिवोऽगुणः प्रोक्तस्तत्र कारण मुच्यते
विष्णुः गुणालयो विहारी च इति सत्यं प्रकीर्तितः; सदाशिवोऽगुणो निर्गुणः प्रोक्तः, अतः स एव सर्वस्य परमं कारणं कथ्यते।
Verse 64
शिवो ब्रह्माविकारः स भक्तहेतोर्धृताकृतिः । प्रभुतां लौकिकीं नैव संदर्शयितुमिच्छति
शिवो न ब्रह्मविकारः; स तु भक्तहेतोर्धृताकृतिः। तथापि लौकिकीं प्रभुतां शक्तिं वा प्रदर्शयितुं न इच्छति॥
Verse 65
अतः परमहंसानां धार्यये सुप्रिया गतिः । अवधूतस्वरूपेण परानंदेन शंभुना
अतः परमहंसानां धार्यये सुप्रिया गतिः। अवधूतस्वरूपेण परानन्देन शम्भुना॥
Verse 66
भूषूणादिरुचिर्मायार्लिप्तानां ब्रह्मणो न च । स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्
मायालिप्तानां भूषूणादिरुचिर्भ्रान्तब्रह्म न सः। स प्रभुर्निर्गुणोऽजो निर्मायोऽलक्ष्यगतिर्विराट्॥
Verse 67
धर्मजात्यादिभिश्शम्भुर्नानुगृह्णाति व द्विजाः । गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः
धर्मजात्यादिभिः शम्भुर्नानुगृह्णाति द्विजाः। गुरोरनुग्रहेणैव शिवं जानामि तत्त्वतः॥
Verse 68
चेच्छिवस्स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति । अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
चेच्छिवः स हि मे विप्रा विवाहं न करिष्यति। अविवाहा सदाहं स्यां सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥
Verse 69
उदयति यदि भानुः पश्चिमे दिग्विभागे प्रचलति यदि मेरुश्शीततां याति वह्निः । विकसति यदि पद्मं पर्वताग्रे शिलायां न हि चलति हठो मे सत्यमेतद्ब्रवीमि
यदि पश्चिमे भानुरुदेति, यदि मेरुः प्रचलति, यदि वह्निः शीततां याति। यदि शिलायां पर्वताग्रे पद्मं विकसति, तथापि मे हठो न चलति—सत्यमेतद्ब्रवीमि॥
Verse 70
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तान्प्रणम्याशु मुनीन्सा पर्वतात्मजा । विरराम शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा
ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा सा पर्वतात्मजा तान् मुनीन् आशु प्रणम्य। शिवं स्मृत्वा निर्विकारेण चेतसा विरराम शान्ता बभूव॥
Verse 71
ऋषयोऽपीत्थमाज्ञाय गिरिजायास्सुनिश्चयम् । प्रोचुर्जयगिरं तत्र ददुश्चाशिषमुत्तमाम्
ऋषयोऽपि एवं गिरिजायाः सुदृढं निश्चयं ज्ञात्वा तत्र जयजयशब्दान् प्रोचुः, तस्यै चोत्तमामाशिषं ददुः।
Verse 72
अथ प्राणम्य तां देवीं मुनयो हृष्टमानसाः । शिवस्थानं द्रुतं जग्मुस्तत्परीक्षाकरा मुने
अथ तां देवीं प्राणम्य मुनयो हृष्टमानसाः शिवस्थानं द्रुतं जग्मुः, तस्य महिम्नः परीक्षाकरा इव, मुने।
Verse 73
तत्र गत्वा शिवं नत्वा वृत्तांतं विनिवेद्य तम् । तदाज्ञां समनुप्राप्य स्वर्लोकं जग्मुरादरात्
तत्र गत्वा शिवं नत्वा सर्वं वृत्तान्तं तस्मै विनिवेद्य; तदाज्ञां समनुप्राप्य तेऽऽदरात् स्वर्लोकं जग्मुः।
After the gods depart, Śiva enters samādhi to evaluate Girijā’s austerity and summons the Seven Sages (Saptarṣi) by mere remembrance; they arrive and hymn him.
The chapter juxtaposes Śiva’s parātpara transcendence with bhakti-responsive immanence: samādhi signifies unconditioned being, while the summoning of sages and attention to tapas expresses grace operating through devotional-ascetic maturation.
Śiva is highlighted through epithets emphasizing lordship and transcendence—Īśvara, Hara, Mahēśāna, Parameśvara, Vṛṣabhadhvaja—while Girijā is highlighted as the ascetic devotee whose tapas catalyzes the narrative.