देवस्तुतिः—नन्दिकेश्वरविज्ञप्तिः—शम्भोः समाधेः उत्थानम् (Devas’ Hymn, Nandikeśvara’s Petition, and Śiva’s Rising from Samādhi)
अध्यायेऽस्मिन् देवाः रुद्रं/शिवं संक्षिप्तया स्तुत्या स्तुवन्ति—त्रिनेत्रत्वं मदनान्तकत्वं च स्मारयन्तः—तम् जगत्पितरं शरण्यं दुःखनाशकं च वदन्ति। ततः करुणया प्रेरितो नन्दिकेश्वरः देवदुःखं निवेदयति—असुरैः पराभूतानां तेषां दीनबन्धुं भक्तवत्सलं च शम्भुं प्रार्थयति। शम्भुः ध्यानसमाधौ निमग्नः शनैः नेत्रे उन्मील्य समागतान् देवान् सम्बोध्य आगमनकारणं पृच्छति। अध्यायः स्तुति–विज्ञप्ति–अनुग्रहात्मकप्रतिसंवादरूपेण कृपां जगदुद्धारस्य केन्द्रं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
देवा ऊचुः । नमो रुद्राय देवाय मदनांतकराय च । स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमोनमः
देवा ऊचुः— नमो रुद्राय देवाय मदनान्तकराय च। स्तुत्याय भूरिभासाय त्रिनेत्राय नमो नमः॥
Verse 2
शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमोनमः । महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः
शिपिविष्टाय भीमाय भीमाक्षाय नमो नमः। महादेवाय प्रभवे त्रिविष्टपतये नमः॥
Verse 3
त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः । शंभुरीशश्शंकरोसि दयालुस्त्वं विशेषतः
त्वं नाथः सर्वलोकानां पिता माता त्वमीश्वरः। शम्भुरीशश्शङ्करोऽसि दयालुस्त्वं विशेषतः॥
Verse 4
त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कस्समर्थोस्ति दुःखनाशे महेश्वर
त्वं धाता सर्वजगतां त्रातुमर्हसि नः प्रभो । त्वां विना कः समर्थोऽस्ति दुःखनाशे महेश्वर ॥
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शंभुमारभत्
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां सुराणां नन्दिकेश्वरः । कृपया परया युक्तो विज्ञप्तुं शम्भुमारभत् ॥
Verse 6
नंदिकेश्वर उवाच । विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः
विष्ण्वादयस्सुरगणा मुनिसिद्धसंघास्त्वां द्रष्टुमेव सुरवर्य्य विशेषयंति । कार्यार्थिनोऽसुरवरैः परिभर्त्स्य मानास्सम्यक् पराभवपदं परमं प्रपन्नाः ॥
Verse 7
तस्मात्त्वया हि सर्वेश त्रातव्या मुनयस्सुराः । दीनबंधुर्विशेषेण त्वमुक्तो भक्तवत्सलः
तस्मात् त्वया हि सर्वेश मुनयः सुराश्च त्रातव्याः। दीनबन्धुर्विशेषेण त्वं प्रसिद्धो भक्तवत्सलः॥
Verse 8
ब्रह्मोवाच । एवं दयावता शंभुर्विज्ञप्तो नंदिना भृशम् । शनैश्शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी
ब्रह्मोवाच। एवं दयावता शम्भुर्विज्ञप्तो नन्दिना भृशम्। शनैः शनैरुपरमद्ध्यानादुन्मील्य चाक्षिणी॥
Verse 9
ईशोऽथोपरतश्शंभुस्तदा परमकोविदः । समाधेः परमात्मासौ सुरान्सर्वानुवाच ह
ईशोऽथोपरतश्शम्भुस्तदा परमकोविदः। समाधेः परमात्मासौ सुरान् सर्वानुवाच ह॥
Verse 10
शंभुरुवाच । कस्माद्यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वरः । हरिब्रह्मादयस्सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्
शम्भुरुवाच। कस्माद् यूयं समायाता मत्समीपं सुरेश्वराः। हरिब्रह्मादयः सर्वे ब्रूत कारणमाशु तत्॥
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शम्भोस्सर्वे देवा मुदाऽन्विताः । विष्णोर्विलोकयामासुर्मुखं विज्ञप्तिहेतवे
ब्रह्मोवाच—इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा सर्वे देवा मुदान्विताः; विज्ञप्तिहेतवे विष्णोर्मुखं विलोकयामासुः।
Verse 12
अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितमुवाचेदं सुरकार्यं महत्तरम्
अथ विष्णुर्महाभक्तो देवानां हितकारकः । मदीरितं यथाश्रुत्वा सुरकार्यं महत्तरम् उवाच ॥
Verse 13
तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं देवा विज्ञप्तुं सर्व आगताः
तारकेण कृतं शंभो देवानां परमाद्भुतम् । कष्टात्कष्टतरं तस्माद् देवा विज्ञप्तुं समागताः ॥
Verse 14
हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम्
हे शंभो तव पुत्रेणौरसेन हि भविष्यति । निहतस्तारको दैत्यो नान्यथा मम भाषितम् ॥
Verse 15
विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात्
विचार्य्येत्थं महादेव कृपां कुरु नमोऽस्तु ते । देवान्समुद्धर स्वामिन् कष्टात्तारकनिर्मितात् ॥
Verse 16
तस्मात्त्वया गिरिजा देव शंभो ग्रहीतव्या पाणिना दक्षिणेन । पाणिग्रहेणैव महानुभावां दत्तां गिरींद्रेण च तां कुरुष्व
तस्मात् त्वया, गिरिजादेव, शम्भो, दक्षिणेन पाणिना गिरिजा ग्रहीतव्या। पाणिग्रहेणैव गिरीन्द्रेण दत्तां तां महानुभावां स्वीकुरुष्व, धर्मपत्नीं च कुरुष्व।
Verse 17
विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नो ह्यब्रवीच्छिवः । दर्शयन् सद्गतिं तेषां सर्वेषां योगतत्परः
विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रसन्नः शिवोऽब्रवीत्। योगतत्परः सन् तेषां सर्वेषां सद्गतिं शुभां दर्शयामास।
Verse 18
शिव उवाच । यदा मे स्वीकृता देवी गिरिजा सर्वसुंदरी । तदा सर्वे सुरेंद्राश्च मुनयो ऋषयस्तदा
शिव उवाच— यदा मया देवी गिरिजा सर्वसुन्दरी स्वीकृता, तदा एव सर्वे सुरेन्द्राः मुनय ऋषयश्च समागच्छन्।
Verse 19
सकामाश्च भविष्यन्ति न क्षमाश्च परे पथि । जीवयिष्यति दुर्गा सा पाणिग्रहणतस्स्मरम्
सकामाश्च भविष्यन्ति, परे पथि न क्षमाश्च। दुर्गा सा पाणिग्रहणतः स्मरं जीवयिष्यति।
Verse 20
मदनो हि मया दग्धस्सर्वेषां कार्य्यसिद्धये । ब्रह्मणो वचनाद्विष्णो नात्र कार्या विचारणा
मदनो हि मया दग्धः सर्वेषां कार्यसिद्धये। ब्रह्मणो वचनाद् विष्णो नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 21
एवं विमृश्य मनसा कार्याकार्यव्यवस्थितौ । सुधीः सर्वैश्च देवेंद्र हठं नो कर्तुमर्हसि
एवं मनसा विमृश्य कार्याकार्यव्यवस्थितौ, हे देवेंद्र, सुधीः सर्वैः, त्वं नो हठं कर्तुमर्हसि।
Verse 22
दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम् । सर्वे तिष्ठंतु निष्कामा मया सह सुनिश्चितम्
दग्धे कामे मया विष्णो सुरकार्यं महत् कृतम्। सर्वे तिष्ठन्तु निष्कामाः मया सह सुनिश्चितम्।
Verse 23
यथाऽहं च सुरास्सर्वे तथा यूयमयत्नतः । तपः परमसंयुक्ताः करिष्यध्वं सुदुष्करम्
यथा अहं च सर्वे सुराः तथा यूयमपि अयत्नतः अचलचित्ताः तपः परमसंयुक्ताः सुदुष्करमपि करिष्यथ।
Verse 24
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीविवाहस्वीकारो नाम चतुर्विशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘पार्वतीविवाहस्वीकारः’ नाम चतुर्विंशोऽध्यायः समाप्तः।
Verse 25
पुरावृत्तं स्मरकृतं विस्मृतं यद्विधे हरे । महेन्द्र मुनयो देवा यत्तत्सर्वं विमृश्यताम्
हे विधे! हे हरे! यत् पुरावृत्तं स्मरकृतं पश्चाद्विस्मृतं, तत् पुनः स्मर्यतां सम्यग्विमृश्यतां च। महेन्द्रेण मुनिभिर्देवैश्च यत्तत्सर्वं विचार्यताम्।
Verse 26
महाधनुर्धरेणैव मदनेन हठात्सुराः । सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतस्तेन पुरापुरा
पुरा पुरा हे सुराः, महाधनुर्धरेण मदनेन हठात् सर्वेषां ध्यानविध्वंसः कृतः।
Verse 27
कामो हि नरकायैव तस्मात् क्रोधोभिजायते । क्रोधाद्भवति संमोहो मोहाच्च भ्रंशते तपः
कामो हि नरकायैव; तस्मात् क्रोधोऽभिजायते। क्रोधात् संमोहो भवति, मोहाच्च भ्रंशते तपः॥
Verse 28
कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिस्सुरसत्तमैः । सर्वैरेव च मंतव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्
कामक्रोधौ परित्याज्यौ भवद्भिः सुरसत्तमैः। सर्वैरेव च मन्तव्यं मद्वाक्यं नान्यथा क्वचित्॥
Verse 29
ब्रह्मोवाच । एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः । सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्
ब्रह्मोवाच—एवं विश्राव्य भगवान् महादेवो वृषध्वजः। सुरान् प्रवाचयामास विधिविष्णू तथा मुनीम्॥
Verse 30
तूष्णींभूतोऽभवच्छंभुर्ध्यानमाश्रित्य वै पुनः । आस्ते पुरा यथा स्थाणुर्गणैश्च परिवारितः
ततः शंभुः तूष्णींभूत्वा पुनर्ध्यानमाश्रित्य। पुरा यथा स्थाणुरिव आस्ते गणैश्च परिवारितः॥
Verse 31
स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत् । निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्
स्वात्मानमात्मना शंभुरात्मन्येव व्यचिंतयत्। निरंजनं निराभासं निर्विकारं निरामयम्॥
Verse 32
परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम् । शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्
परात्परतरं नित्यं निर्ममं निरवग्रहम्। शब्दातीतं निर्गुणं च ज्ञानगम्यं परात्परम्॥
Verse 33
एवं स्वरूपं परमं चिंतयन् ध्यानमास्थितः । परमानंदसंमग्नो बभूव बहुसूतिकृत्
एवं परमं स्वरूपं निरन्तरं चिन्तयन् स ध्याने स्थिरतामगात्। परमानन्दे निमग्नः सन् बहुसन्ततिजनकः अभवत्॥
Verse 34
ध्यानस्थितं च सर्वेशं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः । हरि शक्रादयस्सर्वे नंदिनं प्रोचुरानताः
सर्वेशं ध्याने स्थितं दृष्ट्वा सर्वे दिवौकसः। हरिशक्रादयः सर्वे नन्दिनं प्रणताः ऊचुः॥
Verse 35
देवा ऊचुः । किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः । शंभुस्त्वं शंकर सखस्सर्वज्ञः शुचिसेवकः
देवा ऊचुः—किं वयं करवामाद्य विरक्तो ध्यानमास्थितः। शम्भुस्त्वं शङ्कर सखः सर्वज्ञः शुचिसेवकः॥
Verse 36
केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप । तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः
केनोपायेन गिरिशः प्रसन्नः स्याद्गणाधिप। तदुपायं समाचक्ष्व वयं त्वच्छरणं गताः॥
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इति विज्ञापितो देवैर्मुने हर्षादिभिस्तदा । प्रत्युवाच सुरांस्तान्स नंदी शंभुप्रियो गणः
ब्रह्मोवाच—इति विज्ञापितो देवैर्मुनिभिर्हर्षादिभिस्तदा। प्रत्युवाच सुरांस्तान् स नन्दी शम्भुप्रियो गणः॥
Verse 38
नंदीश्वर उवाच । हे हरे हे विधे शक्रनिर्जरा मुनयस्तथा । शृणुध्वं वचनं मे हि शिवसंतोषकारकम्
नन्दीश्वर उवाच— हे हरे, हे विधे, हे शक्र, निर्जरदेवाः, मुनयश्च; मम वचनं शृणुध्वं, यत् खलु शिवसन्तोषकारकम्।
Verse 39
यदि वो हठ एवाद्य शिव दारपरिग्रहे । अतिदीनतया सर्वे सुनुतिं कुरुतादरात्
यदि वः अद्य हठ एव शिवस्य दारपरिग्रहे, तर्हि सर्वेऽतिदीनतया आदरात् सुनुतिं कुरुत।
Verse 40
भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणतस्तुराः । अकार्यमपि सद्भक्त्या करोति परमेश्वरः
भक्तेर्वश्यो महादेवो न साधारणोपायैः कदाचन। शुद्धया सद्भक्त्या परमेश्वरोऽकार्यमपि साधयति॥
Verse 41
एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः । यथागतेन मार्गेणान्यथा गच्छत मा चिरम्
एवं कुरुत सर्वे हि विधिविष्णुमुखाः सुराः। यथागतेन मार्गेण शीघ्रं गच्छत, अन्यथा मा गच्छत, मा चिरं कुरुत॥
Verse 42
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य मुने विष्ण्वादयस्सुराः । तथेति मत्त्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुर्हि ते
ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्य तस्य मुनेर्वचः विष्ण्वादयः सुराः। ‘तथेति’ मत्वा सुप्रीत्या शंकरं तुष्टुवुस्ते॥
Verse 43
देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । समुद्धर महाक्लेशात्त्राहि नश्शरणागतान्
देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । महाक्लेशात् समुद्धर नः, शरणागतान् त्राहि ॥
Verse 45
हरिर्मया सुदीनोक्त्या सुविज्ञप्तं चकार ह । संस्मरन्मनसा शंभुं भक्त्या परमयान्वितः
मया सुदीनोक्त्या हरिः सुविज्ञप्तं चकार ह । मनसा शम्भुं संस्मरन् भक्त्या परमयान्वितः ॥
Verse 46
ब्रह्मोवाच । सुरैरेवं स्तुतश्शंभुर्हरिणा च मया भृशम् । भक्तवात्सल्यतो ध्यानाद्विरतोभून्महेश्वरः
ब्रह्मोवाच—सुरैरेवं हरिणा च मया च भृशं स्तुतः शंभुः, भक्तवात्सल्यतः ध्यानाद्विरतोऽभून्महेश्वरः।
Verse 47
उवाच सुप्रसन्नात्मा हर्यादीन्हर्षयन्हरः । विलोक्य करुणादृष्ट्या शंकरो भक्तवत्सलः
ततः सुप्रसन्नात्मा भक्तवत्सलः शंकरो हरः करुणादृष्ट्या तान् विलोक्य हर्यादीन् हर्षयन् उवाच।
Verse 48
शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शक्राद्या युगपत्समे । किमर्थमागता यूयं सत्यं ब्रूत ममाग्रतः
शंकर उवाच—हे हरे हे विधे देवाः शक्राद्याः युगपत् समे आगताः; किमर्थम् आगता यूयं? सत्यं ब्रूत ममाग्रतः।
Verse 49
हरिरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वंतर्याम्यखिलेश्वरः । किं न जानासि चित्तस्थं तथा वच्म्यपि शासनात्
हरिरुवाच—सर्वज्ञस्त्वं महेशान त्वम् अन्तर्यामी अखिलेश्वरः; किं न जानासि चित्तस्थं? तथापि शासनात् वक्ष्यामि।
Verse 50
तारकासुरतो दुःखं संभूतं विविधं मृड । सर्वेषां नस्तदर्थं हि प्रसन्नोऽकारि वै सुरैः
तारकासुरतो दुःखं विविधं संभूतं मृड; सर्वेषां नः तदर्थं हि सुरैः त्वं प्रसन्नोऽकारि वै।
Verse 51
शिवा सा जनिता शैलात्त्वदर्थं हि हिमालयात् । तस्यां त्वदुद्भवात्पुत्रात्तस्य मृत्युर्न चान्यथा
शिवा सा जनिता शैलात् त्वदर्थं हि हिमालयात्; तस्यां त्वदुद्भवात् पुत्रात् तस्य मृत्युर्न चान्यथा।
Verse 52
इति दत्तो ब्रह्मणा हि तस्मै दैत्याय यद्वरः । तदन्यस्मादमृत्युस्स बाधते निखिलं जगत्
इति ब्रह्मणा तस्मै दैत्याय दत्तो हि यद्वरः। तदन्यस्मादमृत्युः सन् बाधते निखिलं जगत्॥
Verse 53
नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः । तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्
नारदस्य निर्देशात्सा करोति कठिनं तपः। तत्तेजसाखिलं व्याप्तं त्रैलोक्यं सचराचरम्॥
Verse 54
वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर । देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह
वरं दातुं शिवायै हि गच्छ त्वं परमेश्वर। देवदुःखं जहि स्वामिन्नस्माकं सुखमावह॥
Verse 55
देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर । विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्
देवानां मे महोत्साहो हृदये चास्ति शंकर। विवाहं तव संद्रष्टुं तत्त्वं कुरु यथोचितम्॥
Verse 56
रत्यै यद्भवता दत्तो वरस्तस्य परात्पर । प्राप्तोऽवसर एवाशु सफलं स्वपणं कुरु
हे परात्पर परमेś्वर! रत्यै भवता यो वरः प्रदत्तः, स एवाधुना समुचितावसरे प्राप्तः। अतः शीघ्रं स्वसंकल्पं सफलं कुरु।
Verse 57
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा तं प्रणम्यैव विष्णुर्देवा महर्षयः । संस्तूय विविधैस्तोत्रैस्संतस्थुस्तत्पुरोऽखिलाः
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा तं प्रणम्य विष्णुर्देवैर्महर्षिभिः सह। नानास्तोत्रैः संस्तूय सर्वे तस्य पुरतः स्थिताः॥
Verse 58
भक्ताधीनः शंकरोऽपि श्रुत्वा देववचस्तदा । विहस्य प्रत्युवाचाशु वेदमर्यादरक्षकः
तदा देववचः श्रुत्वा भक्ताधीनः शंकरोऽपि। विहस्य वेदमर्यादारक्षकोऽशु प्रत्युवाच ह॥
Verse 59
शंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाश्शृणुतादरतोऽखिलाः । यथोचितमहं वच्मि सविशेषं विवेकतः
शंकर उवाच—हे हरे हे विधे देवाः शृणुतादरतोऽखिलाः। यथोचितं वदाम्यद्य सविशेषं विवेकतः॥
Verse 60
नोचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम् । महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः
नौचितं हि विधानं वै विवाहकरणं नृणाम्। महानिगडसंज्ञो हि विवाहो दृढबन्धनः॥
Verse 61
कुसंगा बहवो लोके स्त्रीसंगस्तत्र चाधिकः । उद्धरेत्सकलबंधैर्न स्त्रीसंगात्प्रमुच्यते
कुसङ्गा बहवो लोके स्त्रीसङ्गस्तत्र चाधिकः। उद्धरेत्सकलबन्धैर्न स्त्रीसङ्गात्प्रमुच्यते॥
Verse 62
लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि मुच्यते । स्त्र्यादिपाशसुसंबद्धो मुच्यते न कदाचन
लोहदारुमयैः पाशैर्दृढं बद्धोऽपि कश्चन मुच्यते; स्त्री-आदि-पाशेन सुसंबद्धो जनो न कदाचन मुच्यते।
Verse 63
वर्द्धंते विषयाश्शश्वन्महाबंधनकारिणः । विषयाक्रांतमनसस्स्वप्ने मोक्षोऽपि दुर्लभः
विषयाः शश्वद्वर्धन्ते महाबन्धनकारिणः। विषयाक्रान्तमनसः स्वप्नेऽपि मोक्षो दुर्लभः।
Verse 64
सुखमिच्छतु चेत्प्राज्ञो विधिवद्विषयांस्त्यजेत् । विषवद्विषयानाहुर्विषयैर्यैर्निहन्यते
यदि प्राज्ञः स्थिरसुखं सम्यगिच्छेत्, स विधिवद् विषयान् परित्यजेत्। ऋषयः विषयान् विषसदृशान् मन्यन्ते; तैरेव विषयैः प्राणी विनश्यति।
Verse 65
जनो विषयिणा साकं वार्तातः पतति क्षणात् । विषयं प्राहुराचार्यास्सितालितेंद्रवारुणीम्
विषयिणा सह केवलं वार्तालापादपि जनः क्षणादेव पतति। तस्मादाचार्याः विषयान् इति प्राहुः—सितां, कालिम्, इन्द्रवारुणीं च वारुणीम्।
Verse 66
यद्यप्येवं हि जानामि सर्वं ज्ञानं विशेषतः । तथाप्यहं करिष्यामि प्रार्थनां सफलां च वः
यद्यप्यहं सर्वं ज्ञानं विशेषतः सम्यग् जानामि, तथापि वः कृतेऽहं प्रार्थनां करिष्ये; सा नूनं सफलैव भविष्यति।
Verse 67
भक्ताधीनोऽहमेवास्मि तद्वशात्सर्वकार्य कृत् । अयथोचितकर्ता हि प्रसिद्धो भुवनत्रये
भक्ताधीनोऽहमेवास्मि; तद्वशात्सर्वकार्यकृत्। भुवनत्रये प्रसिद्धोऽहं भक्तार्थं यथोचितातीतकर्ता।
Verse 68
कामरूपाधिपस्यैव पणश्च सफलः कृतः । सुदक्षिणस्य भूपस्य भैमबंधगतस्य हि
एवं कामरूपाधिपस्य पणः सफलः कृतः; भैमबन्धगतस्य सुदक्षिणभूपस्य तद् एवाभवत्।
Verse 69
गौतमक्लेशकर्ताहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः । तत्कष्टप्रददुष्टानां शापदायी विशेषतः
अहं त्र्यंबकात्मा सुखावहः; गौतमक्लेशकर्ताऽपि जातः। तत्कष्टप्रददुष्टानां विशेषतः शापदायीऽहम्।
Verse 70
विषं पीतं सुरार्थं हि भक्तवत्सलभावधृक् । देवकष्टं हृतं यत्नात्सर्वदैव मया सुराः
सुरार्थं विषं पीतं मया; भक्तवत्सलभावधृक्। सुराः, यत्नात् मया सर्वदा देवकष्टं हृतम्।
Verse 71
भक्तार्थमसहं कष्टं बहुशो बहुयत्नतः । विश्वानर मुनेर्दुःखं हृतं गृहपतिर्भवन्
भक्तार्थं बहुशोऽसह्यं कष्टं बहुयत्नतः सहमानो भगवान् गृहपतिरभूत्वा विश्वानरमुनेर्दुःखं जहार।
Verse 72
किं बहूक्तेन च हरे विधे सत्यं ब्रवीम्यहम् । मत्पणोऽस्तीति यूयं वै सर्वे जानीथ तत्त्वतः
किं बहूक्तेन, हे हरे हे विधे? अहं सत्यं ब्रवीमि—मम प्रणोऽस्ति; यूयं सर्वे तत्त्वतः जानीथ।
Verse 73
यदा यदा विपत्तिर्हि भक्तानां भवति क्वचित् । तदा तदा हरम्याशु तत्क्षणात्सर्वशस्सदा
यदा यदा भक्तानां क्वचिद्विपत्तिर्भवति, तदा तदा तत्क्षणादेव अहं तामाशु सर्वशोऽपहरामि सदा।
Verse 74
जानेऽहं तारकाद्दुःखं सर्वेषां वस्समुत्थितम् । असुरा त्तद्धरिष्यामि सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
तारकादुत्थितं दुःखं वत्स, अहं सर्वेषां जानामि; तस्मादसुरात् तदहं हरिष्यामि—सत्यं सत्यं वदाम्यहम्।
Verse 75
नास्ति यद्यपि मे काचिद्विहारकरणे रुचिः । विवाहयिष्ये गिरिजा पुत्रोत्पादनहेतवे
यद्यपि मे विहारकरणे काचिदपि रुचिर्नास्ति, तथापि पुत्रोत्पादनहेतवे गिरिजां विवाहयिष्ये।
Verse 76
गच्छत स्वगृहाण्येव निर्भयास्सकलाः सुराः । कार्यं वस्साधयिष्यामि नात्र कार्या विचारणा
गच्छत स्वगृहाण्येव, निर्भयाः सकलाः सुराः; वः कार्यं साधयिष्यामि—नात्र विचारणा कार्या।
Verse 77
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवद्धरः । सर्वे विष्ण्वादयो देवास्स्वधामानि ययुर्मुने
ब्रह्मोवाच—एवमुक्त्वा हरिर्मौनमास्थाय समाधिस्थोऽभवत्। ततः सर्वे विष्ण्वादयो देवाः, हे मुने, स्वस्वधामानि ययुः॥
Frequently Asked Questions
The devas, together with leading divine and sage groups, approach Śiva and offer stuti, seeking protection after being oppressed and dishonored by powerful asuras.
It symbolizes the transition from transcendent absorption to immanent governance: divine attention (anugraha) is portrayed as the turning point that makes cosmic restoration possible.
Śiva is invoked as Trinetra (three-eyed), Madanāntaka (slayer of Madana), Bhīma/Bhīmākṣa (awe-inspiring form), Prabhu/Mahādeva (supreme lord), and as universal parent and protector (pitā-mātā; dīna-bandhu; bhakta-vatsala).