तृतीयनेत्राग्निनिवृत्तिः / Quelling the Fire of the Third Eye (Vāḍava Fire Placed in the Ocean)
अध्यायेऽस्मिन् नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—शिवस्य तृतीयनयनात् निर्गतस्य ज्वलनतेजसः किं गतिः, किमर्थं चैतदिति। ब्रह्मा कथयति—कामो दग्धे सति त्रैलोक्ये महाभयम् अभवत्; देवर्षयः शरणं ययुः। स शिवानुग्रहलब्धशक्त्या तं लोकविनाशकरं वह्निं स्थिरीकृत्य, वाडवाग्निरूपं समुद्रगामिनं तेजः लोकहिताय सागरे न्यधात्। सागरः पुरुषरूपेण ब्रह्माणं सत्कृत्य नमस्कृत्य च वचनं प्रोवाच। उपदेशः—तपःक्रोधजं विनाशकं तेजोऽपि विधिना यथास्थानं निवेश्य नियन्त्र्यते, तदा लोककल्याणकरं भवति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । विधे नेत्रसमुद्भूतवह्निज्वाला हरस्य सा । गता कुत्र वद त्वं तच्चरित्रं शशिमौलिनः
नारद उवाच—विधे, हरनेत्रसमुद्भूतवह्निज्वाला सा कुत्र गता? शशिमौलिनः तच्चरित्रं मे वद॥
Verse 2
ब्रह्मोवाच । यदा भस्म चकाराशु तृतीयनयनानलः । शम्भोः कामं प्रजज्वाल सर्वतो विफलस्तदा
ब्रह्मोवाच—यदा शम्भोस्तृतीयनयनानलः शीघ्रं भस्म चकार, तदा कामः सर्वतो दग्धः सन् विफलः शक्तिहीनश्चाभवत्।
Verse 3
हाहाकारो महानासीत्त्रैलोक्ये सचराचरे । सर्वदेवर्षयस्तात शरणं मां ययुर्द्रुतम्
त्रैलोक्ये सचराचरे महान् हाहाकारोऽभवत्। ततः सर्वे देवर्षयश्च देवाः, तात, शीघ्रं मम शरणं ययुः।
Verse 4
सर्वे निवेदयामासुस्तद्दुखं मह्यमाकुलाः । सुप्रणम्य सुसंस्तुत्य करौ बद्ध्वा नतानना
सर्वेऽपि ते दुःखाकुला मम तद्वृत्तान्तं निवेदयामासुः। सुप्रणम्य यथोचितं सुसंस्तुत्य करौ बद्ध्वा नताननाः प्राहुः॥
Verse 5
तच्छ्रुत्वाहं शिवं स्मृत्वा तद्धेतुं सुविमृश्य च । गतस्तत्र विनीतात्मा त्रिलोकावनहेतवे
तदाकर्ण्याहं शिवं स्मृत्वा तस्य हेतुं सुविमृश्य च। विनीतात्मा तत्र गतवान् त्रिलोकस्य रक्षणहेतवे॥
Verse 6
संदग्धुकामः स शुचिज्वालामालातिदीपितः । स्तंभितोऽरं मया शंभुप्रसादाप्तसुतेजसा
स संदग्धुकामः शुचिज्वालामालया अतिदीपितः प्रजज्वाल। शंभुप्रसादाप्तसुतेजसा मया स शीघ्रं स्तंभितोऽभवत्॥
Verse 7
अथ क्रोधमयं वह्निं दग्धुकाम जगत्त्रयम् । वाडवांतकमार्षं च सौम्यज्वालामुखं मुने
अथ मुने जगत्त्रयदाहेच्छया क्रोधमयो वह्निः प्रादुरभूत्—वाडवाग्न्यन्तकः, आर्षोऽप्रतिहतः, सौम्यज्वालामुखश्च।
Verse 8
तं वाडवतनुमहं समादाय शिवेच्छया । सागरं समगां लोकहिताय जगतां पतिः
तं वाडवतनुं वह्निं शिवेच्छया समादाय लोकहिताय जगतां पतिः सागरं समगामहम्।
Verse 9
आगतं मां समालोक्य सागरस्सांजलिर्मुने । धृत्वा च पौरुषं रूपमागतस्संनिधिं मम
आगतं मां समालोक्य सागरः साञ्जलिर्मुने । पौरुषं रूपं धृत्वा मम सन्निधिमागतः ॥
Verse 10
सुप्रणम्याथ मां सिंधुस्संस्तूय च यथा विधि । स मामुवाच सुप्रीत्या सर्वलोकपितामहम्
सुप्रणम्याथ मां सिन्धुः संस्तूय च यथाविधि । स मामुवाच सुप्रीत्या सर्वलोकपितामहः ॥
Verse 11
सागर उवाच । किमर्थमागतोऽसि त्वं ब्रह्मन्नत्राखिलाधिप । तन्निदेशय सुप्रीत्या मत्वा मां च स्वसेवकम्
सागर उवाच । किमर्थमागतोऽसि त्वं ब्रह्मन्नत्राखिलाधिप । तन्निदेशय सुप्रीत्या मत्वा मां च स्वसेवकम् ॥
Verse 12
अथाहं सागरवचश्श्रुत्वा प्रीतिपुरस्सरम् । प्रावोचं शंकरं स्मृत्वा लौकिकं हितमावहन्
अथाहं सागरवचः प्रीतिपुरस्सरं श्रुत्वा शंकरं स्मृत्वा लौकिकहितावहं वचनं प्रत्युवाचम्।
Verse 13
ब्रह्मोवाच । शृणु तात महाधीमन्सर्वलोकहितावह । वच्म्यहं प्रीतितस्सिंधो शिवेच्छाप्रेरितो हृदा
ब्रह्मोवाच—शृणु तात महाधीमन् सर्वलोकहितावहं वच्म्यहम्। प्रीतितः सिंधो शिवेच्छाप्रेरितो हृदा हर्षेण ब्रवीमि।
Verse 14
अयं क्रोधो महेशस्य वाडवात्मा महाप्रभुः । दग्ध्वा कामं द्रुतं सर्वं दग्धुकामोऽभवत्ततः
अयं क्रोधो महेशस्य वाडवात्मा महाप्रभुः। कामं दग्ध्वा द्रुतं सर्वं दग्धुकामोऽभवत्ततः॥
Verse 15
प्रार्थितोऽहं सुरैश्शीघ्रं पीडितैश्शंकरेच्छया । तत्रागत्य द्रुतं तं वै तात स्तंभितवाञ्शुचिम्
प्रार्थितोऽहं सुरैः शीघ्रं पीडितैः शंकरेच्छया। तत्रागत्य द्रुतं तं वै तात स्तंभितवान् शुचिम्॥
Verse 16
वाडवं रूपमाधत्त तमादायाग तोत्र ह । निर्दिशामि जलाधार त्वामहं करुणाकरः
वाडवं रूपमाधत्त तमादायागतोत्र ह। निर्दिशामि जलाधार त्वामहं करुणाकरः॥
Verse 17
अयं क्रोधी महेशस्य वाडवं रूपमाश्रितः । ज्वालामुखस्त्वया धार्य्यो यावदाभूतसंप्लवम्
अयं क्रोधी महेशस्य वाडवं रूपमाश्रितः । ज्वालामुखस्त्वया धार्यो यावदाभूतसंप्लवम् ॥
Verse 18
यदात्राहं समागम्य वत्स्यामि सरितां पते । तदा त्वया परित्याज्यः क्रोधोऽयं शांकरोऽद्भुतः
यदात्राहं समागम्य वत्स्यामि सरितां पते । तदा त्वया परित्याज्यः क्रोधोऽयं शांकरोऽद्भुतः ॥
Verse 19
भोजनं तोयमेतस्य तव नित्यं भविष्यति । यत्नादेवावधार्य्योऽयं यथा नोपैति चांतरम्
भोजनं तोयमेतस्य तव नित्यं भविष्यति । यत्नादेवावधार्योऽयं यथा नोपैति चांतरम् ॥
Verse 20
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे वडवानलचरितं नाम विंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे वडवानलचरितं नाम विंशोऽध्यायः ॥
Verse 21
ततः प्रविष्टो जलधौ स वाडवतनुः शुचिः । वार्योघान्सुदहंस्तस्य ज्वालामालाभिदीपितः
ततः स शुचिर्वाडवतनुः प्रविष्टो जलधौ; ज्वालामालाभिदीप्तः सन् तस्य वार्योघान् सुदहन् प्रचण्डम्।
Verse 22
ततस्संतुष्टचेतस्कस्स्वं धामाहं गतो मुने । अंतर्धानमगात्सिंधुर्दिव्यरूपः प्रणम्य माम्
ततः संतुष्टचेताः स्वं धामाहं गतो मुने; सिंधुर्दिव्यरूपः प्रणम्य मामन्तर्धानमगात्।
Verse 23
स्वास्थ्यं प्राप जगत्सर्वं निर्मुक्तं तद्भवाद्भयात् । देवा बभूवुः सुखिनो मुनयश्च महामुने
स्वास्थ्यं प्राप जगत्सर्वं निर्मुक्तं तद्भवाद्भयात्; देवा बभूवुः सुखिनो मुनयश्च महामुने।
Frequently Asked Questions
After Śiva’s third-eye fire burns Kāma to ashes, the remaining blaze threatens the worlds; Brahmā restrains it by Śiva’s grace and relocates it into the ocean as the vāḍava/vaḍavā fire.
It models the containment and re-siting of overwhelming śakti: destructive heat is not denied but regulated, assigned a cosmic “reservoir,” and integrated into world-order rather than allowed to dissolve it.
Śiva’s tṛtīya-nayana agni (transformative/destructive fire), Brahmā’s restraint-power derived from Śiva’s prasāda, and the ocean’s personified capacity to receive and hold a cosmic force.