कामप्रहारः — The Subduing of Kāma (Desire) / Kāma’s Assault and Its Futility

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महाभाग किं जातं तदनंतरम् । कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम्

नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग किं जातं तदनन्तरम् । कथय त्वं प्रसादेन तां कथां पापनाशिनीम् ॥

Verse 2

ब्रह्मोवाच । श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनंतरम् । तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम्

ब्रह्मोवाच । श्रूयतां सा कथा तात यज्जातं तदनन्तरम् । तव स्नेहात्प्रवक्ष्यामि शिवलीलां मुदावहाम् ॥

Verse 3

धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः । विचिंतितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम्

धैर्यस्य व्यसनं दृष्ट्वा महायोगी महेश्वरः । विचिन्तितं मनस्येवं विस्मितोऽतिततः परम् ॥

Verse 4

शिव उवाच । किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् । केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा

शिव उवाच । किमु विघ्नाः समुत्पन्नाः कुर्वतस्तप उत्तमम् । केन मे विकृतं चित्तं कृतमत्र कुकर्मिणा ॥

Verse 5

कुवर्णनं मया प्रीत्या परस्त्र्युपरि वै कृतम् । जातो धर्मविरोधोऽत्र श्रुतिसीमा विलंघिता

प्रीत्या मया परस्त्र्युपरि कुवर्णनं कृतम्; अत्र धर्मविरोधो जातः, श्रुतिसीमा च लङ्घिता।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । विचिंत्येत्थं महायोगी परमेशस्सतां गतिः । दिशो विलोकयामास परितश्शंकितस्तदा

ब्रह्मोवाच—एवं विचिन्त्य महायोगी परमेश्वरः सतां गतिः। तदा शङ्कितचित्तः परितो दिशो विलोकयामास।

Verse 7

वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम् । स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्

वामभागे स्थितं कामं ददर्शाकृष्टबाणकम्; स्वशरं क्षेप्तुकामं हि गर्वितं मूढचेतसम्।

Verse 8

तं दृष्ट्वा तादृशं कामं गिरीशस्य परात्मनः । संजातः क्रोधसंमर्दस्तत्क्षणादपि नारद

तं तादृशं कामं दृष्ट्वा गिरीशस्य परात्मनः; तत्क्षणादेव नारद क्रोधसंमर्दः समजायत।

Verse 9

कामः स्थितोऽन्तरिक्षे स धृत्वा तत्सशरं धनुः । चिक्षेपास्त्रं दुर्निवारममोघं शंकरे मुने

कामोऽन्तरिक्षे स्थित्वा सशरं धनुराददे । दुर्निवारममोघं च शङ्करायास्त्रमक्षिपत्, मुने ॥

Verse 10

बभूवामोघमस्त्रं तु मोघं तत्परमात्मनि । समशाम्यत्ततस्तस्मिन्संकुद्धे परमेश्वरे

अमोघमस्त्रं तदपि परात्मनि मोघतां गतम् । ततः संक्रुद्धे परमेश्वरे तस्मिन्शाम्यत् प्रशाम्यत् ॥

Verse 11

मोघीभूते शिवे स्वेस्त्रे भयमापाशु मन्मथः । चकंपे च पुरः स्थित्वा दृष्ट्वा मृत्युंजयं प्रभुम्

मोघीभूते शिवे स्वास्त्रे भयमापाशु मन्मथः । पुरः स्थित्वा चकम्पे स मृत्युंजयप्रभुं ददर्श ॥

Verse 12

सस्मार त्रिदशान्सर्वान्शक्रादीन्भयविह्वलः । स स्मरो मुनिशार्दूल स्वप्रयासे निरर्थके

भयविह्वलः स स्मरः सस्मार त्रिदशान् समस्तान् शक्रादीन् । मुनिशार्दूल स्वप्रयासोऽस्य निरर्थकोऽभवत् ॥

Verse 13

कामेन सुस्मृता देवाश्शक्राद्यास्ते मुनीश्वर । आययुः सकलास्ते हि शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः

कामेन सुस्मृता देवा शक्राद्याः सकला मुनीश्वर । आययुः सर्व एवैतैः शंभुं नत्वा च तुष्टुवुः ॥

Verse 14

स्तुतिं कुर्वत्सु देवेषु कुद्धस्याति हरस्य हि । तृतीयात्तस्य नेत्राद्वै निस्ससार ततो महान्

देवेषु स्तुतिं कुर्वत्सु हरिः परमं कुद्धोऽभवत्। ततस्तस्य तृतीयनेत्राद्वै महाबलः कश्चिद्भूतविशेषो निःससार॥

Verse 15

ललाट मध्यगात्तस्मात्सवह्निर्द्रुतसम्भवः । जज्वालोर्द्ध्वशिखो दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः

ललाटमध्यात् तस्मात् सहसा वह्निः समुत्पपात। ऊर्ध्वशिखो जज्वाल दीप्तः प्रलयाग्निसमप्रभः॥

Verse 16

उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणी तले । भ्रामंभ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि

उत्पत्य गगने तूर्णं निष्पत्य धरणीतले। भ्रामं भ्रामं स्वपरितः पपात मेदनीं परि॥

Verse 17

भस्मसात्कृतवान्साधो मदनं तावदेव हि । यावच्च मरुतां वाचः क्षम्यतां क्षम्यतामिति

भस्मसात्कृतवान् साधो मदनं तावदेव हि। यावच्च मरुतां वाचः ‘क्षम्यतां क्षम्यताम्’ इति॥

Verse 18

हते तस्मिन्स्मरे वीरे देव दुःखमुपागताः । रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः किमभूदिति

हते तस्मिन् स्मरे वीरे देवाः दुःखमुपागताः। रुरुदुर्विह्वलाश्चातिक्रोशतः ‘किमभूद्’ इति॥

Verse 19

श्वेतांगा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा । जगाम मंदिरं स्वं च समादाय सखीजनम्

श्वेताङ्गा विकृतात्मा च गिरिराजसुता तदा। जगाम मन्दिरं स्वं च समादाय सखीजनम्॥

Verse 20

क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा । भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव

क्षणमात्रं रतिस्तत्र विसंज्ञा साभवत्तदा । भर्तृमृत्युजदुःखेन पतिता सा मृता इव ॥

Verse 21

जातायां चैव संज्ञायां रतिरत्यंतविह्वला । विललाप तदा तत्रोच्चरंती विविधं वचः

जातायां चेतनायां पुनः रतिरत्यन्तविह्वला । तत्रैव विललापोच्चैर्विविधं वचनं ब्रुवन् ॥

Verse 22

रतिरुवाच । किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह । मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम्

रतिरुवाच— किं करोमि क्व गच्छामि किं कृतं दैवतैरिह । मत्स्वामिनं समाहूय नाशयामासुरुद्धतम् ॥

Verse 23

हा हा नाथ स्मर स्वामिन्प्राणप्रिय सुखप्रद । इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च

हा हा नाथ स्मर स्वामिन् प्राणप्रिय सुखप्रद । इदं तु किमभूदत्र हा हा प्रिय प्रियेति च ॥

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः । हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा

ब्रह्मोवाच । इत्थं विलपती सा तु वदंती बहुधा वचः । हस्तौ पादौ तदास्फाल्य केशानत्रोटयत्तदा

Verse 25

तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः । अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद

तद्विलापं तदा श्रुत्वा तत्र सर्वे वनेचराः । अभवन्दुःखितास्सर्वे स्थावरा अपि नारद

Verse 26

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः । रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्

एतस्मिन्नंतरे तत्र देवाश्शक्रादयोऽखिलाः । रतिमूचुस्समाश्वास्य संस्मरंतो महेश्वरम्

Verse 27

देवा ऊचुः । किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज । जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्

देवा ऊचुः । किंचिद्भस्म गृहीत्वा तु रक्ष यत्नाद्भयं त्यज । जीवयिष्यति स स्वामी लप्स्यसे त्वं पुनः प्रियम्

Verse 28

सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन । सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा

सुखदाता न कोप्यस्ति दुःखदाता न कश्चन । सर्वोऽपि स्वकृतं भुंक्ते देवाञ्शोचसि वै वृथा

Verse 29

ब्रह्मोवाच । इत्याश्वास्य रतिं देवास्सर्वे शिवमुपागताः । सुप्रसाद्य शिवं भक्त्या वचनं चेदमब्रुवन्

ब्रह्मोवाच । एवं रतिमाश्वास्य सर्वे देवाः शिवमुपागताः । भक्त्या शिवं सुप्रसाद्य तत इदं वचनमब्रुवन् ॥

Verse 30

देवा ऊचुः । भगवञ्छ्रूयतोमेतद्वचनं नश्शुभं प्रभो । कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल

देवा ऊचुः । भगवञ्शृणु मेतद्वचनं नः शुभं प्रभो । कृपां कृत्वा महेशान शरणागतवत्सल ॥

Verse 31

सुविचारय सुप्रीत्या कृति कामस्य शंकर । कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर

सुविचारय सुप्रीत्या कृतिं कामस्य शंकर । कामेनैतत्कृतं यत्र न स्वार्थं तन्महेश्वर ॥

Verse 32

दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो । कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर

दुष्टेन पीडितैर्देवैस्तारकेणाऽखिलैर्विभो । कर्म तत्कारितं नाथ नान्यथा विद्धि शंकर ॥

Verse 33

रतिरेकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती । करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा

रतिरैकाकिनी देव विलापं दुःखिता सती । करोति गिरिश त्वं च तामाश्वासय सर्वदा ॥

Verse 34

संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर । दैवतैस्सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम्

संहारं कर्तुकामोऽसि क्रोधेनानेन शंकर । दैवतैः सह सर्वेषां हतवांस्तं यदि स्मरम् ॥

Verse 35

दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम्

दुःखं तस्या रतेर्दृष्ट्वा नष्टप्रायाश्च देवताः । तस्मात्त्वया च कर्त्तव्यं रत्याशोकापनोदनम् ॥

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः । देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत्

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नो भगवाञ्छिवः । देवानां सकलानां च वचनं चेदमब्रवीत् ॥

Verse 37

शिव उवाच । देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् । मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत्

शिव उवाच । देवाश्च ऋषयस्सर्वे मद्वचश्शृणुतादरात् । मत्कोपेन च यज्जातं तत्तथा नान्यथा भवत् ॥

Verse 38

अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः । यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः

अनंगस्तावदेव स्यात्कामो रतिपतिः प्रभुः । यावच्चावतरेत्कृष्णो धरण्यां रुक्मिणीपतिः ॥

Verse 39

द्वारकायां यदा स्थित्वा पुत्रानुत्पादयिष्यति । तदा कृष्णस्तु रुक्मिण्यां काममुत्पादयिष्यति

यदा स द्वारकायां स्थित्वा पुत्रान् जनयिष्यति, तदा कृष्णोऽपि रुक्मिण्यां सन्तानकामं प्रबोधयिष्यति।

Verse 40

प्रद्युम्ननाम तस्यैव भविष्यति न संशयः । जातमात्रं तु तं पुत्रं शंबरस्संहरिष्यति

तस्य पुत्रस्य नाम प्रद्युम्न इति भविष्यति, न संशयः। जातमात्रं तु तं पुत्रं शम्बरोऽपहरिष्यति।

Verse 41

हृत्वा प्रास्य समुद्रं तं शंबरो दानवोत्तमः । मृतं ज्ञात्वा वृथा मूढो नगरं स्वं गमिष्यति

हृत्वा तं समुद्रे प्रास्य शम्बरो दानवोत्तमः। मृतं मत्वा वृथा मूढः स्वनगरं गमिष्यति।

Verse 42

तावच्च नगरं तस्य रते स्थेयं यथासुखम् । तत्रैव स्वपतेः प्राप्तिः प्रद्युम्नस्य भविष्यति

तावत् त्वं तस्य नगरे यथासुखं रतिं कुरु। तत्रैव प्रद्युम्नस्य स्वपतेः प्राप्तिर्भविष्यति।

Verse 43

तत्र कामो मिलित्वा तं हत्वा शम्बरमाहवे । भविष्यति सुखी देवाः प्रद्युम्नाख्यस्स्वकामिनीम्

तत्र कामोऽपि तेन सह मिलित्वा शम्बरमाहवे हनिष्यति। ततः प्रद्युम्नाख्यः स्वकामिनीं प्राप्य देवाः सुखिनो भविष्यन्ति।

Verse 44

तदीयं चैव यद्द्रव्यं नीत्वा स नगरं पुनः । गमिष्यति तया सार्द्धं देवास्सत्यं वचो मम

तदीयं यद् द्रव्यं समादाय स पुनः नगरं गमिष्यति; तया सार्धं च प्रस्थितो भविष्यति। हे देवाः, मम वचनं सत्यं न संशयः॥

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचश्शंभोर्देवा ऊचुः प्रणम्य तम् । किंचिदुच्छ्वसिताश्चित्ते करौ बद्ध्वा नतांगकाः

ब्रह्मोवाच—इति शंभोर्वचः श्रुत्वा देवा नमस्कृत्य तमूचुः। किंचिदुच्छ्वसितचित्ताः करौ बद्ध्वा नताङ्गकाः॥

Verse 46

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर

देवा ऊचुः—देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो। शीघ्रं जीवय कामं त्वं रक्ष प्राणान् रतेर्हर॥

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः । पुनर्बभाषे करुणासागरस्सकलेश्वरः

ब्रह्मोवाच—इत्याकर्ण्यामरवचः प्रसन्नः परमेश्वरः। पुनर्बभाषे करुणासागरः सकलेश्वरः॥

Verse 48

शिव उवाच । हे देवास्सुप्रसन्नोऽस्मि जीवयिष्यामि चांतरे । कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः

शिव उवाच—हे देवाः सुप्रसन्नोऽस्मि, जीवयिष्यामि चान्तरे। कामः स मद्गणो भूत्वा विहरिष्यति नित्यशः॥

Verse 49

नाख्येयमिदमाख्यानं कस्यचित्पुरतस्सुराः । गच्छत स्वस्थलं दुखं नाशयिष्यामि सर्वतः

हे सुराः, इदमाख्यानं कस्यचित्पुरतः नाख्येयम्। यूयं स्वस्थानं गच्छत; अहं सर्वतः दुःखं समूलं नाशयिष्यामि॥

Verse 50

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वांतर्दधे रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा । सर्वे देवास्सुप्रस्सन्ना बभूवुर्गतविस्मयाः

ब्रह्मोवाच—इत्युक्त्वा रुद्रो देवानां स्तुवतां तदा अन्तर्दधे। ततः सर्वे देवाः सुप्रसन्ना जातविस्मया बभूवुः॥

Verse 51

ततस्तां च समाश्वास्य रुद्रस्य वचने स्थिताः । उक्त्वा वचस्तदीयं च स्वं स्वं धाम ययुर्मुने

ततः तां समाश्वास्य रुद्रवचने स्थिताः। तदीयं वचः पुनरुक्त्वा, मुने, स्वं स्वं धाम ययुः॥

Verse 52

कामपत्नी समादिष्टं नगरं सा गता तदा । प्रतीक्षमाणा तं कालं रुद्रादिष्टं मुनीश्वर

कामपत्नी तदा रुद्रादिष्टं नगरं गता। मुनीश्वर, रुद्रादिष्टं कालं प्रतीक्षमाणा तस्थौ॥