वसन्त-प्रभावः तथा काम-उद्दीपन-वर्णनम् | Spring’s Influence and the Arousal of Kāma
अध्यायः १८ ब्रह्मणा कथ्यते—शिवस्य मायामोहितः कामः (स्मरः) विशेषदेशं प्रति आगतः। ततः वसन्तस्य विस्तीर्णं वर्णनं प्रवर्तते; वसन्तधर्मः सर्वदिशं व्याप्य महादेवस्य तपःस्थलम् (औषधिप्रस्थ इति) अपि प्राप्य प्रकृतिं विलक्षणपुष्पितां, इन्द्रियग्राह्यरससमृद्धां करोति। आम्राशोकवनानि, कैरवपुष्पाणि, मधुकराः, कोकिलनादः, चन्द्रप्रभा, मन्दमारुतश्च—एते सर्वे ‘कामोद्दीपन’हेतवः इव प्राणिनां कामं प्रबोधयन्ति। अल्पस्मृतयः अपि तदा कामबद्धा भवन्तीति सूच्यते, यदा विश्वस्थितिः अनुकूलं भवति। एतत् प्रकृतिचित्रणं केवलालङ्कारः न, किन्तु गुणक्षोभस्य भावसंक्रमणस्य च व्याख्यात्मकं मानचित्रं; अनन्तरं शिवतपःशान्तिं प्रति कामस्य प्रयोजनं, कामधर्मयोः नैतिकतणावं च उपस्थापयितुं भूमिका भवति।
Shlokas
Verse 1
अचेतसामपि तदा कामासक्तिरभून्मुने । सुचेतासां हि जीवानां सेति किं वर्ण्यते कथा
अचेतसामपि तदा कामासक्तिरभून्मुने । सुचेतसां तु जीवानां कथैषा किं न वर्ण्यते ॥
Verse 2
वसंतस्य च यो धर्म्मः प्रससार स सर्वतः । तपस्थाने महेशस्यौषधिप्रस्थे मुनीश्वर
वसन्तस्य च यो धर्मः प्रससार स सर्वतः । औषधिप्रस्थे महेशतपःस्थाने मुनीश्वर ॥
Verse 3
वनानि च प्रफुल्लानि पादपानां महामुने । आसन्विशेषतस्तत्र तत्प्रभावान्मुनीश्वर
वनानि च प्रफुल्लानि पादपानां महामुने । आसन् विशेषतस्तत्र तत्प्रभावान्मुनीश्वर ॥
Verse 4
पुष्पाणि सहकाराणामशोकवनिकासु वै । विरेजुस्सुस्मरोद्दीपकाराणि सुरभीण्यपि
पुष्पाणि सहकाराणामशोकवनिकासु वै । विरेजुः सुरभीण्यपि सुस्मरोद्दीपकाराणि ॥
Verse 5
कैरवाणि च पुष्पाणि भ्रमराकलितानि च । बभूबुर्मदनावेशकराणि च विशेषतः
कैरवाणि च श्वेतपुष्पाणि भ्रमरैः समाकुलानि; विशेषतः तानि मदनावेशं जनयन्ति स्म।
Verse 6
सकामोद्दीपनकरं कोकिलाकलकूजितम् । आसीदति सुरम्यं हि मनोहरमतिप्रियम्
सकामोद्दीपनकरं कोकिलानां कलकूजितं सुरम्यं; मनोहरं चातिप्रियं दृश्यं बभूव।
Verse 7
भ्रमराणां तथा शब्दा विविधा अभवन्मुने । मनोहराश्च सर्वेषां कामोद्दीपकरा अपि
भ्रमराणां नानाविधाः शब्दा अभवन्, मुने; ते सर्वेषां मनोहराः कामोद्दीपकराश्च।
Verse 8
चंद्रस्य विशदा कांतिर्विकीर्णा हि समंतत । कामिनां कामिनीनां च दूतिका इव साभवत्
चन्द्रस्य विशदा कान्तिः समन्ताद्विकीर्णा; सा कामिनां कामिनीनां च दूतिका इवाभवत्।
Verse 9
मानिनां प्रेरणायासीत्तत्काले कालदीपिका । मारुतश्च सुखः साधो ववौ विरहिणोऽप्रियः
तत्काले मानिनां प्रेरणाय कालदीपिका इवासीৎ; मारुतः सुखोऽपि विरहिणामप्रियः ववौ, साधो।
Verse 10
एवं वसंतविस्तारो मदनावेशकारकः । वनौकसां तदा तत्र मुनीनां दुस्सहोऽत्यभूत्
एवं वसन्तविस्तारो मदनावेशकारकः। तदा तत्र वनौकसां मुनीनां दुस्सहोऽत्यभूत्॥
Verse 12
एवं चकार स मधुस्स्वप्रभावं सुदुस्सहम् । सर्वेषा चैव जीवानां कामोद्दीपनकारकः
एवं चकार स मधुः स्वप्रभावं सुदुस्सहम्। सर्वेषां चैव जीवानां कामोद्दीपनकारकः॥
Verse 13
अकालनिमितं तात मधोर्वीक्ष्य हरस्तदा । आश्चर्य्यं परमं मेने स्वलीलात्ततनुः प्रभुः
अकालनिमित्तं तात मधोर्वीक्ष्य हरस्तदा। आश्चर्य्यं परमं मेने स्वलीलात्ततनुः प्रभुः॥
Verse 14
अथ लीलाकरस्तत्र तपः परमदुष्करम् । तताप स वशीशो हि हरो दुःखहरः प्रभुः
अथ लीलाकरस्तत्र तपः परमदुष्करम्। तताप स वशीशो हि हरो दुःखहरः प्रभुः॥
Verse 15
वसंते प्रसृते तत्र कामो रतिसमन्वितः । चूतं बाणं समाकृष्य स्थितस्तद्वामपार्श्वतः
वसन्ते सम्यक् प्रसृते तत्र कामो रतिसमन्वितः । चूतपुष्पमयं बाणं समाकृष्य तद्वामपार्श्वे स्थितोऽभवत् ॥
Verse 16
स्वप्रभावं वितस्तार मोहयन्सकलाञ्जनान् । रत्यायुक्तं तदा कामं दृष्ट्वा को वा न मोहितः
तदा रत्यायुक्तं कामं दृष्ट्वा स्वप्रभावं वितस्तार, मोहयन् सकलाञ्जनान् । तं दृष्ट्वा को वा न मोहितः ।
Verse 17
एवं प्रवृत्तसुरतौ शृंगारोऽपि गणैस्सह । हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरांतिकम्
एवं प्रवृत्तसुरतौ शृङ्गारोऽपि गणैः सह । हावभावयुतस्तत्र प्रविवेश हरान्तिकम् ॥
Verse 18
मदनः प्रकटस्तत्र न्यवसच्चित्तगो बहिः । न दृष्टवांस्तदा शंभोश्छिद्रं येन प्रविश्यते
मदनः प्रकटस्तत्र न्यवसच्चित्तगो बहिः । न दृष्टवांस्तदा शम्भोश्छिद्रं येन प्रविश्यते ॥
Verse 19
यदा चाप्राप्तविवरस्तस्मिन्योगिवरे स्मरः । महादेवस्तदा सोऽभून्महाभयविमोहितः
यदा चाप्राप्तविवरस्तस्मिन्योगिवरे स्मरः । महादेवस्तदा सोऽभून्महाभयविमोहितः ॥
Verse 20
ज्वलज्ज्वालाग्निसंकाशं भालनेत्रसमन्वितम् । ध्यानस्थं शंकरं को वा समासादयितुं क्षमः
ज्वलज्ज्वालाग्निसंकाशं भालनेत्रसमन्वितम् । ध्यानस्थं शंकरं को वा समासादयितुं क्षमः ॥
Verse 21
एतस्मिन्नंतरे तत्र सखीभ्यां संयुता शिवा । जगाम शिवपूजार्थं नीत्वा पुष्पाण्यनेकशः
एतस्मिन्नन्तरे तत्र सखीभ्यां संयुता शिवा । जगाम शिवपूजार्थं नीत्वा पुष्पाण्यनेकशः ॥
Verse 22
पृथिव्यां यादृशं लोकैस्सौंदर्यं वर्ण्यते महत् । तत्सर्वमधिकं तस्यां पार्वत्यामस्ति निश्चितम्
पृथिव्यां यादृशं लोकैस्सौन्दर्यं वर्ण्यते महत् । तत्सर्वमधिकं तस्यां पार्वत्यामस्ति निश्चितम् ॥
Verse 23
आर्तवाणि सुपुष्पाणि धृतानि च तया यदा । तत्सौंदर्यं कथं वर्ण्यमपि वर्षशतैरपि
आर्तवाणि सुपुष्पाणि धृतानि च तया यदा । तत्सौन्दर्यं कथं वर्ण्यमपि वर्षशतैरपि ॥
Verse 24
यदा शिवसमीपे तु गता सा पर्वतात्मजा । तदैव शंकरो ध्यानं त्यक्त्वा क्षणमवस्थितः
यदा शिवसमीपे तु गता सा पर्वतात्मजा । तदैव शंकरो ध्यानं त्यक्त्वा क्षणमवस्थितः ॥
Verse 25
तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु । बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्
तच्छिद्रं प्राप्य मदनः प्रथमं हर्षणेन तु। बाणेन हर्षयामास पार्श्वस्थं चन्द्रशेखरम्॥
Verse 26
शृंगारैश्च तदा भावैस्सहिता पार्वती हरम् । जगाम कामसाहाय्ये मुने सुरभिणा सह
शृंगारैश्च तदा भावैः सहिता पार्वती हरम्। जगाम कामसाहाय्ये मुने सुरभिणा सह॥
Verse 27
तदेवाकृष्य तच्चापं रुच्यर्थं शूलधारिणः । द्रुतं पुष्पशरं तस्मै स्मरोऽमुंचत्सुसंयतः
तदेवाकृष्य तच्चापं रुच्यर्थं शूलधारिणः। द्रुतं पुष्पशरं तस्मै स्मरोऽमुंचत्सुसंयतः॥
Verse 28
यथा निरंतरं नित्यमागच्छति तथा शिवम् । तन्नमस्कृत्य तत्पूजां कृत्वा तत्पुरतः स्थिता
यथा निरन्तरं नित्यमागच्छति तथा शिवम्। तन्नमस्कृत्य तत्पूजां कृत्वा तत्पुरतः स्थिता॥
Verse 29
सा दृष्टा पार्वती तत्र प्रभुणा गिरिशेन हि । विवृण्वती तदांगानि स्त्रीस्वभावात्सुलज्जया
तत्र प्रभुणा गिरिशेन शिवेन पार्वती दृष्टा। सा स्त्रीस्वभावात् सुलज्जया तदङ्गानि विवृण्वती सम्यक् संवृतवती॥
Verse 30
सुसंस्मृत्य वरं तस्या विधिदत्तं पुरा प्रभुः । शिवोपि वर्णयामास तदंगानि मुदा मुने
तस्याः पुरा विधिदत्तं वरं सुसंस्मृत्य प्रभुः। शिवोऽपि मुदा, मुने, तदङ्गानि वर्णयामास॥
Verse 31
शिव उवाच । कि मुखं किं शशांकश्च किं नेत्रे चोत्पले च किम् । भ्रुकुट्यौ धनुषी चैते कंदर्पस्य महात्मनः
शिव उवाच— किं मुखं किं शशाङ्कश्च किं नेत्रे चोत्पले च किम्। भ्रुकुट्यौ धनुषी चैते कन्दर्पस्य महात्मनः॥
Verse 32
अधरः किं च बिंबं किं किं नासा शुकचंचुका । किं स्वरः कोकिलालापः किं मध्यं चाथ वेदिका
अधरः किं च बिम्बं किं किं नासा शुकचञ्चुका। किं स्वरः कोकिलालापः किं मध्यं चाथ वेदिका॥
Verse 33
किं गतिर्वर्ण्यते ह्यस्याः किं रूपं वर्ण्यते मुहुः । पुष्पाणि किं च वर्ण्यंते वस्त्राणि च तथा पुनः
किं गतिर् वर्ण्यते ह्यस्याः किं रूपं वर्ण्यते मुहुः। पुष्पाणि किं च वर्ण्यन्ते वस्त्राणि च तथा पुनः॥
Verse 34
लालित्यं चारु यत्सृष्टौ तदेकत्र विनिर्मितम् । सर्वथा रमणीयानि सर्वांगानि न संशयः
सृष्टौ यल्लालित्यं चारु च विद्यते तत्सर्वमेकत्रैव विनिर्मितमिव। सर्वथा रमणीयान्यस्याः सर्वाङ्गानि—नात्र संशयः॥
Verse 35
अहो धन्यतरा चेयं पार्वत्यद्भुतरूपिणी । एतत्समा न त्रैलोक्ये नारी कापि सुरूपिणी
अहो! धन्यतरा चेयं पार्वती अद्भुतरूपिणी; त्रैलोक्येऽस्या समा कापि नारी नास्ति सुरूपिणी।
Verse 36
सुलावण्यानिधिश्चेयमद्भुतांगानि बिभ्रती । विमोहिनी मुनीनां च महासुखविवर्द्धिनी
सुलावण्यानिधिश्चेयं अद्भुताङ्गानि बिभ्रती; मुनीनां विमोहिनी च, महासुखविवर्द्धिनी।
Verse 37
ब्रह्मोवाच । इत्येवं वर्णयित्वा तु तदंगानि मुहुर्मुहुः । विधिदत्तवराध्यासाद्धरस्तु विरराम ह
ब्रह्मोवाच—इत्येवं तदङ्गानि मुहुर्मुहुः वर्णयित्वा; विधिदत्तवराध्यासात् हरस्तु विरराम ह।
Verse 38
हस्तं वस्त्रांतरे यावदचालयत शंकरः । स्त्रीस्वभावाच्च सा तत्र लज्जिता दूरतो गता
शंकरो वस्त्रान्तरे हस्तं यावदचालयत्; स्त्रीस्वभावात् सा तत्र लज्जिता दूरतो गता।
Verse 39
विवृण्वती निजांगानि पश्यंती च मुहुर्मुहुः । सुवीक्षणैर्महामोदात्सुस्मिताभूच्छिवा मुने
विवृण्वती स्वाङ्गानि मुहुर्मुहुः पश्यन्ती च सुवीक्षणैः। महामोदसमुद्भूता सुस्मिता बभूव शिवा, मुने॥
Verse 40
एवं चेष्टां तदा दृष्ट्वा शंभुर्मोहमुपागतः । उवाच वचनं चैवं महालीलो महेश्वरः
एवं चेष्टां तदा दृष्ट्वा शम्भुर्मोहमुपागतः । उवाच वचनं चैवं महालीलो महेश्वरः ॥
Verse 41
अस्या दर्शनमात्रेण महानंदो भवत्यलम् । यदालिंगनमेनस्याः कुर्य्यां किन्तु ततस्सुखम्
अस्या दर्शनमात्रेण महानन्दो भवत्यलम् । यदालिङ्गनमेनस्याः कुर्य्यां किं तु ततः सुखम् ॥
Verse 42
क्षणमात्रं विचार्य्येत्थं संपूज्य गिरिजां ततः । प्रबुद्धस्य महायोगी सुविरक्तो जगाविति
क्षणमात्रं विचार्य्येत्थं संपूज्य गिरिजां ततः । प्रबुद्धस्य महायोगी सुविरक्तो जगाव ह ॥
Verse 43
किं जातं चरितं चित्रं किमहं मोहमागतः । कामेन विकृतश्चाद्य भूत्वापि प्रभुरीश्वरः
किं जातं चरितं चित्रं किमहं मोहमागतः । कामेन विकृतश्चाद्य भूत्वापि प्रभुरीश्वरः ॥
Verse 44
ईश्वरोहं यदीच्छेयं परांगस्पर्शनं खलु । तर्हि कोऽन्योऽक्षमः क्षुद्रः किं किं नैव करिष्यति
ईश्वरोऽहं यदि पराङ्गस्पर्शनं कामयेऽहं, तर्हि कः क्षुद्रोऽन्योऽक्षमः संयमं धारयेत्? किं किं न कुर्यात् सः?
Verse 45
एवं वैराग्यमासाद्य पर्य्यंकासादनं च तत् । वारयामास सर्वात्मा परेशः किं पतेदिह
एवं वैराग्यमासाद्य पर्य्यङ्कासादनं च तत् । वारयामास सर्वात्मा परेशः शिव ईश्वरः ॥ “किं पतेदिह नाशाय” इति चिन्तयन् न्यवारयत् ॥
Frequently Asked Questions
Brahmā narrates Kāma/Smara approaching the scene under Śiva’s māyā, while spring’s environment becomes an orchestrated backdrop that heightens desire—preparing the ground for Kāma’s intended influence upon the ascetic Śiva.
The chapter encodes a Śaiva psychology: when māyā configures the field, sensory beauty and seasonal rhythms become vectors for kāma, revealing how bondage arises through perception—and why tapas requires mastery over affective triggers.
Blossoming groves (mango, aśoka), fragrant flowers, bees and their sounds, cuckoo-calls, pervasive moonlight, and winds—each explicitly framed as kāma-uddīpana (desire-stimulating) manifestations.