काम-शक्र-संवादः / Dialogue of Kāma and Śakra (Indra)
अध्यायेऽस्मिन् ब्रह्मा संकटं वर्णयति—अधर्मबलिनः तारकासुरस्य पीडया देवाः निवृत्ताः। शक्रः युद्धोपायं त्यक्त्वा कामं (स्मरं/मन्मथं) स्मरति। स्मृतमात्रेण स कामः वसन्तादिभिः परिकरैः सह, रत्या सह च, जयोल्लासयुक्तः शीघ्रमागत्य नमस्कृत्य शक्रस्य प्रयोजनं पृच्छति। शक्रः तं स्तुत्वा कार्यं स्वकार्यवत् तस्यैव कर्तव्यं निरूपयति, अन्येभ्यः सहायकेभ्यः श्रेष्ठं च मन्यते। वज्रं च कामशक्तिं च जयसाधनत्वेन तुलयन् वज्रस्य विफलतां सम्भावयति, कामस्य तु अव्यभिचारिणीं सिद्धिं प्रतिपादयति। यत् लोकहितकरं तत् प्रियतमम् इति नीत्या कामं परममित्रं कृत्वा आवश्यकं कार्यं साधयितुं याचते। एवं बलप्रयोगस्य सीमा दर्श्यते, धर्मार्थे कामस्य विश्वोपायत्वं च प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः सस्मार वै स्मरम् । पीडितस्तारकेनातिदेत्येन च दुरात्मना
ब्रह्मोवाच । गतेषु तेषु देवेषु शक्रः तारकेणातिदैत्येन दुरात्मना पीडितः सन् वै स्मरं स्मार ।
Verse 2
आगतस्तत्क्षणात्कामस्सवसंतो रतिप्रियः । सावलेपो युतो रत्या त्रैलोक्य विजयी प्रभुः
तत्क्षणादेव कामः सवसन्तो रतिप्रियः आगतः । रत्या सह सावलिप्तः प्रभुः त्रैलोक्यविजयी बभूव ।
Verse 3
प्रणामं च ततः कृत्वा स्थित्वा तत्पुरतस्स्मरः । महोन्नतमनास्तात सांजलिश्शक्रमब्रवीत्
ततः स्मरः प्रणामं कृत्वा तस्य पुरतः स्थितः । महोन्नतमनाः सन् सांजलिः शक्रमब्रवीत् ।
Verse 4
काम उवाच । किं कार्य्यं ते समुत्पन्नं स्मृतोऽहं केन हेतुना । तत्त्वं कथय देवेश तत्कर्तुं समुपागतः
काम उवाच । किं कार्यं ते समुत्पन्नं केन हेतुना स्मृतोऽहम् । देवेश तत्त्वं कथय, तत्कर्तुं समुपागतः ।
Verse 5
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कंदर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन्
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कन्दर्पस्य सुरेश्वरः । उवाच वचनं प्रीत्या युक्तं युक्तमिति स्तुवन् ॥
Verse 6
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कतुर्मुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज
शक्र उवाच । तव साधु समारम्भो यन्मे कार्य्यमुपस्थितम् । तत्कर्तुमुद्यतोऽसि त्वं धन्योऽसि मकरध्वज ॥
Verse 7
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा
प्रस्तुतं शृणु मद्वाक्यं कथयामि तवाग्रतः । मदीयं चैव यत्कार्यं त्वदीयं तन्न चान्यथा ॥
Verse 8
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित्
मित्राणि मम संत्येव बहूनि सुमहांति च । परं तु स्मर सन्मित्रं त्वत्तुल्यं न हि कुत्रचित् ॥
Verse 9
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन
जयार्थं मे द्वयं तात निर्मितं वजमुत्तमम् । वज्रं च निष्फलं स्याद्वै त्वं तु नैव कदाचन ॥
Verse 10
यतो हितं प्रजायेत ततः को नु प्रियः परः । तस्मान्मित्रवरस्त्वं हि मत्कार्य्यं कर्तुमर्हसि
यतः खलु हितं प्रजायते, तस्मात् परः प्रियः कः स्यात्? अतः त्वं मित्रवरः, मम कार्यं कर्तुमर्हसि।
Verse 11
मम दुःखं समुत्पन्नमसाध्य चापि कालजम् । केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना
मम दुःखं समुत्पन्नम् असाध्यं चापि कालजम्। केनापि नैव तच्छक्यं दूरीकर्तुं त्वया विना॥
Verse 12
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे रणे शूरस्य जायते । आपत्काले तु मित्रस्याशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि
दातुः परीक्षा दुर्भिक्षे, रणे शूरस्य जायते। आपत्काले तु मित्रस्य, अशक्तौ स्त्रीणां कुलस्य हि॥
Verse 13
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः । सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्
विनये संकटे प्राप्तेऽवितथस्य परोक्षतः। सुस्नेहस्य तथा तात नान्यथा सत्यमीरितम्॥
Verse 14
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि । परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति
प्राप्तायां वै ममापत्ताववार्यायां परेण हि। परीक्षा च त्वदीयाऽद्य मित्रवर्य भविष्यति॥
Verse 15
न केवलं मदीयं च कार्य्यमस्ति सुखावहम् । किं तु सर्वसुरादीनां कार्य्यमेतन्न संशयः
न केवलं ममैतत् कार्यं सुखप्रदं भवति; किंतु सर्वेषां सुरादीनामप्येतदेव कर्तव्यं, नात्र संशयः।
Verse 16
ब्रह्मोवाच । इत्येतन्मघवद्वाक्यं श्रुत्वा तु मकरध्वजाः । उवाच प्रेमगभीरं वाक्यं सुस्मितपूर्वकम्
ब्रह्मोवाच—मघवतो वचः श्रुत्वा मकरध्वजः सुस्मितपूर्वकं प्रेमगम्भीरं वाक्यमुवाच।
Verse 17
काम उवाच । किमर्थमित्थं वदसि नोत्तरं वच्म्यहं तव । उपकृत्कृत्रिमं लोके दृश्यते कथ्यते न च
काम उवाच—किमर्थमित्थं वदसि? नाहं तवोत्तरं वक्ष्यामि। लोके तु कृत्रिमोपकृतिः स्वार्थयुक्ता दृश्यते, न च प्रकाश्यते।
Verse 18
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्य्यं करिष्यति । तथापि च महाराज कथयामि शृणु प्रभो
सङ्कटे बहु यो ब्रूते स किं कार्यं करिष्यति? तथापि महाराज, कथयामि—शृणु प्रभो।
Verse 19
पदं ते कर्षितुं यो वै तपस्तपति दारुणम् । पातयिष्याम्यहं तं च शत्रुं ते मित्र सर्वथा
यः कश्चन दारुणं तपः तप्यते त्वां स्वपदात् कर्षितुं प्रयतमानः, तं ते शत्रुं सर्वथा निहनिष्याम्यहं, हे मित्र।
Verse 20
क्षणेन भ्रंशयिष्यामि कटाक्षेण वरस्त्रियाः । देवर्षिदानवादींश्च नराणां गणना न मे
क्षणेनैव वरस्त्रियाः कटाक्षेण भ्रंशयिष्यामि। देवर्षिदानवादीनां मम गणना अस्ति; नराणां तु गणना न मे।
Verse 21
वज्रं तिष्ठतु दूरे वै शस्त्राण्यन्यान्यनेकशः । किं ते कार्यं करिष्यंति मयि मित्र उपस्थिते
वज्रं दूरे तिष्ठतु, अन्यानि च शस्त्राणि बहूनि अपि। मयि मित्रे उपस्थिते, तानि किं ते कार्यं करिष्यन्ति?
Verse 22
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रष्टं कुर्य्यां न संशयः । अन्येषां गणना नास्ति पातयेयं हरं त्वपि
ब्रह्माणं वा हरिं वापि भ्रंशयितुं शक्नोमि, न संशयः। अन्येषां तु गणना नास्ति; हरं अपि पातयेयम्।
Verse 23
पंचैव मृदवो बाणास्ते च पुष्पमया मम । चापस्त्रिधा पुष्पमयश्शिंजिनी भ्रमरार्ज्जिता । बलं सुदयिता मे हि वसंतः सचिवस्स्मृतः
मम पञ्च बाणाः मृदवः, पुष्पमयाश्च। चापोऽपि त्रिधा पुष्पमयः; शिंजिनी भ्रमरार्जिता मधुरं निनादयति। मम बलं सुदयिता; वसन्तः सचिव इति स्मृतः।
Verse 24
अहं पञ्चबलोदेवा मित्रं मम सुधानिधिः
देवि, अहं पञ्चविधबलसम्पन्नः; मम मित्रं सुधानिधिः।
Verse 25
सेनाधिपश्च शृंगारो हावभावाश्च सैनिकाः । सर्वे मे मृदवः शक्र अहं चापि तथाविधः
मम सेनाधिपः शृङ्गारः; हावभावाश्च मे सैनिकाः। सर्वे मे मृदवः, हे शक्र; अहं चापि तथाविधः।
Verse 26
यद्येन पूर्यते कार्य्यं धीमांस्तत्तेन योजयेत् । मम योग्यं तु यत्कार्य्यं सर्वं तन्मे नियोजय
येनोपायेन कार्यं पूर्यते, धीमान् तेनैव योजयेत्। मम योग्यं यत् कार्यं, तत् सर्वं मे नियोजय।
Verse 27
ब्रह्मोवाच । इत्येवं तु वचस्तस्य श्रुत्वा शक्रस्सुहर्षितः । उवाच प्रणमन्वाचा कामं कांतासुखावहम्
ब्रह्मोवाच—इत्येवं तस्य वचः श्रुत्वा शक्रः सुहर्षितः। प्रणम्य वाचा कामं कान्तासुखावहं उवाच।
Verse 28
शक्र उवाच । यत्कार्य्यं मनसोद्दिष्टं मया तात मनोभव । कर्त्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि नान्यस्मात्तस्यसम्भवः
शक्र उवाच—यत् कार्यं मया मनसा उद्दिष्टं, तात मनोभव। कर्तुं तत्त्वं समर्थोऽसि; नान्यस्मात् तस्य सम्भवः।
Verse 29
शृणु काम प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम । यदर्थे च स्पृहा जाता तव चाद्य मनोभव
शृणु काम, प्रवक्ष्यामि यथार्थं मित्रसत्तम। यस्मिन्नर्थे तवेदानीं स्पृहा जाता मनोभव॥
Verse 30
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम् । अभूदजेयस्संप्राप्य सर्वेषामपि दुःखदः
तारकाख्यो महादैत्यो ब्रह्मणो वरमद्भुतम्। प्राप्याजेयः समभवৎ सर्वेषामपि दुःखदः॥
Verse 31
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः । दुःखिता निर्जरास्सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः
तेन संपीड्यते लोको नष्टा धर्मा ह्यनेकशः। दुःखिता निर्जराः सर्वे ऋषयश्च तथाखिलाः॥
Verse 32
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम् । सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा
देवैश्च सकलैस्तेन कृतं युद्धं यथाबलम्। सर्वेषां चायुधान्यत्र विफलान्यभवन्पुरा॥
Verse 33
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिं चक्रं सुदर्शनम् । तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना
भग्नः पाशो जलेशस्य हरिश्चक्रं सुदर्शनम्। तत्कुण्ठितमभूत्तस्य कण्ठे क्षिप्तं च विष्णुना॥
Verse 34
एतस्य मरणं प्रोक्तं प्रजेशेन दुरात्मनः । शम्भोर्वीर्योद्भवाद्बालान्महायोगीश्वरस्य हि
एतस्य दुरात्मनः मरणं प्रजेशेन प्रोक्तम्। शम्भोर्वीर्योद्भवाद् बालात्—महायोगीश्वरस्य हि॥
Verse 35
एतत्कार्य्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः । ततस्स्यान्मित्रवर्य्याति देवानां नः परं सुखम्
एतत्कार्यं त्वया साधु कर्तव्यं सुप्रयत्नतः। ततः स्यात् मित्रवर्य, देवानां नः परं सुखम्॥
Verse 36
ममापि विहितं तस्मात्सर्वलोकसुखावहम् । मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्
ममापि विहितं तस्मात् सर्वलोकसुखावहम्। मित्रधर्मं हृदि स्मृत्वा कर्तुमर्हसि सांप्रतम्॥
Verse 37
शंभुस्स गिरिराजे हि तपः परममास्थितः । स प्रभुर्नापि कामेन स्वतंत्रः परमेश्वरः
शम्भुः स गिरिराजे हि तपः परमम् आस्थितः। स प्रभुः कामेनापि न स्वतंत्रः परमेश्वरः॥
Verse 38
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम्
तत्समीपे च देवाथ पार्वती स्वसखीयुता । सेवमाना तिष्ठतीति पित्राज्ञप्ता मया श्रुतम् ॥
Verse 39
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
यथा तस्यां रुचिस्तस्य शिवस्य नियतात्मनः । जायते नितरां मार तथा कार्यं त्वया ध्रुवम्
Verse 40
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
इति कृत्वा कृती स्यास्त्वं सर्वं दुःखं विनंक्ष्यति । लोके स्थायी प्रतापस्ते भविष्यति न चान्यथा
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तस्य तु कामो हि प्रफुल्लमुखपंकज । प्रेम्णोवाचेति देवेशं करिष्यामि न संशयः
Verse 42
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
इत्युक्त्वा वचनं तस्मै तथेत्योमिति तद्वचः । अग्रहीत्तरसा कामः शिवमायाविमोहितः
Verse 43
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
यत्र योगीश्वरस्साक्षात्तप्यते परमं तपः । जगाम तत्र सुप्रीतस्सदारस्सवसंतकः
Frequently Asked Questions
Indra, distressed by the demon Tāraka’s oppression, summons Kāma (Smara/Manmatha) as a strategic means, initiating a plan that relies on desire rather than direct combat.
It signals that certain cosmic knots cannot be cut by force; transformation of intention, attraction, and inner disposition (kāma as a subtle power) can be more efficacious than weapons, aligning with Śaiva themes where access to Śiva depends on inner qualification.
Kāma’s immediacy (instant arrival upon remembrance), his association with Vasantā and Rati, and his portrayed inevitability in achieving effects—contrasted with the potential ineffectiveness of the vajra.