तारकासुर-पूर्ववृत्त-प्रश्नः (Questions on Tārakāsura and Śivā’s tapas) / “Inquiry into Tārakāsura’s origin and Śivā–Śiva narrative”

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे । चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाशैव सम्यगुक्तं त्वया विधे । चरितं परमं ह्येतच्छिवायाश्च शिवस्य च ॥

Verse 2

कस्तारकासुरो ब्रह्मन्येन देवाः प्रपीडिताः । कस्य पुत्रस्य वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम्

कस्तारकासुरो ब्रह्मन् येन देवाः प्रपीडिताः । कस्य पुत्रोऽसौ वै ब्रूहि तत्कथां च शिवाश्रयाम् ॥

Verse 3

भस्मी चकार स कथं शंकरश्च स्मरं वशी । तदपि ब्रूहि सुप्रीत्याद्भुतं तच्चरितं विभोः

शंकरः वशी कथं स्मरं भस्मी चकार? तदपि सुप्रीत्या ब्रूहि—विभोः तदद्भुतं चरितं दिव्यमाख्यानं च।

Verse 4

कथं शिवा तपोऽत्युग्रं चकार सुखहेतवे । कथं प्राप पतिं शंभुमादिशक्तिर्जगत्परा

शिवा कथं सुखहेतवेऽत्युग्रं तपश्चकार? कथं च जगत्परा आदिशक्तिः शंभुं पतिं प्राप?

Verse 5

एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण महाबुध । ब्रूहि मे श्रद्दधानाय स्वपुत्राय शिवात्मने

महाबुध, एतत्सर्वमशेषेण विशेषेण च मे ब्रूहि; श्रद्दधानाय मे स्वपुत्राय शिवात्मने।

Verse 6

ब्रह्मोवाच पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रतः । वच्म्यहं शंकरं स्मृत्वा सर्वं तच्चरितं शृणु

ब्रह्मोवाच—पुत्रवर्य महाप्राज्ञ सुरर्षे शंसितव्रतः। शंकरं स्मृत्वाहं वक्ष्ये तच्चरितं समस्तं; शृणु।

Verse 7

प्रथमं तारकस्यैव भवं संशृणु नारद । यद्वधार्थं महा यत्नः कृतो दैवैश्शिवाश्रयैः

प्रथमं तारकस्यैव भवं चोद्भवविस्तरम् । शृणु नारद यद्वधार्थं देवैः शिवाश्रयैर्महा यत्नः कृतः ॥

Verse 8

मम पुत्रो मरीचिर्यः कश्यपस्तस्य चात्मजः । त्रयोदशमितास्तस्य स्त्रियो दक्षसुताश्च याः

मम पुत्रो मरीचिर्नाम कश्यपस्तस्य चात्मजः। तस्य दक्षसुताः स्त्रियो त्रयोदशेति कीर्तिताः॥

Verse 9

दितिर्ज्येष्ठा च तत्स्त्री हि सुषुवे सा सुतद्वयम् । हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः

दितिर्ज्येष्ठा तस्य पत्नी सुषुवे सा सुतद्वयम्। हिरण्यकशिपुर्ज्येष्ठो हिरण्याक्षोऽनुजस्ततः॥

Verse 10

तौ हतौ विष्णुना दैत्यौ नृसिंहक्रोडरूपतः । सुदुःखदौ ततो देवाः सुखमापुश्च निर्भयाः

तौ दैत्यौ विष्णुना हतौ नृसिंहवराहविग्रहः। तयोर्नाशे ततो देवाः सुखमापुर्निर्भयाः॥

Verse 11

दितिश्च दुःखितासीत्सा कश्यपं शरणं गता । पुनस्संसेव्य तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता

दितिश्च दुःखिता भूत्वा कश्यपं शरणं गता। पुनः सेवित्वा तं भक्त्या गर्भमाधत्त सुव्रता॥

Verse 12

तद्विज्ञाय महेंद्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी । तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः

तद्विज्ञाय महेन्द्रोऽपि लब्धच्छिद्रो महोद्यमी । तद्गर्भं व्यच्छिनत्तत्र प्रविश्य पविना मुहुः ॥

Verse 13

तद्व्रतस्य प्रभावेण न तद्गर्भो ममार ह । स्वपंत्या दैवयोगेन सप्त सप्ताभवन्सुताः

तद्व्रतप्रभावेण तस्या गर्भो न ममार। स्वपन्त्याः दैवयोगेन सप्त सुताः सप्तैवाभवन्॥

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकोत्पत्तौ वज्रांगोत्पत्तितपोवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे तारकोत्पत्तौ वज्राङ्गोत्पत्तितपोवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 15

पुनर्दितिः पतिं भेजेऽनुतप्ता निजकर्मतः । चकार सुप्रसन्नं तं मुनिं परमसेवया ऽ

पुनर्दितिः निजकर्मतोऽनुतप्ता पतिं भेजे। परमसेवया तं मुनिं सुप्रसन्नं चकार॥

Verse 16

कश्यप उवाच । तपः कुरु शुचिर्भूत्वा ब्रह्मणश्चायुतं समाः । चेद्भविष्यति तत्पूर्वं भविता ते सुतस्तदा

कश्यप उवाच— शुचिर्भूत्वा तपः कुरु ब्रह्मणो मानतोऽयुतं समाः। तत्पूर्वं यदि सिद्धं स्यात् तदा ते सुतोऽवश्यं भविष्यति॥

Verse 17

तथा दित्या कृतं पूर्णं तत्तपश्श्रद्धया मुने । ततः पत्युः प्राप्य गर्भं सुषुवे तादृशं सुतम्

एवं दित्या तपः पूर्णं कृतं श्रद्धया मुने। ततः पत्युः प्रसादेन गर्भं प्राप्य तादृशं सुतं सुषुवे।

Verse 18

वजांगनामा सोऽभूद्वै दितिपुत्रोऽमरोपमः । नामतुल्यतनुर्वीरस्सुप्रताप्युद्भवाद्बली

वजाङ्गनामा दितिपुत्रोऽभूद्वै अमरोपमतेजसा। नामतुल्यतनुर्वीरः जन्मतः सुप्रतापी बली चाभवत्।

Verse 19

जननीशासनात्सद्यस्स सुतो निर्जराधिपम् । बलाद्धृत्वा ददौ दंडं विविधं निर्जरानपि

जननीशासनात् सद्यः स सुतो निर्जराधिपं बलाद् धृत्वा दण्डं ददौ; अन्यान् निर्जरानपि विविधैर्दण्डैः पीडयामास।

Verse 20

दितिस्सुखमतीवाप दृष्ट्वा शक्रादिदुर्दशाम् । अमरा अपि शक्राद्या जग्मुर्दुःखं स्वकर्मतः

शक्रादिदुर्दशां दृष्ट्वा दितिः सुखमतीवाप। अमरा अपि शक्राद्याः स्वकर्मफलतः दुःखं जग्मुः।

Verse 21

तदाहं कश्यपेनाशु तत्रागत्य सुसामगीः । देवानत्याजयंस्तस्मात्सदा देवहिते रतः

तदहं कश्यपेन सह शीघ्रं तत्रागत्य सुसामग्रीः सम्यक् सज्जीकृत्य देवान् अजयम्; तस्मात् अहं सदा देवहिते रतः।

Verse 22

देवान्मुक्त्वा स वज्रांगस्ततः प्रोवाच सादरम् । शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः

देवान्मुक्त्वा स वज्राङ्गस्ततः प्रोवाच सादरम्। शिवभक्तोऽतिशुद्धात्मा निर्विकारः प्रसन्नधीः॥

Verse 23

वज्रांग उवाच । इंद्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः । स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः

वज्राङ्ग उवाच—इन्द्रो दुष्टः प्रजाघाती मातुर्मे स्वार्थसाधकः। स फलं प्राप्तवानद्य स्वराज्यं हि करोतु सः॥

Verse 24

मातुराज्ञावशाद्ब्रह्मन्कृतमेतन्मयाखिलम् । न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचि द्भुवनस्य हि

मातुराज्ञावशाद् ब्रह्मन् कृतमेतन्मयाखिलम्। न मे भोगाभिलाषो वै कस्यचिद् भुवनस्य हि॥

Verse 25

तत्त्वसारं विधे सूत मह्यं वेदविदाम्वर । येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः

तत्त्वसारं विधे सूत मह्यं वेदविदाम्वर। येन स्यां सुसुखी नित्यं निर्विकारः प्रसन्नधीः॥

Verse 26

तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं सात्त्विको भाव उच्यत । तत्त्वसार इति प्रीत्या सृजाम्येकां वरां स्त्रियम्

तच्छ्रुत्वाहं मुनेऽवोचं—एष सात्त्विको भाव उच्यते। प्रीत्या तत्त्वसाराख्यां सत्यतत्त्वसारभूतामेकां वरां स्त्रियमहं सृजामि॥

Verse 27

वरांगीं नाम तां दत्त्वा तस्मै दितिसुताय वै । अयां स्वधाम सुप्रीतः कश्यपस्तत्पितापि च

तां वराङ्गीति नाम्नीं तस्मै दितिसुताय दत्त्वा कश्यपः सुप्रीतः सन्, तत्पितापि स्वधाम प्रत्यगात्।

Verse 28

ततो दैत्यस्य वज्रांगस्सात्विकं भावमाश्रितः । आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरस्सुखमाप्तवान्

ततः स दैत्यो वज्राङ्गः सात्त्विकं भावमाश्रित्य आसुरं भावमुत्सृज्य निर्वैरः सुखशान्तिमवाप्तवान्।

Verse 29

न बभूव वरांग्या हि हृदि भावोथ सात्विकः । सकामा स्वपतिं भेजे श्रद्धया विविधं सती

वराङ्ग्याः हृदि खलु सात्त्विको भावो नाभवत्। सा तु सकामा सती श्रद्धया नानाविधं स्वपतिं भेजे।

Verse 30

अथ तत्सेवनादाशु संतुष्टोऽभून्महाप्रभुः । स वज्रांगः पतिस्तस्या उवाच वचनं तदा

अथ तत्सेवनादाशु सन्तुष्टोऽभून्महाप्रभुः। तदा तस्या पतिः स वज्राङ्गो वचनमब्रवीत्॥

Verse 31

वज्रांग उवाच । किमिच्छसि प्रिये ब्रूहि किं ते मनसि वर्तते । तच्छुत्वानम्य तं प्राह सा पतिं स्वमनोरथम्

वज्राङ्ग उवाच—प्रिये, किमिच्छसि? ब्रूहि; किं ते मनसि वर्तते? इति श्रुत्वा सा तं नमस्कृत्य पतिं प्रति स्वमनोरथं प्राह।

Verse 32

वरांग्युवाच । चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सुतं मे देहि सत्पते । महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम्

वराङ्ग्युवाच । चेत् प्रसन्नोऽभवस्त्वं वै सत्पते मे सुतं देहि । महाबलं त्रिलोकस्य जेतारं हरिदुःखदम् ।

Verse 33

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः । उवाच हृदि स ज्ञानी सात्विको वैरवर्जितः

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा प्रियावाक्यं विस्मितोऽभूत्स आकुलः । उवाच हृदि स ज्ञानी सात्त्विको वैरवर्जितः ।

Verse 34

प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते । किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्ये न मे पणः

प्रियेच्छति विरोधं वै सुरैर्मे न हि रोचते । किं कुर्यां हि क्व गच्छेयं कथं नश्ये न मे पणः ।

Verse 35

प्रियामनोरथश्चैव पूर्णस्स्यात्त्रिजगद्भवेत् । क्लेशयुङ्नितरा भूयो देवाश्च मुनयस्तथा

प्रियामनोरथश्चैव पूर्णः स्यात् त्रिजगद्भवेत् । क्लेशयुङ्नितरा भूयो देवाश्च मुनयस्तथा ।

Verse 36

न पूर्णस्स्यात्प्रियाकामस्तदा मे नरको भवेत् । द्विधापि धर्महानिर्वै भवतीत्यनुशुश्रुवान्

यदि मे प्रियायाः कामो न पूर्णः स्यात्, तदा मम नरक एव भवेत्। उभयथापि कृत्ये धर्महानिर्वै भवतीति श्रुत्वा स तथा मनसि चिन्तयामास।

Verse 37

वज्रांग इत्थं बभ्राम स मुने धर्मसंकटे । बलाबलं द्वयोस्तत्र विचिचिंत च बुद्धितः

एवं मुने वज्राङ्गो धर्मसंकटे बभ्राम । तत्रोभयोर्बलाबलं बुद्ध्या विविच्य चिन्तयामास ॥

Verse 38

शिवेच्छया स हि मुने वाक्यं मेने स्त्रियो बुधः । तथास्त्विति वचः प्राह प्रियां प्रति स दैत्यराट्

शिवेच्छया मुने स दैत्यराड् बुधः स्त्रियाः वाक्यं सत्यं मेने। ततः प्रियां प्रति “तथास्तु” इति वचः प्राह॥

Verse 39

तदर्थमकरोत्तीव्रं तपोन्यद्दुष्करं स तु । मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेंद्रियः

तदर्थं स तीव्रं तपोऽकरोत् अन्यथा दुष्करम्। मां समुद्दिश्य सुप्रीत्या बहुवर्षं जितेन्द्रियः॥

Verse 40

वरं दातुमगां तस्मै दृष्ट्वाहं तत्तपो महत् । वरं ब्रूहि ह्यवोचं तं सुप्रसन्नेन चेतसा

तत्तपो महद् दृष्ट्वा तस्मै वरं दातुमगामहम्। सुप्रसन्नेन चेतसा तमवोचं—वरं ब्रूहि॥

Verse 41

वज्रांगस्तु तदा प्रीतं मां दृष्ट्वा स्थितं विभुम् । सुप्रणम्य बहुस्तुत्वा वरं वव्रे प्रियाहितम्

वज्राङ्गस्तदा मां विभुं दृष्ट्वा प्रीतोऽभवत्। सुप्रणम्य बहुस्तुत्वा प्रियाहितं वरं वव्रे॥

Verse 42

वज्रांग उवाच । सुतं देहि स्वमातुर्मे महाहितकरं प्रभो । महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिम्

वज्राङ्ग उवाच । प्रभो, मम मातुः महाहितकरं सुतं देहि—महाबलं सुप्रतापं सुसमर्थं तपोनिधिं च।

Verse 43

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य च तद्वाक्यं तथास्त्वित्यब्रवं मुने । अया स्वधाम तद्दत्त्वा विमनास्सस्मरच्छिवम्

ब्रह्मोवाच । तद्वाक्यमाकर्ण्य मुने ‘तथास्तु’ इत्यब्रवम् । तां स्वधाम प्रेष्य वरं प्रदाय विमनाः शिवं स्मरन् स्थितवान्।