प्रकृतितत्त्व-विचारः / Inquiry into Prakṛti (Nature/Śakti) and Śiva’s Transcendence

Verse 1

भवान्युवाच । किमुक्तं गिरिराजाय त्वया योगिस्तपस्विना । तदुत्तरं शृणु विभो मत्तो ज्ञानिविशारद

भवान्युवाच—त्वया योगिना तपस्विना गिरिराजाय किमुक्तम्? तदुत्तरं शृणु विभो, मत्तो ज्ञानिविशारद।

Verse 2

तपश्शक्त्यान्वितश्शम्भो करोषि विपुलं तपः । तव बुद्धिरियं जाता तपस्तप्तुं महात्मनः

तपःशक्त्या समन्वितः शम्भो त्वं विपुलं तपः करोषि। महात्मन्, तपस्तप्तुं तव बुद्धिरियं समुत्पन्ना॥

Verse 3

सा शक्तिः प्रकृतिर्ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते

सा शक्तिः प्रकृतिरिति ज्ञेया सर्वेषामपि कर्मणाम् । तया विरच्यते सर्वं पाल्यते च विनाश्यते ॥

Verse 4

कस्त्वं का प्रकृतिस्सूक्ष्मा भगवंस्तद्विमृश्यताम् । विना प्रकृत्या च कथं लिंगरूपी महेश्वरः

कस्त्वं? का च सा सूक्ष्मा प्रकृतिः? भगवन्, एतत् सम्यग् विमृश्यताम्। प्रकृत्या विना च कथं लिङ्गरूपी महेश्वरः स्यात्?

Verse 5

अर्चनीयोऽसि वंद्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा । प्रकृत्या च विचार्येति हृदा सर्वं तदुच्यताम्

अर्चनीयोऽसि वन्द्योऽसि ध्येयोऽसि प्राणिनां सदा। तस्मात् प्रकृत्या सह स्वहृदा विचार्य सर्वं तत् सम्यग् उच्यताम्॥

Verse 6

ब्रह्मोवाच । पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः । सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्

ब्रह्मोवाच—पार्वत्यास्तद्वचः श्रुत्वा महोतिकरणे रतः। सुविहस्य प्रसन्नात्मा महेशो वाक्यमब्रवीत्॥

Verse 7

महेश्वर उवाच । तपसा परमेणेव प्रकृतिं नाशयाम्यहम् । प्रकृत्या रहितश्शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः

महेश्वर उवाच—तपसा परमेणैव प्रकृतिं नाशयाम्यहम्। प्रकृत्या रहितः शम्भुरहं तिष्ठामि तत्त्वतः॥

Verse 8

तस्माच्च प्रकृतेस्सद्भिर्न कार्यस्संग्रहः क्वचित् । स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचार विवर्जितैः

तस्मात् प्रकृतेः सद्भिर्न कार्यः संग्रहः क्वचित्। स्थातव्यं निर्विकारैश्च लोकाचारविवर्जितैः॥

Verse 9

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ता शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः । सुविहस्य हृदा काली जगाद मधुरं वचः

ब्रह्मोवाच—एवं शम्भुना तात लौकिकव्यवहारतः संबोधिते, हृदि सुविहस्य काली मधुरं वचनं जगाद।

Verse 10

काल्युवाच । यदुक्तं भवता योगिन्वचनं शंकर प्रभो । सा च किं प्रकृतिर्न स्यादतीतस्तां भवान्कथम्

काल्युवाच—यदुक्तं भवता योगिन् वचनं शंकर प्रभो, सा किं न प्रकृतिः स्यात्? अतीतस्तां भवान् कथम्?

Verse 11

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम् । प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरंतरम्

एतद्विचार्य वक्तव्यं तत्त्वतो हि यथातथम्। प्रकृत्या सर्वमेतच्च बद्धमस्ति निरन्तरम्॥

Verse 12

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किंचिदेव हि । वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा

तस्मात्त्वया न वक्तव्यं न कार्यं किञ्चिदेव हि। वचनं रचनं सर्वं प्राकृतं विद्धि चेतसा॥

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनं नाम त्रयोदशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे ‘पार्वतीपरमेश्वरसंवादवर्णनम्’ नाम त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 14

प्रकृतेः परमश्चेत्त्वं किमर्थं तप्यसे तपः । त्वया शंभोऽधुना ह्यस्मिन्गिरौ हिमवति प्रभो

यदि त्वं प्रकृतेः परमोऽसि, तर्हि किमर्थं तपस्तप्यसे? हे शम्भो, हे प्रभो, अद्य किमर्थं हिमवति गिरौ तप आचरसि?

Verse 15

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं न जानासि निजं हर । निजं जानासि चेदीश किमर्थं तप्यसे तपः

प्रकृत्या गिलितोऽसि त्वं, निजं न जानासि हे हर। यदि चेद् ईश निजं जानासि, तर्हि किमर्थं तपस्तप्यसे?

Verse 16

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिस्त्वया सह । प्रत्यक्षे ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः

वाग्वादेन च किं कार्यं मम योगिन् त्वया सह? प्रत्यक्षे सति ह्यनुमानस्य न प्रमाणं विदुर्बुधाः।

Verse 17

इंद्रियाणां गोचरत्वं यावद्भवति देहिनाम् । तावत्सर्वं विमंतव्यं प्राकृतं ज्ञानिभिर्धिया

यावद् देहिनाम् इन्द्रियाणां गोचरत्वं भवति तावत् तत्र अनुभूयमानं सर्वं ज्ञानिभिः धिया प्राकृतमेव विमन्तव्यम्, न शिवपरमार्थः।

Verse 18

किं बहूक्तेन योगीश शृणु मद्वचनं परम् । सा चाहं पुरुषोऽसि त्वं सत्यं सत्यं न संशयः

किं बहूक्तेन योगीश, शृणु मम वचनं परम्। सा अहं, पुरुषोऽसि त्वं; सत्यं सत्यं न संशयः।

Verse 19

मदनुग्रहतस्त्वं हि सगुणो रूपवान्मतः । मां विना त्वं निरीहोऽसि न किंचित्कर्तुमर्हसि

मदनुग्रहात् त्वं हि सगुणो रूपवान् इति मतः। मां विना त्वं निरीहोऽसि, न किंचित् कर्तुमर्हसि।

Verse 20

पराधीनस्सदा त्वं हि नानाकर्म्मकरो वशी । निर्विकारी कथं त्वं हि न लिप्तश्च मया कथम्

पराधीन इव सदा त्वं, तथापि वशी बहुकर्मकर्ता। निर्विकारोऽसि चेत् कथं कर्मणा न लिप्यसे, कथं च मया मायेया न बद्धो भवसि?

Verse 21

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव । तर्हि त्वया न भेतव्यं समीपे मम शंकर

प्रकृतेः परमोऽसि त्वं यदि सत्यं वचस्तव। तर्हि मम समीपे शंकर त्वया न भेतव्यम्॥

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदांतमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्याः सांख्यशास्त्रोदितं शिवः । वेदान्तमतसंस्थो हि वाक्यमूचे शिवां प्रति ।

Verse 23

श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि

श्रीशिव उवाच । इत्येवं त्वं यदि ब्रूषे गिरिजे सांख्यधारिणी । प्रत्यहं कुरु मे सेवामनिषिद्धां सुभाषिणि ॥

Verse 24

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदांतवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा

यद्यहं ब्रह्म निर्लिप्तो मायया परमेश्वरः । वेदान्तवेद्यो मायेशस्त्वं करिष्यसि किं तदा ॥

Verse 25

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः

ब्रह्मोवाच । इत्येवमुक्त्वा गिरिजां वाक्यमूचे गिरिं प्रभुः । भक्तानुरंजनकरो भक्तानुग्रहकारकः ॥

Verse 26

शिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन्

शिव उवाच । अत्रैव सोऽहं तपसा परेण गिरे तव प्रस्थवरेऽतिरम्ये । चरामि भूमौ परमार्थभावस्वरूपमानंदमयं सुलोचयन् ॥

Verse 27

तपस्तप्तुमनुज्ञा मे दातव्या पर्वताधिप । अनुज्ञया विना किंचित्तपः कर्तुं न शक्यते

हे पर्वताधिप, तपस्तप्तुमनुज्ञा मे देया; अनुज्ञया विना किंचित् अपि तपः कर्तुं न शक्यते।

Verse 28

ब्रह्मोवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवदेवस्य शूलिनः । प्रणम्य हिमवाञ्छंभुमिदं वचनमब्रवीत्

ब्रह्मोवाच—एतद्वचः श्रुत्वा देवदेवस्य शूलिनः। प्रणम्य हिमवान् शम्भुमिदं वचनमब्रवीत्॥

Verse 29

हिमवानुवाच । त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् । किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते

हिमवानुवाच—त्वदीयं हि जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम्। किमप्यहं महादेव तुच्छो भूत्वा वदामि ते॥

Verse 30

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तो हिमवता शंकरो लोकशंकरः । विहस्य गिरिराजं तं प्राह याहीति सादरम्

ब्रह्मोवाच—हिमवता एवमुक्तः लोकशंकरः शंकरः स्मितपूर्वकं विहस्य तं गिरिराजं सादरं प्राह—“याहीति”।

Verse 31

शंकरेणाभ्यनुज्ञातस्स्वगृहं हिमवान्ययौ । सार्द्धं गिरिजया वै स प्रत्यहं दर्शने स्थितः

शंकरेणाभ्यनुज्ञातः हिमवान् स्वगृहं ययौ। गिरिजया सह स नित्यं तत्र स्थित्वा दर्शनं प्रत्यहं लेभे।

Verse 32

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः । जगाम शंकराभ्याशं सेवायै भक्तितत्परा

पित्रा विनापि सा काली सखीभ्यां सह नित्यशः शंकरसमीपं जगाम, सेवायै भक्तितत्परा।

Verse 33

निषिषेध न तां कोऽपि गणो नंदीश्वरादिकः । महेशशासनात्तात तच्छासनकरश्शुचिः

न तां कश्चिदपि गणो नन्दीश्वरादिको निषिषेध; महेशशासनात् शुचयः तच्छासनपरायणाः तदनुसारिणोऽभवन्।

Verse 34

सांख्यवेदांतमतयोश्शिवयोश्शि वदस्सदा । संवादः सुखकृच्चोक्तोऽभिन्नयोस्सुविचारतः

सांख्यवेदान्तमतयोः शिवदयोः सदा संवादः सुखकृदुच्यते; सुविचारतः अभिन्नयोः तत्त्वार्थः सम एव ज्ञायते।

Verse 35

गिरिराजस्य वचनात्तनयां तस्य शंकरः । पार्श्वे समीपे जग्राह गौरवादपि गोपरः

गिरिराजवचनात् शंकरः तस्य तनयां स्वपार्श्वे समीपे जग्राह; स गोपरः अपि, लोकगौरवातीतः सन्, अनुग्रहगौरवात् तां सन्निधौ न्यधात्।

Verse 36

उवाचेदं वचः कालीं सखीभ्यां सह गोपतिः । नित्यं मां सेवतां यातु निर्भीता ह्यत्र तिष्ठतु

ततः गोपतिः सखीभ्यां सह स्थितां कालीं प्रति इदं वचः उवाच— “ये नित्यं मां सेवितुमिच्छन्ति ते मम समीपं यान्तु; त्वं च अत्र निर्भीता तिष्ठ।”

Verse 37

एवमुक्त्वा तु तां देवीं सेवायै जगृहे हरः । निर्विकारो महायोगी नानालीलाकरः प्रभुः

एवमुक्त्वा तां देवीं हरः सेवायै जगृहे; निर्विकारो महायोगी प्रभुः नानालीलाकरः।

Verse 38

इदमेव महद्धैर्य्यं धीराणां सुतपस्विनाम् । विघ्रवन्त्यपि संप्राप्य यद्विघ्नैर्न विहन्यते

इदमेव महद्धैर्यं धीराणां सुतपस्विनाम्; विघ्नान् संप्राप्यापि यद्विघ्नैर्न विहन्यते।

Verse 39

ततः स्वपुरमायातो गिरिराट् परिचारकैः । मुमोदातीव मनसि सप्रियस्स मुनीश्वर

ततः गिरिराट् परिचारकैः सह स्वपुरम् आयातः; स प्रियसंयोगात् मुनीश्वरः मनसि अतीव मुमोद।

Verse 40

हरश्च ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वमनसा त्वासीच्चिंतयितुं स्थितः

हरोऽपि ध्यानयोगेन परमात्मानमादरात् । निर्विघ्नेन स्वचित्तेन स्थिरं तमेव चिन्तयामास ॥

Verse 41

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चंद्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता

काली सखीभ्यां सहिता प्रत्यहं चन्द्रशेखरम् । सेवमाना महादेवं गमनागमने स्थिता ॥

Verse 42

प्रक्षाल्य चरणौ शंभोः पपौ तच्चरणोदकम् । वह्निशौचैन वस्त्रेण चक्रे तद्गात्रमार्जनम्

प्रक्षाल्य शंभोः चरणौ सा तच्चरणोदकं पपौ। वह्निशौचेन वस्त्रेण तद्गात्रं मार्जयामास भक्त्या॥

Verse 43

षोडशेनोपचारेण संपूज्य विधिवद्धरम् । पुनःपुनः सुप्रणम्य ययौ नित्यं पितुर्गृहम्

षोडशोपचारैर्विधिवत् हरं संपूज्य सा। पुनःपुनः सुप्रणम्य नित्यं पितुर्गृहं ययौ॥

Verse 44

एवं संसेवमानायां शंकरं ध्यानतत्परम् । व्यतीयाय महान्कालश्शिवाया मुनिसत्तम

एवं शंकरं ध्यानतत्परं संसेवमानायां शिवायाम्। व्यतीयाय महान्कालः, मुनिसत्तम॥

Verse 45

कदाचित्सहिता काली सखीभ्यां शंकराश्रमे । वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्

कदाचित् काली सखीभ्यां सहिताऽऽश्रमं शंकरस्य। वितेने सुंदरं गानं सुतालं स्मरवर्द्धनम्॥

Verse 46

कदाचित्कुशपुष्पाणि समिधं नयति स्वयम् । सखीभ्यां स्थानसंस्कारं कुर्वती न्यवसत्तदा

कदाचित् स्वयमेव कुशपुष्पाणि समिधं च नयति। सखीभ्यां सह स्थानसंस्कारं कुर्वती तदा न्यवसत्॥

Verse 47

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् । वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम्

कदाचिन्नियता गेहे स्थिता चन्द्रभृतो भ्रृशम् । वीक्षंती विस्मयामास सकामा चन्द्रशेखरम् ॥

Verse 48

ततस्तप्तेन भूतेशस्तां निस्संगां परिस्थिताम् । सोऽचिंतयत्तदा वीक्ष्य भूतदेहे स्थितेति च

ततः तपसा दग्धहृदयः भूतेशः तां निस्सङ्गां परिस्थितां वीक्ष्य, भूतदेहे स्थितेव इति मनसि निधाय, तदा स्वान्तः चिन्तयामास।

Verse 49

नाग्रहीद्गिरिशः कालीं भार्यार्थे निकटे स्थिताम् । महालावण्यनिचयां मुनीनामपि मोहिनीम्

गिरिशः तु कालीं न जग्राह—भार्यार्थे निकटे स्थिताम्; सा महालावण्यनिचया, मुनीनामपि मोहिनी च।

Verse 50

महादेवः पुनर्दृष्ट्वा तथा तां संयतेद्रियाम् । स्वसेवने रतां नित्यं सदयस्समचिंतयत्

महादेवः पुनः तां दृष्ट्वा संयतेन्द्रियाम्, स्वसेवने नित्यं रतां च, सदयः स्वान्तः समचिन्तयत्।

Verse 51

यदैवैषा तपश्चर्याव्रतं काली करिष्यति । तदा च तां ग्रहीष्यामि गर्वबीजविवर्जिताम्

यदा ह्येषा काली तपश्चर्याव्रतं करिष्यति, तदा अहं तां गर्वबीजविवर्जितां स्वीकर्तास्मि।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः । महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः प्रभुः

ब्रह्मोवाच—इति संचिन्त्य भूतेशो द्रुतं ध्यानसमाश्रितः; स प्रभुर्महयोगीश्वरोऽभूद्वै महालीलाकरः।

Verse 53

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः । हृदि नासीन्मुने काचिदन्या चिंता व्यवस्थिता

ध्यानासक्तस्य तस्याथ शिवस्य परमात्मनः। हृदि मुने नासीदन्या काचिच्चिन्ता व्यवस्थिताऽपि॥

Verse 54

काली त्वनुदिनं शंभुं सद्भक्त्या समसेवत । विचिंतयंती सततं तस्य रूपं महात्मनः

काली त्वनुदिनं शम्भुं सद्भक्त्या समसेवत। विचिन्तयन्ती सततं तस्य रूपं महात्मनः॥

Verse 55

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थितम् । विस्मृत्य पूर्वचिंतां तां पश्यन्नपि न पश्यति

हरो ध्यानपरः कालीं नित्यं प्रैक्षत सुस्थिताम्। विस्मृत्य पूर्वचिन्तां तां पश्यन्नपि न पश्यति॥

Verse 56

एतस्मिन्नंतरे देवाश्शक्राद्या मुनयश्च ते । ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्

एतस्मिन्नन्तरे देवाः शक्राद्या मुनयश्च ते। ब्रह्माज्ञया स्मरं तत्र प्रेषयामासुरादरात्॥

Verse 57

तेन कारयितुं योगं काल्या रुद्रेण कामतः । महावीर्येणासुरेण तारकेण प्रपीडिताः

ततः कामतः काल्याः सह रुद्रो योगं तं साधयितुं प्रववृते; महावीर्येणासुरेण तारकेण लोकाः प्रपीडिताः।

Verse 58

गत्वा तत्र स्मरस्सर्वमुपायमकरोन्निजम् । चुक्षुभे न हरः किञ्चित्तं च भस्मीचकार ह

गत्वा तत्र स्मरः सर्वमुपायं निजमाचरन् । न चुक्षुभे हरः किञ्चित् तं च भस्मीचकार ह ॥

Verse 59

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती

पार्वत्यपि विगर्वाभून्मुने तस्य निदेशतः । ततस्तपो महत्कृत्वा शिवं प्राप पतिं सती ॥

Verse 60

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ

बभूवतुस्तौ सुप्रीतौ पार्वतीपरमेश्वरौ । चक्रतुर्देवकार्य्यं हि परोपकरणे रतौ ॥