Kāmarūpeśvara’s Trial and Śiva’s Hidden Protection (कামरूपेश्वर-रक्षा-प्रसङ्गः)
अस्मिन्नध्याये सूतः कामरूपेश्वरनाम्नः शिवभक्तस्य विषये संकटप्रसङ्गं वर्णयति। भक्तरक्षणार्थं शिवो गणैः सह गुप्ततया समीपं तिष्ठति—गुप्तसन्निधिः अपि कार्यकरीति मुख्यभावः। कश्चित् राजा राक्षसस्यार्थे आभिचारिकं कर्म करोतीति वार्ता श्रुत्वा भीमनाम राक्षसः लोभक्रोधाभ्यां शस्त्रं गृहीत्वा राजानं प्रति धावति, सत्यं च भीषणतया पृच्छति। कामरूपेश्वरः अन्तःकरणे शङ्करनिष्ठया निर्भयः सन् चिन्तयति। प्रारब्धस्य अनिवार्यता तथा शङ्करस्य करुणा-सन्निधिः—एतयोः मध्ये तत्त्वचिन्तनं प्रदर्श्यते; भक्ति-समर्पणेन भयः शम्यते, शिवस्य गुप्तरक्षा गणैः सह प्रकटते।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । शिवोऽपि च गणैस्सार्द्धं जगाम हितकाम्यया । स्वभक्तनिकटं गुप्तस्तस्थौ रक्षार्थमादरात्
सूत उवाच—शिवोऽपि गणैस्सार्द्धं हितकाम्यया जगाम। स गुप्तः स्वभक्तनिकटे रक्षार्थमादरात् तस्थौ॥
Verse 2
एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण च । अत्यंतं ध्यानमारब्धं पार्थिवस्य पुरस्तदा
एतस्मिन्नन्तरे तत्र कामरूपेश्वरेण अत्यन्तं ध्यानमारब्धम्। तदा पार्थिवस्य पुरतः स भगवान् ध्याने स्थितः॥
Verse 3
केनचित्तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम् । राजा किंचित्करोत्येवं त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्
केनचित् तत्र गत्वा च राक्षसाय निवेदितम्— “राजा किंचित् करोत्येव, त्वदर्थं ह्याभिचारिकम्।”
Verse 4
सूत उवाच । राक्षसस्स च तच्छुत्वा क्रुद्धस्तद्धननेच्छया । गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति
सूत उवाच । राक्षसः स च तच्छ्रुत्वा क्रुद्धस्तद्धननेच्छया । गृहीत्वा करवालं च जगाम नृपतिं प्रति ॥
Verse 5
तद्दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् । तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किंचित्करोत्यसौ
तद्दृष्ट्वा राक्षसस्तत्र पार्थिवादि स्थितं च यत् । तदर्थं तत्स्वरूपं च दृष्ट्वा किंचित्करोत्यसौ ॥
Verse 6
अत एनं बलादद्य हन्मि सोपस्करं नृपम् । विचार्येति महाक्रुद्धो राक्षसः प्राह तं नृपम्
अत एनं नृपं सोपस्करं बलादद्य हन्मि इति। इति विचार्य महाक्रुद्धो राक्षसस्तं नृपं प्राह॥
Verse 7
भीम उवाच । रेरे पार्थिव दुष्टात्मन्क्रियते किं त्वयाधुना । सत्यं वद न हन्यां त्वामन्यथा हन्मि निश्चितम्
भीम उवाच। रे रे पार्थिव दुष्टात्मन् किं त्वयाऽधुना क्रियते। सत्यं वद न हन्याम् त्वाम् अन्यथा हन्मि निश्चितम्॥
Verse 8
सूत उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य कामरूपेश्वरश्च सः । मनसीति चिचिन्ताशु शिवविश्वासपूरितः
सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वर एव सः । शिवेऽचलविश्वासपूर्णो मनसि क्षणादचिन्तयत्—“एवमेव” इति ॥
Verse 9
भविष्यं यद्भवत्येव नास्ति तस्य निवर्तकः । प्रारब्धाधीनमेवात्र प्रारब्धस्स शिवः स्मृतः
यद्भाव्यं तद्भवत्येव तस्य नास्ति निवर्तकः । अत्र प्रारब्धवशमेव सर्वं; तत्प्रारब्धं शिव इति स्मृतम् ॥
Verse 10
कृपालुश्शंकरश्चात्र पार्थिवे वर्तते ध्रुवम् । मदर्थं न करोतीह कुतः कोयं च राक्षसः
अत्र कृपालुः शंकरः पार्थिवलिङ्गे ध्रुवं वर्तते । स च मदर्थं न करोति; कुतः कोऽयं राक्षसः स्यात् ॥
Verse 11
स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं चैव करिष्यति । सत्यप्रतिज्ञो भगवाञ्छिवश्चेति श्रुतौ श्रुतः
स्वानुरूपां प्रतिज्ञां स सत्यं नूनं करिष्यति। सत्यप्रतिज्ञो भगवान् शिव इति श्रुतौ श्रुतम्।
Verse 12
मम भक्तं यदा कश्चित्पीडयत्यतिदारुणः । तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः
मम भक्तं यदा कश्चित् पीडयत्यतिदारुणः। तदाहं तस्य रक्षार्थं दुष्टं हन्मि न संशयः।
Verse 13
एवं धैर्य्यं समालंब्य ध्यात्वा देवं च शंकरम् । प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः
एवं धैर्यं समालम्ब्य ध्यात्वा देवं च शंकरम्। प्रार्थयामास सद्भक्त्या मनसैव रसेश्वरः।
Verse 14
त्वदीयोऽस्मि महाराज यथेच्छसि तथा कुरु । सत्यं च वचनं ह्यत्र ब्रवीमि कुरु मे हितम्
महाराज, अहं त्वदीय एव; यथेच्छसि तथा कुरु। अत्र सत्यं वचनं ब्रवीमि—मम हितं कुरु।
Verse 15
एवं मनसि स ध्यात्वा सत्यपाशेन मंत्रितः । प्राह सत्यं वचो राजा राक्षसं चावमानयन्
एवं स मनसि ध्यात्वा सत्यपाशेन मन्त्रितः। राजा सत्यं वचः प्राह राक्षसं चावमानयन्।
Verse 16
नृप उवाच । भजामि शंकरं देवं स्वभक्तपरिपालकम् । चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम्
नृप उवाच । शंकरं देवं भजामि स्वभक्तपरिपालकम् । चराचराणां सर्वेषामीश्वरं निर्विकारकम् ॥
Verse 17
सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः । क्रोधेन प्रचलद्गात्रो भीमो वचनमब्रवीत्
सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा कामरूपेश्वरस्य सः । क्रोधेन कम्पमानाङ्गो भीमो वचनमब्रवीत् ॥
Verse 18
भीम उवाच । शंकरस्ते मया ज्ञातः किं करिष्यति वै मम । यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किंकरो यथा
भीम उवाच । शंकरस्ते मया ज्ञातः; किं करिष्यति वै मम? यो मे पितृव्यकेनैव स्थापितः किंकरो यथा, तस्याधीनोऽहमिति।
Verse 19
तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे । तर्हि त्वया जितं सर्वं नात्र कार्या विचारणा
तद्बलं हि समाश्रित्य विजेतुं त्वं समीहसे। तर्हि त्वया जितं सर्वं; नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 20
यावन्मया न दृष्टो हि शंकरस्त्वत्प्रपालकः । तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्
यावन्मया न दृष्टो हि शंकरस्त्वत्प्रपालकः। तावत्त्वं स्वामिनं मत्वा सेवसे नान्यथा क्वचित्॥
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां भीमेश्वरज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः
इति श्रीशिवमहापुराणे चतुर्थ्यां कोटिरुद्रसंहितायां भीमेश्वरज्योतिर्लिङ्गोत्पत्तिमाहात्म्यवर्णनं नामैकविंशोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 22
अन्यथा हि भयं तेऽद्य भविष्यति न संशयः । स्वामिनस्ते करं तीक्ष्णं दास्येऽहं भीमविक्रमः
अन्यथा तेऽद्य भयं भविष्यति न संशयः। स्वामिनस्ते तीक्ष्णं करं दास्येऽहं भीमविक्रमः॥
Verse 23
सूत उवाच । इति तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः । दृढं शंकरविश्वासो द्रुतं वाक्यमुवाच तम्
सूत उवाच—एवं तद्वचनं श्रुत्वा कामरूपेश्वरो नृपः। दृढशंकरविश्वासः स तं प्रति द्रुतं वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 24
राजोवाच । अहं च पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शंकरं पुनः । सर्वोत्कृष्टश्च मे स्वामी न मां मुंचति कर्हिचित्
राजोवाच—अहं पामरो दुष्टो न मोक्ष्ये शंकरं पुनः। सर्वोत्कृष्टो हि मे स्वामी न मां मुञ्चति कर्हिचित्॥
Verse 25
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञश्शिवात्मनः । तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्
सूत उवाच । एवं वचस्तदा श्रुत्वा तस्य राज्ञः शिवात्मनः। तं प्रहस्य द्रुतं भीमो भूपतिं राक्षसोऽब्रवीत्॥
Verse 26
भीम उवाच । मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम् । योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने
भीम उवाच । मत्तो भिक्षयते नित्यं स किं जानाति स्वाकृतिम्। योगिनां का च निष्ठा वै भक्तानां प्रतिपालने॥
Verse 27
इति कृत्वा मतिं त्वं च दूरतो भव सर्वथा । अहं च तव स स्वामी युद्धं वै करवावहे
इति कृत्वा मतिं त्वं च सर्वथा दूरतो भव । अहं तव स्वामी सत्यं युद्धं वै करवावहे ॥
Verse 28
सूत उवाच । इत्युक्तस्य नृपश्रेष्ठश्शंभुभक्तो दृढव्रतः । प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा
सूत उवाच । इत्युक्तस्य नृपश्रेष्ठः शम्भुभक्तो दृढव्रतः । प्रत्युवाचाभयो भीमं दुःखदं जगतां सदा ॥
Verse 29
राजोवाच । शृणु राक्षस दुष्टात्मन्मया कर्तुं न शक्यते । त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि
राजोवाच । शृणु राक्षस दुष्टात्मन् मया कर्तुं न शक्यते । त्वया विक्रियते तर्हि कुतस्त्वं शक्तिमानसि ॥
Verse 30
सूत उवाच । इत्युक्तस्सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम् । करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा
सूत उवाच। इत्युक्तः सैन्यमादाय राजानं परिभर्त्स्य तम्। करालं करवालं च पार्थिवे प्राक्षिपत्तदा॥
Verse 31
पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम् । इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैस्स महाबलः
पश्य त्वं स्वामिनोऽद्यैव बलं भक्तसुखावहम्। इत्युवाच विहस्यैव राक्षसैः स महाबलः॥
Verse 32
करवालः पार्थिवं च यावत्स्पृशति नो द्विजाः । यावच्च पार्थिवात्तस्मादाविरासीत्स्वयं हरः
द्विजाः, यावत् करवालः पार्थिवं स्पृशति, तावत्; तस्मात् पार्थिवात् तदा स्वयं हरः आविरासीत्॥
Verse 33
पश्य भीमेश्वरोहं च रक्षार्थं प्रकटोऽभवम् । मम पूर्वव्रतं ह्येतद्रक्ष्यो भक्तो मया सदा
पश्य—अहं भीमेश्वरोऽस्मि; रक्षार्थं प्रकटोऽभवम्। ममैतत् पूर्वव्रतं हि—भक्तो मे सदा मया रक्ष्यते।
Verse 34
एतस्मात्पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम् । इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालो द्विधा कृतः
अतः पश्य मे शीघ्रं बलं भक्तसुखावहम्। इत्युक्त्वा स पिनाकेन करवालं द्विधा चकार।
Verse 35
पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा । तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शंभुना
पुनश्चैव त्रिशूलं स्वं चिक्षिपे तेन रक्षसा । तच्छूलं शतधा नीतमपि दुष्टस्य शंभुना ॥
Verse 36
पुनश्शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शंभूपरि द्विजाः । शंभुना सापि बाणैस्स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम्
पुनश्शक्तिश्च निःक्षिप्ता तेन शंभूपरि द्विजाः । शंभुना सापि बाणैः स्वैर्लक्षधा च कृता द्रुतम् ॥
Verse 37
पट्टिशश्च ततस्तेन निःक्षिप्तो हि शिवोपरि । शिवेन स त्रिशूलेन तिलशश्च कृतं क्षणात्
ततः स पट्टिशं क्षिप्तवान् शिवोपरि। शिवस्तु त्रिशूलेन तं क्षणादेव तिलवत् सूक्ष्मखण्डैः चकार।
Verse 38
ततश्शिवगणानां च राक्षसानां परस्परम् । युद्धमासीत्तदा घोरं पश्यतां दुःखकावहम्
ततः शिवगणानां राक्षसानां च परस्परम्। तदा घोरं युद्धमासीद् द्रष्टॄणां दुःखकावहम्॥
Verse 39
ततश्च पृथिवी सर्वा व्याकुला चाभवत्क्षणात् । समुद्राश्च तदा सर्वे चुक्षुभुस्समहीधराः
ततः क्षणात् सर्वा पृथिवी व्याकुला बभूव। तदा सर्वे समुद्राश्च चुक्षुभुः समहीधराः॥
Verse 40
देवाश्च ऋषयस्सर्वे बभूवुर्विकला अति । ऊचुः परस्परं चेति व्यर्थं वै प्रार्थितश्शिवः
तदा देवाः सर्वे ऋषयश्चातिविकलाः शक्तिहीनाश्च बभूवुः। परस्परं वदन्तः—“व्यर्थं खलु अस्माकं शिवप्रार्थना” इति निश्चितवन्तः॥
Verse 41
नारदश्च समागत्य शंकरं दुःखदाहकम् । प्रार्थयामास तत्रैव सांजलिर्नतमस्तकः
अथ नारदः समागत्य दुःखदाहकं शंकरं तत्रैव प्रार्थयामास। साञ्जलिर्नतमस्तकः स भक्त्या स्थितवान्॥
Verse 42
नारद उवाच । क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ त्वया विभ्रमकारक । तृणेकश्च कुठारो वै हन्यतां शीघ्रमेव हि
नारद उवाच—क्षम्यतां क्षम्यतां नाथ, त्वमेव विभ्रमकारकः। तृणं कुठारश्च न समौ; अतः मां शीघ्रमेव हन्यताम्॥
Verse 43
इति संप्रार्थितश्शंभुः सर्वान्रक्षोगणान्प्रभुः । हुंकारेणैव चास्त्रेण भस्मसात्कृतवांस्तदा
इति संप्रार्थितः शंभुः प्रभुः सर्वान् रक्षोगणान्। हुंकारमात्रास्त्रेणैव तदा भस्मसात् अकरोत्॥
Verse 44
सर्वे ते राक्षसा दग्धाः शंकरेण क्षणं मुने । बभूवुस्तत्र सर्वेषां देवानां पश्यताद्भुतम्
क्षणमात्रेण ते सर्वे राक्षसाः शंकरेण दग्धाः, मुने। सर्वेषां देवानां पश्यतामेव तत्र अद्भुतं बभूव॥
Verse 45
दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत् । तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्
दावानलगतो वह्निर्यथा च वनमादहेत्। तथा शिवेन क्रुद्धेन राक्षसानां बलं क्षणात्॥
Verse 46
भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा । परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्
भीमस्यैव च किं भस्म न ज्ञातं केनचित्तदा। परिवारयुतो दग्धो नाम न श्रूयते क्वचित्॥
Verse 47
ततश्शिवस्य कृपया शांतिं प्राप्ता मुनीश्वराः । देवास्सर्वे च शक्राद्यास्स्वास्थ्यं प्रापाखिलं जगत्
ततः शिवस्य कृपया मुनीश्वराः शान्तिं प्रापुः। शक्रादयः सर्वे देवाः स्वास्थ्यं प्रापुः, अखिलं जगच्च स्थैर्यपूर्णं समभवत्॥
Verse 48
क्रोधज्वाला महेशस्य निस्ससार वनाद्वनम् । राक्षसानां च तद्भस्म सर्वं व्याप्तं वनेऽखिलम्
महेशस्य क्रोधज्वाला वनाद्वनं निःससार। राक्षसानां तद्भस्म च सर्वं वनेऽखिलं व्याप्तम्॥
Verse 49
ततश्चौषधयो जाता नानाकार्यकरास्तथा । रूपान्तरं ततो नॄणां भवेद्वेषांतरं तथा
ततः औषधयः जाता नानाकार्यकरास्तथा। ततो नॄणां रूपान्तरं जातं, वेशान्तरं तथैव च॥
Verse 50
भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत् । तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः
भूतप्रेतपिशाचादि दूरतश्च ततो व्रजेत्। तन्न कार्यं च यच्चैव ततो न भवति द्विजाः॥
Verse 51
ततः प्रार्थितश्शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः । स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे
ततः प्रार्थितश्शम्भुर्मुनिभिश्च विशेषतः। स्थातव्यं स्वामिना ह्यत्र लोकानां सुखहेतवे॥
Verse 52
अयं वै कुत्सितो देश अयोध्यालोकदुःखदः । भवंतं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं संभविष्यति
अयं वै कुत्सितो देशोऽयोध्यालोकदुःखदः। भवंतं च तदा दृष्ट्वा कल्याणं संभविष्यति॥
Verse 53
भीमशंकरनामा त्वं भविता सर्वसाधकः । एतल्लिंगं सदा पूज्यं सर्वापद्विनिवारकम्
त्वं भीमशङ्करनाम्ना लोके ख्यातिं गमिष्यसि, सर्वसाधकः। एतल्लिङ्गं सदा पूज्यं, सर्वापद्विनिवारकम्॥
Verse 54
सूत उवाच । इत्येवं प्रार्थितश्शम्भुर्लोकानां हितकारकः । तत्रैवास्थितवान्प्रीत्या स्वतन्त्रो भक्तवत्सलः
सूत उवाच। एवं प्रार्थितः शम्भुः लोकानां हितकारकः। तत्रैव प्रीत्या स्थितवान् स्वतन्त्रः भक्तवत्सलः॥
Frequently Asked Questions
A rākṣasa (Bhīma) advances to harm a king after hearing of an alleged ābhicārika act, while Śiva—arriving with gaṇas—stays concealed near His devotee; the theological argument contrasts prārabdha’s inevitability with the lived certainty of Śiva’s protective presence.
Śiva’s ‘hidden’ proximity (gupta-sthiti) symbolizes transcendence that remains immanent: the divine may be unseen yet causally decisive. The rākṣasa’s sword and threats encode the volatility of tamasic force, while the devotee’s internal reflection models śiva-viśvāsa as a yogic stabilizer that converts crisis into surrender.
The chapter highlights Śiva as Śaṅkara—the compassionate protector who operates through gaṇas and providential concealment. Gaurī is not foregrounded in the sampled passage; the emphasis is on Śiva’s rakṣā-śakti rather than a paired theophany.