Ṣaḍvidhārtha-Parijñāna: Praṇavārtha and the Sixfold Unity of Meaning (षड्विधार्थपरिज्ञानम् / प्रणवार्थपरिज्ञानम्)
अध्यायेऽस्मिन् वामदेवः गुहं/स्कन्दं सुभ्रमण्यं च षड्विधार्थपरिज्ञानस्य—इष्टदस्य—निश्चितं विवरणं याचते। तदर्थाज्ञानात् जनाः पशुभावपर्यायेषु मोहिताः शिवमायया च सम्मूढाः स्युः; अतः सः सम्मोहनाशकं रसायनवत् शिवपदज्ञानं प्रार्थयते। सुभ्रमण्यः समष्टिव्यष्टिरूपेण उपदेशं प्रतिज्ञाय, एतत् प्रणवार्थपरिज्ञानं तथा षडर्थैक्यरूपं इति निर्दिशति। ततः मन्त्ररूपः, मन्त्रभावितः, देवतार्थः, प्रपञ्चार्थश्च इत्यादीन् षडर्थान् क्रमशः निरूपयन्, मन्त्र-देवता-जगतां एकशैवरूपतां बोधयति; फलतः मोक्षाभिमुखी स्पष्टता लभ्यते।
Shlokas
Verse 1
वामदेव उवाच । भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे । विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन
वामदेव उवाच । भगवन् षण्मुखाशेषविज्ञानामृतवारिधे । विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्तिप्रभञ्जन ॥
Verse 2
षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् । के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो
षड्विधार्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् । के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानं च किं प्रभो ॥
Verse 3
प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह
प्रतिपाद्यः कः स तस्य परिज्ञाने च किं फलम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह ॥
Verse 4
एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः । अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया
एतमर्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः । अद्याप्यहं महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया ॥
Verse 5
अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् । पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा
अहं शिवपदद्वन्द्वज्ञानामृतरसायनम् । पीत्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा ॥
Verse 6
कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि । कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते
कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या सुचिरं मां विलोक्य। श्रीमत्पादाब्जशरणागते मयि कर्तव्योऽनुग्रहः॥
Verse 7
इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः । प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः
इति मुनीन्द्रवचनं श्रुत्वा ज्ञानशक्तिधरो विभुः। अनिष्टादर्शनमहासन्त्रासजनकं वचोऽन्यत् प्राह॥
Verse 8
सुब्रह्मण्य उवाच । श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् । समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः
सुब्रह्मण्य उवाच—मुनिशार्दूल, त्वया यदादरात् पृष्टं तच्छृणु। समष्टि-व्यष्टि-भावेन महेशितुः परिज्ञानं यथार्थं वक्ष्यामि।
Verse 9
प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् । वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत
सुव्रत, प्रणवार्थ-परिज्ञानरूपं तदहं विस्तराद्वदामि। षड्विधार्थैक्य-परिज्ञानेन तस्य साक्षात्कारः सिध्यति।
Verse 10
प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः । देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्
प्रथमोऽर्थो मन्त्ररूपः, द्वितीयो मन्त्रभावितः। तृतीयो देवतार्थः, ततः परं प्रपञ्चार्थः परमो मतः।
Verse 11
चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः । षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः
चतुर्थः पञ्चमार्थश्च गुरोः स्वरूपप्रदर्शकौ; षष्ठोऽर्थः शिष्यस्यात्मस्वरूपः। एवं षड्विधार्थाः प्रकीर्तिताः।
Verse 12
तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम । येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः
तत्र मन्त्रस्वरूपं ते वदामि मुनिसत्तम; येन विज्ञातमात्रेण नरो महाज्ञानी भवेत्।
Verse 13
आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः । बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा
आद्यः स्वरः पञ्चमश्च, पञ्चमान्तस्ततः परः; बिन्दुनादौ च—एते पञ्चार्णाः वेदैः प्रोक्ता न चान्यथा।
Verse 14
एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः । नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्
एतत् समष्टिरूपं हि वेदादेः समुदाहृतम्; नादः सर्वसमष्टिः स्यात्, बिन्द्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्।
Verse 15
व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके । यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि
व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके। यन्त्ररूपं शृणु प्राज्ञ, शिवलिङ्गं तदेव हि॥
Verse 16
सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् । उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्
सर्वाधस्ताल्लिखेत् पीठं तदूर्ध्वं प्रथमं स्वरम्। उवर्णं च तदूर्ध्वं ‘स्थ’ं पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्॥
Verse 17
तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् । यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति
तन्मस्तकस्थं बिन्दुं च तदूर्ध्वं नादमालिखेत्। यन्त्रे सम्पूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति॥
Verse 18
एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् । तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्
एतं यन्त्रं सम्यगालिख्य प्रणवेन नववारं वेष्टयेत्। तस्मादेवोत्थितेन नादेन नादस्य प्रवाहं विद्यन्नादावसानपर्यन्तं बोधयेत्॥
Verse 19
देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने । तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्
देवतार्थं प्रवक्ष्यामि गूढं सर्वत्र यन्मुने। तव स्नेहाद्वामदेव यथा शङ्करभाषितम्॥
Verse 20
सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् । इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्
‘सद्योजातं प्रपद्यामि’ इत्युपक्रम्य ‘ॐ सदाशिव’ इति। श्रुतिः प्राह तारं पञ्चब्रह्मवाचकम्॥
Verse 21
विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः । एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः
ब्रह्मरूपिण्यः सूक्ष्माः पञ्चैव देवताः विज्ञेयाः। एता एव शिवस्य मूर्तित्वे नोपबृंहिताः॥
Verse 22
शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः । मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः
मन्त्रः शिवस्य वाचकः, शिवमूर्तेः अपि वाचकः। मूर्त्यामूर्त्योर्भेदो नात्यन्तो विद्यते; तस्मात् मन्त्रः उभयमपि वदति॥
Verse 23
ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः । शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्
“ईशानमुकुटोपेतः” इत्यादिना पुरा प्रोक्तः शिवस्य विग्रहः। अधुना मम वचनं शृणु—शिवस्य पञ्चवक्त्राणि॥
Verse 24
पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् । उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्
पञ्चमात् आरभ्य, सद्योजाताद्यनुक्रमेण, ऊर्ध्वान्तं ईशानान्तं च मुखपञ्चकम् इति निरूपितम्॥
Verse 25
ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् । पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्
ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितं, पुरुषाद्यं सद्यान्तं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्।
Verse 26
पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् । पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने
पञ्चब्रह्मसमष्टिः प्रसिद्धा ईशानब्रह्मेति कथ्यते । तेषां तु व्यष्टिरूपं पुरुषादारभ्य सद्योजातान्तं प्रवर्तते, मुने ॥
Verse 27
अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् । परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्
अनुग्रहमयं चक्रं पञ्चार्थकारणं स्मृतम् । परब्रह्मस्वरूपं तत् सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम् ॥
Verse 28
अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः । प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः
अनुग्रहोऽपि द्विविधः तिरोभावादिगोचरः । प्रभुश्चान्यः स जीवेभ्यः परापरविमुक्तिदः ॥
Verse 29
एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् । अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः
एतत् सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् । अनुग्रहेण तस्यैव सृष्ट्यादिकृत्यपञ्चकम्, विभोः ॥
Verse 30
मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः । परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा
हे मुने, तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्तिताः; ताः पञ्च सदा परब्रह्मस्वरूपाः, नित्यं कल्याणदाः।
Verse 31
अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् । सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते
अनुग्रहमयं चक्रं शान्त्यतीतकलामयम्; सदाशिवाधिष्ठितं यत्, तत् परमं पदमुच्यते।
Verse 32
एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् । सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्
एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम्; सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्।
Verse 33
एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः । भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा
एतदेव परमं पदं प्राप्य तेन सह मुनीश्वराः । ब्रह्मरूपिणा देवेन दत्तान् सुविपुलान् दिव्यभोगान् भुक्त्वा मोदन्ते ॥
Verse 34
महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि । न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते
महाप्रलयसमये ते जनाः शिवसाम्यं भजन्ति हि । न पतन्ति पुनः क्वापि संसाराब्धौ कदाचन ॥
Verse 35
ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी । ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि
ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी । ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि ॥
Verse 36
सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा । सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि
अथर्व्वणीशिखा वदति—“स सर्वैश्वर्येण सम्पन्नः।” नूनं तमेव सर्वैश्वर्य-समृद्धि-प्रदातारं प्रब्रुवते।
Verse 37
चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् । ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते
चमकस्य स्तोत्रे ‘पदम्’ इति पदात् परं नान्यत् पदं विद्यते। तस्मिन्नेव ब्रह्मपञ्चक-विस्तार-प्रपञ्चः सम्यग् दृश्यते।
Verse 38
ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः । सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः
एवं ब्रह्मणः निवृत्त्याद्याः कलाः संजायन्ते। ताः सूक्ष्मभूत-स्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः।
Verse 39
स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत । पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते
हे सुव्रत, अस्य स्थूलरूप-स्वरूपस्य प्रपञ्चस्य यत् पञ्चधा अवस्थापनं, तदेव ‘ब्रह्मपञ्चकम्’ इति कथ्यते।
Verse 40
पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् । व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम
पुरुषः श्रोत्रवाणी शब्दाकाशौ च पञ्चकम्। ईशानरूपेण ब्रह्मणा व्याप्तं, मुनिसत्तम॥
Verse 41
प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् । व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर
प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पञ्चकम्। पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव व्याप्तं, मुनीश्वर॥
Verse 42
अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः । अघोरव्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्
अहंकारः चक्षुः पादः रूपं पावकश्च—एतत् पञ्चकं महिमान्वितं अघोरब्रह्मणा सर्वतः व्याप्तम्।
Verse 43
बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् । ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः
बुद्धिः रसना पायुः रसः आपश्च—इदं पञ्चकं वामदेवेन ब्रह्मणा नित्यशः सर्वतः व्याप्तं भवति।
Verse 44
मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् । सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्
मनः नासा उपस्थः गन्धः भूमिश्च—इदं पञ्चकं सद्योजातेन ब्रह्मणा व्याप्तम्; जगत् पञ्चब्रह्ममयं भवति।
Verse 45
यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः । समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्
यन्त्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवः शिववाचकः । पञ्चवर्णसमष्टिश्च बिन्द्वाद्यं यच्चतुष्टयम् ॥
Verse 46
शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् । प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्
शिवोपदिष्टमार्गेण यन्त्ररूपं विभावयेत् । प्रणवं परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम् ॥
Frequently Asked Questions
The chapter argues that authentic knowledge of Maheśvara is attained through a graded, sixfold semantics (ṣaḍvidhārtha) anchored in the Praṇava: mantra-form, mantra-infusion, deity-referent, and cosmic referent are not separate domains but progressively unified modes of knowing Śiva.
Its rahasya is hermeneutic and yogic: ‘meaning’ is not only lexical but ontological. By moving from mantra’s phonemic body to deity and then to the manifest cosmos, the practitioner learns to read all levels as one Śaiva reality—transforming cognition from fragmentation (moha) into integrated realization (aikya-parijñāna).
Subrahmaṇya/Guha (Ṣaṇmukha) is highlighted as the jñāna-śakti bearer who authoritatively explicates praṇavārtha and sixfold meaning. His role underscores the Purāṇic idea that mantra-knowledge is transmitted through a competent divine/initiatory teacher, not inferred solely through speculation.