गजाननपूजा तथा औपासन-होमविधिः (Worship of Gajānana and the Procedure of Aupāsana-Homa)

Verse 2

सुब्रह्मण्य उवाच । अथ मध्याह्नसमये स्नात्वा नियतमानसः । गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याण्युपाहरेत । नैरृत्ये पूजयेद्देवं विघ्रेशं देवपूजितम् । गणानां त्वेति मन्त्रेणावाहयेत्सुविधानतः

सुब्रह्मण्य उवाच । अथ मध्याह्नसमये स्नात्वा नियतमानसः । गन्धपुष्पाक्षतादीनि पूजाद्रव्याण्युपाहरेत् । नैरृत्ये पूजयेद्देवं विघ्नेशं देवपूजितम् । गणानां त्वेति मन्त्रेणावाहयेत् सुविधानतः ॥

Verse 3

रक्तवर्णं महाकायं सर्व्वाभरणभूषितम् । पाशांकुशाक्षाभीष्टञ्च दधानं करपंकजैः

रक्तवर्णं महाकायं सर्वाभरणभूषितम् । पाशाङ्कुशाक्षाभीष्टं च दधानं करपङ्कजैः ॥

Verse 4

एवमावाह्य सन्ध्याय शंभुपुत्रं गजाननम् । अभ्यर्च्य पायसापूपनालिकेरगुडादिभिः

एवं सन्ध्यायामावाह्य शम्भुपुत्रं गजाननम् । अभ्यर्च्य पायसापूपनालिकेरगुडादिभिः ॥

Verse 5

नैवेद्यमुत्तमं दद्यात्ताम्बूलादिमथापरम् । परितोष्य नमस्कृत्य निर्विघ्नम्प्रार्थयेत्ततः

नैवेद्यमुत्तमं दद्यात् ताम्बूलादिमथापरम् । परितोष्य नमस्कृत्य निर्विघ्नं प्रार्थयेत्ततः ॥

Verse 6

अथ सायन्तनीं सन्ध्यामुपास्य स्नानपूर्वकम् । सायमौपासनं हुत्वा मौनी विज्ञापयेद्गुरुम्

अथ सायन्तनीं सन्ध्यामुपास्य स्नानपूर्वकम् । सायमौपासनं हुत्वा मौनी विज्ञापयेद्गुरुम् ॥

Verse 7

भूः स्वाहेति त्र्यृचा पूर्णाहुतिं हुत्वा समाप्य च । गायत्रीं प्रजपेद्यावदपराह्णमतंद्रितः

भूः स्वाहेति त्र्यृचा पूर्णाहुतिं हुत्वा समाप्य च । गायत्रीं प्रजपेद्यावदपराह्णमतन्द्रितः ॥

Verse 9

श्रपयित्वा चरुन्तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः । जुहुयाद्रौद्रसूक्तेन सद्योजातादि पञ्चभिः

चरुं श्रपयित्वा तस्मिन् समिदन्नाज्यभेदतः । रौद्रसूक्तेन जुहुयात् सद्योजातादि-पञ्चभिः ॥

Verse 10

ब्रह्मभिश्च महादेवं सांबं वह्नौ विभावयेत् । गौरीर्मिमाय मन्त्रेण हुत्वा गौरीमनुस्मरन्

ब्रह्मभिश्च महादेवं सांबं वह्नौ विभावयेत् । गौरीर्मिमाय मन्त्रेण हुत्वा गौरीमनुस्मरन् ॥

Verse 11

ततोऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति जुहुयात्सकृत् । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु ततोऽग्नेरुत्तरे बुधः

ततोऽग्नये स्विष्टकृते स्वाहेति जुहुयात्सकृत् । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु ततोऽग्नेरुत्तरे बुधः ॥

Verse 12

स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । आब्राह्मं च मुहूर्ते तु गायत्री दृढमानसः

स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे । आब्राह्मं च मुहूर्ते तु गायत्री दृढमानसः ॥

Verse 13

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां त्रयोदशोऽध्यायः

इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां त्रयोदशोऽध्यायः समाप्तः॥

Verse 14

उदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्याज्येन चरुं ततः । अभिघार्य्य व्याहृतीश्च रौद्रसूक्तञ्च पञ्च च

उदगुद्वास्य बर्हिष्यासाद्य आज्येन चरुं ततः। अभिघार्य व्याहृतीश्च रौद्रसूक्तं च पञ्च च जपेत्॥

Verse 15

जपेद्ब्रह्माणि सन्धार्य्य चित्तं शिवपदांबुजे । प्रजापतिमथेन्द्रञ्च विश्वेदेवास्ततः परम्

चित्तं शिवपदाम्बुजे सन्धार्य ब्रह्माणि जपेत्। ततः प्रजापतिम् अथ इन्द्रं च, परं विश्वेदेवान् क्रमशः॥

Verse 16

ब्रह्माणं सचतुर्थ्यन्तं स्वाहांतान्प्रणवा दिकान् । संजप्य वाचयित्वाऽथ पुण्याहं च ततः परम्

ब्रह्माणं सचतुर्थ्यन्तं स्वाहान्तं प्रणवादिकम्। जपित्वा वाचयित्वा च पुण्याहं वाचयेत्ततः॥

Verse 17

परस्तात्तंत्रमग्नये स्वाहेत्यग्निमुखावधि । निर्वर्त्य पश्चात्प्राणाय स्वाहेत्यारभ्य पञ्चभिः

परस्तात्तन्त्रमग्नये स्वाहेत्यग्निमुखावधि। निर्वर्त्य पश्चात्प्राणाय स्वाहेत्यारभ्य पञ्चभिः॥

Verse 18

साज्येन चरुणा पश्चादग्निं स्विष्टकृतं हुनेत् । पुनश्च प्रजपेत्सूक्तं रौद्रं ब्रह्माणि पञ्च च

पश्चात्साज्येन चरुणा स्विष्टकृतं हुत्वा, पुनः रौद्रं सूक्तं ब्रह्माणि पञ्च च प्रजपेत्—एवं शिवप्रीत्यर्थं कर्म समापयेत्।

Verse 19

महेशादिचतुर्व्यूहमन्त्रांश्च प्रजपेत्पुनः । हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रन्तु स्वशाखोक्तेन वर्त्मना

महेशादिचतुर्व्यूहमन्त्रांश्च पुनः प्रजपेत्। हुत्वा चोपरिष्टात् स्वशाखोक्तेन वर्त्मना तन्त्रकर्म समाचरेत्।

Verse 20

तत्तद्देवान्समुद्दिश्य सांगं कुर्य्याद्विचक्षणः । एवमग्निमुखाद्यं यत्कर्मतन्त्रम्प्रवर्त्तितम्

तत्तद्देवान् सम्यगाहूय विवेकी साधकः साङ्गं कर्म समाचरेत्। एवं हव्यवहनमुखादि यत् कर्मतन्त्रं प्रवर्तितं तत् विधिवत् प्रवर्तते॥

Verse 21

अतः परं प्रजुहुयाद्विरजाहोममात्मनः । षड्विंशतत्त्वरूपेस्मिन्देहे लीनस्य शुद्धये

अतः परं स्वात्मशुद्ध्यर्थं विरजाहोमं समाचरेत्। षड्विंशतत्त्वमयदेहे लीनस्य देहिनः शुद्धये॥

Verse 22

तत्त्वान्येतानि मद्देहे शुध्यन्तामित्यनुस्मरन् । तत्रात्मतत्त्वशुद्ध्यर्थं मन्त्रैरारुणकेतुकैः

मद्देहे तत्त्वान्येतानि शुध्यन्तामिति संस्मरन्। आत्मतत्त्वशुद्ध्यर्थं तत्र मन्त्रैरारुणकेतुकैः॥

Verse 23

पठ्यमानैः पृथिव्यादिपुरुषांतं क्रमान्मुने । साज्येन चरुणा मौनी शिवपादाम्बुजं स्मरन्

पठ्यमानैः पृथिव्यादिपुरुषान्तं क्रमान्मुने, मौनी साज्येन चरुणा हुत्वा शिवपादाम्बुजं स्मरन्।

Verse 24

पृथिव्यादि च शब्दादि वागाद्यं पञ्चकं पुनः । श्रोत्राद्यञ्च शिरः पार्श्वपृष्ठोदरचतुष्टयम्

पृथिव्यादि पञ्चमहाभूतं, शब्दादि पञ्चतन्मात्रं, वागादि पञ्चकर्मेन्द्रियं च; श्रोत्रादि पञ्चज्ञानेन्द्रियं तथा शिरः-पार्श्व-पृष्ठ-उदररूपं चतुष्टयं—एतत्सर्वं देहसमूहः परिकीर्तितः।

Verse 25

जंघां च योजयेत्पश्चात्त्वगाद्यं धातुसप्तकम् । प्राणाद्यं पञ्चकं पश्चादन्नाद्यं कोशपञ्चकम्

पश्चाज्जङ्घे योजयेत्; ततः त्वगादि धातुसप्तकं विन्यसेत्। अनन्तरं प्राणादि पञ्चकं, ततोऽन्नमयादि कोशपञ्चकं—एवं शिवोपदेशेन तत्त्वानि क्रमशो विवेचयेत्।

Verse 26

मनाश्चित्तं च बुद्धिश्चाहंकृतिः ख्यातिरेव च । संकल्पन्तु गुणाः पश्चात्प्रकृतिः पुरुषस्ततः

मनश्च चित्तं बुद्धिश्चाहङ्कृतिः ख्यातिरेव च; ततः संकल्पः, पश्चाद् गुणाः; अनन्तरं प्रकृतिः, ततो पुरुषः—एवं सूक्ष्मतत्त्वानि क्रमशः परिगण्यन्ते।

Verse 27

पुरुषस्य तु भोक्तृत्वं प्रतिपन्नस्य भोजने । अन्तरंगतया तत्त्वपंचकं परिकीर्तितम्

पुरुषस्य भोक्तृत्वे प्रतिपन्ने, भोज्ये भोजने च प्रवृत्ते; अन्तरङ्गतया तत्त्वपञ्चकं परिकीर्तितं भवति।

Verse 28

नियतिः कालरागश्च विद्या च तदनन्तरम् । कला च पंचकमिदं मयोत्पन्नम्मुनीश्वर

नियतिः कालरागश्च विद्या च तदनन्तरम् । कला च पञ्चकमिदं मयोत्पन्नं मुनीश्वर ॥

Verse 29

मायान्तु प्रकृतिं विद्यादिति माया श्रुतीरिता । तज्जान्येतानि तत्त्वानि श्रुत्युक्तानि न संशयः

मायां तु प्रकृतिं विद्यात्—इति माया श्रुतिरिता। तज्ज्ञात्वा तत्त्वान्येतानि श्रुत्युक्तानि न संशयः॥

Verse 30

कालस्वभावो नियतिरिति च श्रुतितब्रवीत् । एतत्पञ्चकमेवास्य पञ्चकञ्चक्रमुच्यते

कालः स्वभावो नियतिरिति च श्रुतिरब्रवीत्। एतत्पञ्चकमेवास्य पञ्चकं चक्रमुच्यते॥

Verse 31

अजानन्पञ्चतत्त्वानि विद्वानपि च मूढधीः । निपत्याधस्तात्प्रकृतेरुपरिष्टात्पुमानयम्

अजानन् पञ्चतत्त्वानि विद्वानपि च मूढधीः। निपत्याधस्तात् प्रकृतेरुपरिष्टात् पुमानयम्॥

Verse 32

काकाक्षिन्यायमाश्रित्य वर्त्तते पार्श्वतोन्वहम् । विद्यातत्त्वमिदं प्रोक्तं शुद्धविद्यामहेश्वरौ

काकाक्षिन्यायमाश्रित्य वर्तते पार्श्वतोऽन्वहम्। विद्यातत्त्वमिदं प्रोक्तं शुद्धविद्या महेश्वरः॥

Verse 33

सदाशिवश्च शक्तिश्च शिवश्चेदं तु पञ्चकम् । शिव तत्त्वमिदम्ब्रह्मन्प्रज्ञानब्रह्मवाग्यतः

सदाशिवः शक्तिः शिवश्च—एतत् पञ्चकं सम्यगिहोच्यते। ब्रह्मन्, एष शिवतत्त्वस्य निश्चयः; ‘प्रज्ञानं ब्रह्म’ इति महावाक्येन प्रतिपादितम्।

Verse 34

पृथिव्यादिशिवांतं यत्तत्त्वजातं मुनीश्वर । स्वकारणलयद्वारा शुद्धिरस्य विधीयताम्

पृथिव्यादि-शिवान्तं यत् तत्त्वजातं, मुनीश्वर। स्वस्वकारणे लयमार्गेण तस्य शुद्धिः विधीयताम्॥

Verse 35

एकादशानां मन्त्राणाम्परस्मैपद पूर्वकम् । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तमिदम्पदमथोच्चरेत्

एकादशानां मन्त्राणां परस्मैपदपूर्वकं विन्यस्य। ततः ‘शिवज्योतिः’ इति पदं चतुर्थ्यन्तं विधिवदुच्चरेत्॥

Verse 36

न ममेति वदेत्पश्चादुद्देशत्याग ईरितः । अतः परं विविद्यैति कपोतकायेति मन्त्रयोः

पश्चात् ‘न मम’ इति वदेत्—उद्देशत्याग इति कीर्तितः। ततः परं ‘कपोतकाय…’ इत्यादि मन्त्रद्वयं सम्यग्विविद्यैति॥

Verse 37

व्यापकाय पदस्यान्ते परमात्मन इत्यपि । शिवज्योतिश्चतुर्थ्यन्तं विश्वभूतपदम्पुनः

पदस्यान्ते ‘व्यापकाय’ इति योजयेत्, ‘परमात्मने’ इत्यपि। ततः ‘शिवज्योतिषे’ इति चतुर्थ्यन्तं, पुनश्च ‘विश्वभूताय’ इति पदं प्रयुञ्जीत॥

Verse 38

घसनोत्सुकशब्दञ्च चतुर्थ्यंतमथो वदेत् । परस्मैपदमुच्चार्य्य देवाय पदमुच्चरेत्

ततः ‘घसनोत्सुक’शब्दं चतुर्थ्यन्तं वदेत्; परस्मैपदमुच्चार्य, अनन्तरं ‘देवाय’ पदमुच्चरेत्।

Verse 39

उत्तिष्ठस्वेति मन्त्रस्य विश्वरूपाय शब्दतः । पुरुषाय पदम्ब्रूयादोस्वाहेत्यस्य संवदेत्

‘उत्तिष्ठस्व’ इति मन्त्रे शब्दतः ‘विश्वरूपाय’ पदं यथास्थाने ब्रूयात्; ततः ‘पुरुषाय’ पदं वदेत्। अस्य मन्त्रस्यान्ते ‘ॐ स्वाहा’ इति च संवदेत्।

Verse 40

लोकत्रयपदस्यान्ते व्यापिने परमात्मने । शिवायेदं न मम च पदम्ब्रूयादतः परम्

लोकत्रयपदस्यान्ते, व्यापिने परमात्मने शिवाय, ‘शिवायेदं न मम’ इति परं पदं ततः परं ब्रूयात्।

Verse 41

स्व शाखोक्तप्रकारेण पुरस्तात्तन्त्रकर्म्म च । निर्वर्त्य सर्पिषा मिश्रं चरुम्प्राश्य पुरोधसे

स्वशाखोक्तविधानेन प्रथमं पूर्वकर्माणि सम्यगनुष्ठाय, सर्पिषा मिश्रं चरुं सिद्ध्वा पुरोधसे समर्प्य, तत्प्रसादरूपं चरुं प्राश्नीयात्।

Verse 42

प्रदद्याद्दक्षिणान्तस्मै हेमादिपरिबृंहिताम् । ब्रह्माणमुद्वास्य ततः प्रातरौपासनं हुनेत्

तस्मै दक्षिणां हेमादिभिः परिबृंहितां प्रदद्यात्। ततः ब्रह्माणं सम्यगुद्वास्य, प्रातःकालेऽौपासनं जुहुयात्।

Verse 43

सं मां सिञ्चन्तु मरुत इति मन्त्रञ्जपेन्नरः । याते अग्न इत्यनेन मन्त्रेणाग्नौ प्रताप्य च

“सं मां सिञ्चन्तु मरुतः” इति मन्त्रं जपेत् नरः । ततः “याते अग्ने” इति मन्त्रेणाग्नौ सम्यक् प्रतापयेत् ॥

Verse 44

हस्तमग्नौ समारोप्य स्वात्मन्यद्वैतधामनि । प्राभातिकीं ततः सन्ध्यामुपास्यादित्यमप्यथ

हस्तावग्नौ समारोप्य स्वात्मन्यद्वैतधामनि । ततः प्राभातिकीं सन्ध्यामुपास्यादित्यमर्चयेत् ॥

Verse 45

उपस्थाय प्रविश्याप्सु नाभिदघ्नं प्रवेशयन् । तन्मन्त्रान्प्रजपेत्प्रीत्या निश्चलात्मा समुत्सुकः

उपस्थाय प्रविश्याप्सु नाभिदघ्नं प्रवेशयन् । तन्मन्त्रान् प्रजपेत् प्रीत्या निश्चलात्मा समुत्सुकः ॥

Verse 46

आहिताग्निस्तु यः कुर्य्यात्प्राजापत्येष्टिमाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक्सर्ववेदसदक्षिणाम्

आहिताग्निस्तु यः कुर्यात् प्राजापत्येष्टिमाहिते । श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणाम् ॥

Verse 47

अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । सावित्रीप्रथमं पादं सावित्रीमित्युदीर्य च

अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् । सावित्रीप्रथमं पादं सावित्रीमित्युदीर्य च ॥

Verse 48

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । द्वितीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमिति पूर्व्ववत्

प्रवेशयामीति शब्दान्ते भूरोमिति च संवदेत् । द्वितीयं पादमुच्चार्य सावित्रीमिति पूर्ववत् ॥

Verse 49

प्रवेशयामि शब्दान्ते भुवरोमिति संवदेत् । तृतीयम्पादमुच्चार्य्य सावित्रीमित्यतः परम्

प्रवेशयामीति शब्दान्ते ॐभुव इति संवदेत् । तृतीयं पादमुच्चार्य ततः परं सावित्रीमिति ब्रूयात् ॥

Verse 50

प्रवेशयामि शब्दान्ते सुवरोमित्युदीरयेत् । त्रिपादमुच्चरेत्पूर्वं सावित्रीमित्यतः परम्

प्रवेशयामीति शब्दान्ते सुवरोमित्युदीरयेत् । पूर्वं त्रिपादं जप्त्वा ततोऽनन्तरं सावित्रीमुच्चरेत् ॥

Verse 51

प्रवेशयामि शब्दान्ते भूर्भुवस्सुवरोमिति । उदीरयेत्परम्प्रीत्या निश्चलात्मा मुनीश्वर

प्रवेशयामीति शब्दान्ते भूर्भुवः सुवरोमिति । परं प्रीत्या उदीरयेत् निश्चलात्मा मुनीश्वरः ॥

Verse 52

इयम्भगवती साक्षाच्छंकरार्द्धशरीरिणी । पंचवक्त्रा दशभुजा विपञ्चनयनोज्ज्वला

इयं भगवती साक्षाच्छंकरार्धशरीरिणी। पञ्चवक्त्रा दशभुजा विपञ्चनयनोज्ज्वला॥

Verse 53

नवरत्नकिरीटोद्यच्चन्द्र लेखावतंसिनी । शुद्धस्फटिकसंकाशा दयायुधधरा शुभा

नवरत्नमणिकिरीटेन भूषिता, चन्द्रलेखावतंसिनी। शुद्धस्फटिकसदृशी प्रभामयी, शुभा; दयैवायुधं धारयन्ती।

Verse 54

हारकेयूरकटककिंकिणीनूपुरादिभिः । भूषितावयवा दिव्यवसना रत्नभूषणा

हारकेयूरकटककिंकिणीनूपुरादिभिः भूषিতाङ्गी। दिव्यवसनधारिणी, रत्नभूषणैः प्रभास्वरा।

Verse 55

विष्णुना विधिना देवऋषिगंधर्व्वनायकैः । मानवैश्च सदा सेव्या सर्व्वात्मव्यापिनी शिवा

विष्णुना विधिना देवऋषिगन्धर्वनायकैः मानवैश्च सदा सेव्या, सर्वात्मव्यापिनी शिवा।

Verse 56

सदाशिवस्य देवस्य धर्मपत्नी मनोहरा । जगदम्बा त्रिजननी त्रिगुणा निर्गुणाप्यजा

सदाशिवदेवस्य धर्मपत्नी मनोहरा। जगदम्बा त्रिजननी, त्रिगुणा निर्गुणाप्यजा।

Verse 57

इत्येवं संविचार्य्याथ गायत्रीं प्रजपेत्सुधीः । आदिदेवीं च त्रिपदां ब्राह्मणत्वादिदामजाम्

इत्येवं संविचार्याथ गायत्रीं प्रजपेत् सुधीः । आदिदेवीं च त्रिपदां ब्राह्मणत्वादिदामजाम् ॥

Verse 58

यो ह्यन्यथा जपेत्पापो गायत्री शिवरूपिणीम् । स पच्यते महाघोरे नरके कल्पसंख्यया

यः पापी अन्यथा शिवरूपिणीं गायत्रीं जपेत्, स महाघोरे नरके कल्पसंख्यया पच्यते।

Verse 59

सा व्याहृतिभ्यः संजाता तास्वेव विलयं गता । ताश्च प्रणवसम्भूताः प्रणवे विलयं गता

सा व्याहृतिभ्यः संजाता, तास्वेव पुनर्विलयं गता। ताश्च प्रणवसम्भूताः, प्रणवे विलयं गताः॥

Verse 60

प्रणवस्सर्ववेदादिः प्रणवः शिववाचकः । मन्त्राधिराजराजश्च महाबीजं मनुः परः

प्रणवः सर्ववेदादिः, प्रणवः शिववाचकः। मन्त्राधिराजराजश्च, महाबीजं मनुः परः॥

Verse 61

शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः । वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः

शिवो वा प्रणवो ह्येषः, प्रणवो वा शिवः स्मृतः। वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः॥

Verse 62

एनमेव महामन्त्रञ्जीवानाञ्च तनुत्यजाम् । काश्यां संश्राव्य मरणे दत्ते मुक्तिं परां शिवः

एनमेव महामन्त्रं जीवानां च तनुत्यजाम्। काश्यां संश्राव्य मरणे दत्ते मुक्तिं परां शिवः॥

Verse 63

तस्मादेकाक्षरन्देवं शिवं परमकारणम् । उपासते यतिश्रेष्ठा हृदयाम्भोजमध्यगम्

तस्मादेकाक्षरं देवं शिवं परमकारणम् । उपासते यतिश्रेष्ठा हृदयाम्भोजमध्यगम् ॥

Verse 64

मुमुक्षवोऽपरे धीरा विरक्ता लौकिका नराः । विषयान्मनसा ज्ञात्वोपासते परमं शिवम्

मुमुक्षवोऽपरे धीरा विरक्ता लौकिका नराः । विषयान्मनसा ज्ञात्वोपासते परमं शिवम् ॥

Verse 65

एवं विलाप्य गायत्रीं प्रणवे शिववाचके । अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यनुवाकं जपेत्पुनः

एवं विलाप्य गायत्रीं प्रणवे शिववाचके । अहं वृक्षस्य रेरिवेत्यनुवाकं जपेत्पुनः ॥

Verse 66

यश्छन्दसामृषभ इत्यनुवाकमुपक्रमात् । गोपायांतं जपन्पश्चादुत्थितोहमितीरयेत्

यश्छन्दसामृषभ इत्यनुवाकमुपक्रमात् । गोपायांतं जपन्पश्चादुत्थितोहमितीरयेत् ॥

Verse 67

वदेज्जयेत्त्रिधा मन्दमध्योच्छ्रायक्रमान्मुने । प्रणवम्पूर्व्वमुद्धत्य सृष्टिस्थितिलयक्रमात्

वदेत् जपेत् त्रिधा मन्द-मध्योच्छ्राय-क्रमात्, मुने। प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य सृष्टि-स्थिति-लय-क्रमात्॥

Verse 68

तेषामथ क्रमाद्भूयाद्भूस्संन्यस्तम्भुवस्तथा । संन्यस्तं सुवरित्युक्त्वा संन्यस्तं पदमुच्चरम्

अथ तेषां क्रमाद् भूयाद् भूः भुवः तथा सुवः इति व्याहृतीषु मन्त्रं पुनः संन्यसेत्। प्रत्येकं “संन्यस्तम्” इति शब्देनोच्चार्य, संन्यस्तपदं क्रमशः पठेत्॥

Verse 69

सर्वमंत्राद्यः प्रदेशे मयेति च पदं वदेत् । प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य समष्टिं व्याहृतीर्वदेत्

सर्वमन्त्राद्ये यथास्थाने “मया” इति पदं वदेत्। प्रथमं प्रणवं (ॐ) उच्चार्य, ततः समष्ट्या व्याहृतीः पूर्णरूपेण वदेत्॥

Verse 70

समस्तमित्यतो ब्रूयान्मयेति च समब्रवीत् । सदाशिवं हृदि ध्यात्वा मंदादीति ततो मुने

ततः “समस्तम्” इति ब्रूयात्, “मयि” इति च समब्रवीत्। अनन्तरं मुने, हृदि सदाशिवं ध्यात्वा, “मन्दादि” इत्यादिना मन्त्रं पठेत्॥

Verse 71

प्रैषमंत्रांस्तु जप्त्वैवं सावधानेन चेतसा । अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्तः स्वाहेति संजपन्

एवं प्रैषमन्त्रान् सावधानेन चेतसा जप्त्वा, “मत्तः सर्वभूतेभ्योऽभयम्—स्वाहा” इति संजपन् अनुवर्तेत्॥

Verse 72

प्राच्यां दिश्यप उद्धृत्य प्रक्षिपेदजलिं ततः । शिखां यज्ञोपवीतं च यत्रोत्पाट्य च पाणिना

प्राच्यां दिशि उत्थाय, ततः अञ्जलिं जलं प्रक्षिपेत्। अनन्तरं स्वहस्तेन यत्र तत्र शिखां यज्ञोपवीतं चोत्पाट्य त्यजेत्—शिवाभिमुखवैराग्यचिह्नार्थम्।

Verse 73

गृहीत्वा प्रणवं भूश्च समुद्रं गच्छ सम्वदेत् । वह्निजायां समुच्चार्य्य सोदकाञ्जलिना ततः

प्रणवं भूशब्दयुक्तं गृहीत्वा समुद्रं गत्वा तं जपेत्। ततः वह्निजायां समुच्चार्य सोदकाञ्जलिना पश्चादाहुतिं दद्यात्॥

Verse 74

अप्सु हूयादथ प्रेषैरभिमंत्र्य त्रिधा त्वपः । प्राश्य तीरे समागत्य भूमौ वस्त्रादिकं त्यजेत्

ततोऽप्सु होमं कुर्यात्; प्रेषैर्मन्त्रैस्त्वपः त्रिधाभिमन्त्र्य ताः प्राश्य। ततस्तीरे समागत्य भूमौ वस्त्रादिकं त्यजेत्॥

Verse 75

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा गच्छेस्सप्तपदाधिकम् । किञ्चिद्दूरमथाचार्यस्तिष्ठ तिष्ठेति संवदेत्

उदङ्मुखः प्राङ्मुखो वा सप्तपदाधिकं गच्छेत्। अथ किञ्चिद्दूरं गत्वाचार्यः ‘तिष्ठ तिष्ठ’ इति वदेत्॥

Verse 76

लोकस्य व्यवहारार्थं कौपीनं दण्डमेव च । भगवन्स्वीकुरुष्वेति दद्यात्स्वेनैव पाणिना

लोकव्यवहारार्थं कौपीनं दण्डमेव च। ‘भगवन् स्वीकुरुष्व’ इति स्वहस्तेन दद्यात्॥

Verse 77

दत्त्वा सुदोरं कौपीनं काषायवसनं ततः । आच्छाद्याचम्य च द्वेधा त शिष्यमिति संवदेत्

दत्त्वा सुदोरं कौपीनं काषायवसनं ततः। आच्छाद्याचम्य च द्वेधा ततः शिष्यमिति संवदेत्॥

Verse 78

इन्द्रस्य वज्रोऽसि तत इति मन्त्रमुदाहरेत् । सम्प्रार्थ्य दण्डं गृह्णीयात्सखाय इति संजपन्

इन्द्रस्य वज्रोऽसि ततोऽसि इति मन्त्रं समुच्चरेत्। सम्प्रार्थ्य दण्डं गृह्णीयात् “सखाय” इति मन्दं जपन्॥

Verse 79

अथ गत्वा गुरोः पार्श्वं शिवपादांबुजं स्मरन् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमौ त्रिवारं संयतात्मवान्

अथ गुरोः पार्श्वं गत्वा शिवपादाम्बुजं स्मरन्। संयतात्मा शिष्यः भूमौ दण्डवद् त्रिवारं प्रणमेत्॥

Verse 80

पुनरुत्थाय च शनैः प्रेम्णा पश्यन्गुरुं निजम् । कृताञ्जलिपुटस्तिष्ठेद्गुरुपाद समीपतः

पुनरुत्थाय शनैः प्रेम्णा निजगुरुं निरीक्ष्य च। कृताञ्जलिपुटः तिष्ठेत् गुरुपादसमीपतः॥

Verse 81

कर्म्मारम्भात्पूर्वमेव गृहीत्वा गोमयं शुभम् । स्थूलामलकमात्रेण कृत्वा पिण्डान्विशोषयेत

कर्मारम्भात् पूर्वमेव शुभं गोमयं गृहीत्वा। स्थूलामलकमात्रेण पिण्डान् कृत्वा सम्यग् विशोषयेत्॥

Verse 82

सौरैस्तु किरणैरेव होमारम्भाग्निमध्यगान् । निक्षिप्य होमसम्पूर्त्तौ भस्म संगृह्य गोपयेत्

सौरैः किरणैरेव होमारम्भाग्निमध्यगान् । निक्षिप्य होमसम्पूर्तौ भस्म संगृह्य गोपयेत् ॥

Verse 83

ततो गुरुस्समादाय विरजानलजं सितम् । भस्म तेनैव तं शिष्यमग्निरित्यादिभिः क्रमात्

ततो गुरुः समादाय विरजानलजं सितम् । भस्म तेनैव शिष्यं तं ‘अग्नि’रित्यादिमन्त्रैः क्रमात् संस्कृतवान् ॥

Verse 84

मंत्रैरंगानि संस्पृश्य मूर्द्धादिचरणान्ततः । ईशानाद्यैः पञ्चमंत्रै शिर आरभ्य सर्वतः

मन्त्रैः शिरोमूर्ध्नः पादपर्यन्तं सर्वाङ्गानि संस्पृश्य, ईशानादिपञ्चमन्त्रैः शिर आरभ्य सर्वतः अङ्गन्यासं कुर्यात्, शिवपूजार्थं देहं संस्करोति।

Verse 85

समुद्धृत्य विधानेन त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः । त्रियायुषैस्त्र्यम्बकैश्च मूर्ध्न आरभ्य च क्रमात्

विधानेन समुद्धृत्य भस्म, ततः त्रिपुण्ड्रं धारयेत्। मूर्ध्न आरभ्य क्रमात् त्र्यायुषमन्त्रैः त्र्यम्बकजपैश्च तद् विधत्ते।

Verse 86

ततस्सद्भक्तियुक्तेन चेतसा शिष्यसत्तमः । हृत्पंकजे समासीनं ध्यायेच्छिवमुमासखम्

ततः सद्भक्तियुक्तेन चेतसा शिष्यसत्तमः। हृत्पङ्कजे समासीनं शिवमुमासखं ध्यायेत्॥

Verse 87

हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य स गुरुर्वदेत् । त्रिवारं प्रणवं दक्षकर्णे ऋष्यादिसंयुतम्

शिष्यस्य शिरसि हस्तं निधाय गुरुः वदेत्। ततः दक्षकर्णे प्रणवं त्रिवारम् उच्चरेत्, ऋष्यादिसंयुतम्॥

Verse 88

ततः कृत्वा च करुणां प्रणवस्यार्थ मादिशेत् । षड्विधार्त्थपरि ज्ञानसहितं गुरुसत्तमः

ततः करुणां कृत्वा गुरुसत्तमः प्रणवस्य अर्थं शिष्याय आदिशेत्। षड्विधार्थपरिज्ञानसहितं सम्यक्, मोक्षसाधनत्वाय॥

Verse 89

द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणमेद्भुवि दण्डवत् । तदधीनो भवेन्नित्यं नान्यत्कर्म्म समाचरेत्

द्विषट्प्रकारेण विधिना भुवि दण्डवत् गुरुम् प्रणमेत्। तदधीनो नित्यं भवेत्, स्वातन्त्र्येण नान्यत्कर्म समाचरेत्॥

Verse 90

तदाज्ञया ततः शिष्यो वेदान्तार्थानुसारतः । शिवज्ञानपरो भूयात्सगुणागुणभेदतः

तदाज्ञया शिष्यः वेदान्तार्थानुसारतः। सगुणनिर्गुणभेदेन शिवज्ञानपरः सदा भूयात्॥

Verse 91

ततस्तेनैव शिष्येण श्रवणाद्यंगपूर्व्वकम् । प्रभातिकाद्यनुष्ठानं जपान्ते कारयेद्गुरुः

ततः तेनैव शिष्येण श्रवणाद्यङ्गपूर्वकम्। प्रभातिकाद्यनुष्ठानं जपान्ते गुरुः कारयेत्॥

Verse 92

पूजां च मण्डले तस्मिन्कैलासप्रस्तराह्वये । शिवोदितेन मार्गेण शिष्यस्तत्रैव पूजयेत्

पूजां च मण्डले तस्मिन्कैलासप्रस्तराह्वये । शिवोदितेन मार्गेण शिष्यस्तत्रैव पूजयेत् ॥

Verse 93

देवन्नित्यमशक्तश्चेत्पूजितुं गुरुणा शुभम् । स्फाटिकं पीठिकोपेतं गृह्णीयाल्लिंगमैश्वरम्

देवं नित्यमशक्तश्चेत्पूजितुं गुरुणा शुभम् । स्फाटिकं पीठिकोपेतं गृह्णीयाल्लिङ्गमैश्वरम् ॥

Verse 94

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि मे । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीयां भगवन्तं त्रिलोचनम्

वरं प्राणपरित्यागश्छेदनं शिरसोऽपि मे । न त्वनभ्यर्च्य भुञ्जीयां भगवन्तं त्रिलोचनम् ॥

Verse 95

एवन्त्रिवारमुच्चार्य्य शपथं गुरुसन्निधौ । कुर्य्याद्दृढमनाश्शिष्यः शिवभक्तिसमुद्वहन्

एवं त्रिवारं शपथं गुरोः सन्निधौ उच्चार्य, शिवभक्तिसमुद्वहन् अनाश्शिष्यः दृढं कृत्वा तं शपथं अचलतया स्थापयेत्।

Verse 96

तत एव महादेवं नित्यमुद्युक्तमानसः । पूजयेत्परया भक्त्या पञ्चावरणमार्गतः

ततः महादेवं नित्यं उद्युक्तमानसः, परया भक्त्या पञ्चावरणमार्गतः पूजयेत्।