Vāmadeva-mata: Rahasya-upadeśa (The Esoteric Teaching of Vāmadeva’s Doctrine)
अध्यायः ११ आरभ्यते यत्र ऋषयः सूतं स्वस्य परमं उपदेष्टारं मन्यमानाः श्रद्दधानाः शिष्याः सन्तः पूर्वं केवलं सूचितस्य वामदेवमतस्य—विरजाहोमकाले सम्बद्धस्य—विस्तरं विनयेन अनुग्रहं च याचन्ति। सूतः स्ववाक्यं विधिवत् प्रामाण्येन स्थापयन् महादेवं (गुरूणामपि गुरुम्), महादेवीं (त्रिजननीम्) व्यासं च प्रणम्य ऋषीन् स्थिरशिवभक्तान् आशीर्भिः समनुगृह्णाति। सः वदति—एतद् विचित्रं गुह्यं च; पूर्वं गुह्यप्राकट्यशङ्कया न प्रकाशिता, किन्तु श्रोतॄणां दृढव्रतभक्तिं ज्ञात्वा इदानीं उपदिशति। ततः रथन्तरकल्पे वामदेवः महर्षिः शिवज्ञानस्य अग्र्यः ज्ञाता-उपदेष्टा इति प्राधान्येन निरूप्यते; एवं गुह्यशैवज्ञानस्य परम्परा, यज्ञसन्दर्भः, ग्रहणयोग्यता च नियन्त्रितप्रकाशनेन स्थापिताः।
Shlokas
Verse 1
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभागस्त्वमस्मद्गुरुरुत्तमः । अतस्त्वां परिपृच्छामो भवतोऽनुग्रहो यदि
ऋषय ऊचुः । सूत सूत महाभाग त्वमस्मद्गुरुरुत्तमः । अतस्त्वां परिपृच्छामो भवतोऽनुग्रहो यदि ॥
Verse 2
श्रद्धालुषु च शिष्येषु त्वादृशा गुरवस्सदा । स्निग्धभावा इतीदं नो दर्शितम्भवताधुना
श्रद्धालुषु शिष्येषु त्वादृशा गुरवः सदा। स्निग्धभावाः; इदं नोऽद्य दर्शितं भवता कृपया॥
Verse 3
विरजाहोमसमये वामदेवमतम्पुरा । सूचितम्भवतास्माभिर्न श्रुतं विस्तरान्मुने
हे मुने, पूर्वं विरजाहोमसमये त्वया वामदेवसिद्धान्तः केवलं सूचित एव; विस्तरेण तु नास्माभिः श्रुतः।
Verse 4
तदिदानीं श्रोतुकामाः श्रद्धया परमादरात् । वयं सर्व्वे कृपासिंधो प्रीत्या तद्वक्तुमर्हसि
तदिदानीं वयं सर्वे श्रद्धया परमादरात् श्रोतुकामाः; हे कृपासिन्धो, प्रीत्या तद्वक्तुमर्हसि।
Verse 5
इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो हृष्टतनूरुहः । नमस्कृत्य महादेवं गुरोः परतरं गुरुम्
इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो हृष्टतनूरुहः; नमस्कृत्य महादेवं गुरोः परतरं गुरुम्।
Verse 6
महादेवीं त्रिजननीं गुरुं व्यासश्च भक्तितः । प्राह गम्भीरया वाचा मुनीनाह्लादयन्निदम्
महादेवीं त्रिजननीं गुरुं व्यासश्च भक्तितः; प्राह गम्भीरया वाचा मुनीनाह्लादयन्निदम्।
Verse 7
सूत उवाच । स्वस्त्यस्तु मुनयस्सर्वे सुखिन स्सन्तु सर्व्वदा । शिवभक्ता स्थिरात्मानश्शिवे भक्तिप्रवर्तकाः
सूत उवाच— सर्वेषां मुनिनां स्वस्तिर्भवतु; यूयं सर्वदा सुखिनो भवत। शिवभक्ताः स्थिरात्मानः सन्तः शिवे भक्तिं प्रवर्तयत।
Verse 8
तदतीव विचित्रं हि श्रुतं गुरुमुखाम्बुजात् । इतः पूर्वम्मया नोक्तं गुह्यप्राकट्यशंकया
तदतीव विचित्रं हि गुरोर्मुखाम्बुजात् श्रुतम्। पूर्वं तु मया नोक्तं गुह्यस्य प्राकट्यशङ्कया।
Verse 9
यूयं खलु महाभागाश्शिवभक्ता दृढव्रताः । इति निश्चित्य युष्माकं वक्ष्यामि श्रूयताम्मुदा
यूयं खलु महाभागाः शिवभक्ता दृढव्रताः। इति निश्चित्य युष्माकं वक्ष्यामि—श्रूयतां मुदा।
Verse 10
पुरा रथन्तरे कल्पे वामदेवो महामुनिः । गर्भमुक्तश्शिवज्ञानविदां गुरुतमस्स्वयम्
पुरा रथन्तरे कल्पे वामदेवो महामुनिः। गर्भमुक्तः स्वयमेव शिवज्ञानविदां गुरुतमः अभवत्।
Verse 11
वेदागमपुराणादिसर्व्वशास्त्रार्थवत्त्ववित् । देवासुरमनुष्यादिजीवानां जन्मकर्म्मवित्
वेदागमपुराणादि-सर्वशास्त्रार्थतत्त्ववित्। देवासुरमनुष्यादि-जीवानां जन्मकर्मवित्।
Verse 12
भस्मावदातसर्व्वांगो जटामण्डललमंडितः । निराश्रयो निःस्पृहश्च निर्द्वन्द्वो निरहंकृतिः
भस्मावदातसर्वाङ्गो जटामण्डललमण्डितः । निराश्रयो निःस्पृहश्च निर्द्वन्द्वो निरहंकृतिः ॥
Verse 13
दिगंबरो महाज्ञानी महेश्वर इवापरः । शिष्यभूतैर्मुनीन्द्रैश्च तादृशैः परिवारितः
दिगम्बरः महाज्ञानी महेश्वर इवापरः । शिष्यभूतैर्मुनीन्द्रैश्च तादृशैः परिवारितः ॥
Verse 14
पर्य्यटन्पृथिवीमेतां स्वपाद स्पर्शपुण्यतः । पवित्रयन्परे धाम्नि निमग्नहृदयोन्वहम्
पर्यटन् पृथिवीमेतां स्वपादस्पर्शपुण्यतः । पवित्रयन् परे धाम्नि निमग्नहृदयोन्वहम् ॥
Verse 15
कुमारशिखरम्मेरोर्द्दक्षिणं प्राविशन्मुदा । यत्रास्ते भगवानीशतन यश्शिखिवाहनः
कुमारशिखरं मेरोर् दक्षिणं प्राविशन् मुदा । यत्रास्ते भगवान् ईशतनयः शिखिवाहनः ॥
Verse 16
ज्ञानशक्तिधरो वीरस्सर्वासुरविमर्दनः । गजावल्लीसमायुक्तस्सर्व्वैर्देवैर्नमस्कृतः
ज्ञानशक्तिधरो वीरः सर्वासुरविमर्दनः। गजावल्लीसमायुक्तः सर्वैर्देवैर्नमस्कृतः॥
Verse 17
तत्र स्कन्दसरो नाम सरस्सागरसन्निभम् । शिशिरस्वादुपानीयं स्वच्छागाधबहूदकम्
तत्र स्कन्दसरः नाम सरोऽस्ति सागरसमं विशालम्। तस्य जलं शिशिरं मधुरं पानयोग्यं स्वच्छं गम्भीरं बहुलं च॥
Verse 18
सर्व्वाश्चर्य्यगुणोपेतं विद्यते स्वामिसन्निधौ । तत्र स्नात्वा वामदेवस्सहशिष्यैर्महामुनिः
स्वामिसन्निधौ सर्वाश्चर्यगुणोपेतं पावनं स्थानं विद्यते। तत्र स्नात्वा महर्षिर्वामदेवः शिष्यैः सह विधिवत्कर्म चकार॥
Verse 19
कुमारं शिखरासीनं मुनिवृन्दनिषेवितम् । उद्यदादित्यसंकाशं मयूरवरवाहनम्
ते कुमारं शिखरासीनं मुनिवृन्दनिषेवितम्। उद्यदादित्यसंकाशं मयूरवरवाहनं ददृशुः॥
Verse 20
चतुर्भुजमुदारांगं मुकुटादिविभूषितम् । शक्तिरत्नद्वयोपास्यं शक्तिकुक्कुटधारिणम्
स चतुर्भुज उदाराङ्गो मुकुटादिविभूषितः। शक्तिरत्नद्वयोपास्यः शक्तिकुक्कुटधारकः॥
Verse 21
वरदाभयहस्तञ्च दृष्ट्वा स्कन्दं मुनीश्वरः । सम्पूज्य परया भक्त्या स्तोतुं समुपचक्रमे
वरदाभयहस्तं स्कन्दं दृष्ट्वा मुनीश्वरः । परया भक्त्या सम्पूज्य स्तोतुं समुपचक्रमे ॥
Verse 22
वामदेव उवाच । ॐ नमः प्रणवार्थाय प्रणवार्थविधायिने । प्रणवाक्षरबीजाय प्रण वाय नमोनमः
वामदेव उवाच । ॐ नमः प्रणवार्थाय प्रणवार्थविधायिने । प्रणवाक्षरबीजाय प्रणवाय नमोनमः ॥
Verse 23
वेदान्तार्थस्वरूपाय वेदान्तार्थविधायिने । वेदान्तार्थविदे नित्यं विदिताय नमोनमः
वेदान्तार्थस्वरूपाय वेदान्तार्थविधायिने । वेदान्तार्थविदे नित्यं विदिताय नमोनमः ॥
Verse 24
नमो गुहाय भूतानां गुहासु निहिताय च । गुह्याय गुह्यरूपाय गुह्यागमविदे नमः
नमो गुहाय भूतानां गुहासु निहिताय च । गुह्याय गुह्यरूपाय गुह्यागमविदे नमः ॥
Verse 25
अणोरणीयसे तुभ्यं महतोपि महीयसे । नमः परावरज्ञाय परमात्मस्वरूपिणे
अणोरणीयसे तुभ्यं महतोऽपि महीयसे । नमः परावरज्ञाय परमात्मस्वरूपिणे ॥
Verse 26
स्कन्दाय स्कन्दरूपाय मिहिरारुणेतेजसे । नमो मन्दारमालोद्यन्मुकुटादिभृते सदा
स्कन्दाय स्कन्दरूपाय मिहिरारुणतेजसे। नमो मन्दारमालोद्यन्मुकुटादिभृते सदा॥
Verse 27
शिवशिष्याय पुत्राय शिवस्य शिवदायिने । शिवप्रियाय शिवयोरानन्दनिधये नम
शिवशिष्याय पुत्राय शिवस्य शिवदायिने। शिवप्रियाय शिवयोरानन्दनिधये नमः॥
Verse 28
गांगेयाय नमस्तुभ्यं कार्तिकेयाय धीमते । उमापुत्राय महते शरकाननशायिने
गांगेयाय नमस्तुभ्यं कार्तिकेयाय धीमते। उमापुत्राय महते शरकाननशायिने॥
Verse 29
षडक्षरशरीराय षड्विधार्थविधायिने । षडध्वातीतरूपाय षण्मुखाय नमोनमः
षडक्षरशरीराय षड्विधार्थविधायिने। षडध्वातीतरूपाय षण्मुखाय नमो नमः॥
Verse 30
द्वादशायतनेत्राय द्वादशोद्यतबाहवे । द्वादशायुधधाराय द्वादशात्मन्नमोस्तु ते
द्वादशायतनेत्राय द्वादशोद्यतबाहवे। द्वादशायुधधाराय द्वादशात्मन्नमोऽस्तु ते॥
Verse 31
चतुर्भुजाय शान्ताय शक्तिकुक्कुट धारिणे । वरदाय विहस्ताय नमोऽसुरविदारिणे
चतुर्भुजाय शान्ताय शक्तिकुक्कुटधारिणे। वरदाय विहस्ताय नमोऽसुरविदारिणे॥
Verse 32
गजावल्लीकुचालिप्तकुंकुमांकितवक्षसे । नमो गजाननानन्दमहि मानंदितात्मने
गजावल्लीकुचालिप्तकुङ्कुमाङ्कितवक्षसे । नमो गजाननानन्दमहिमानन्दितात्मने ॥
Verse 33
ब्रह्मादिदेवमुनिकिन्नरगीयमानगाथाविशेषशुचिचिंतितकीर्त्तिधाम्ने । वृन्दारकामलकिरीटविभूषणस्रक्पूज्याभिरामपदपंकज ते नमोस्तु
ब्रह्मादिदेवमुनिकिन्नरगीयमानगाथाविशेषशुचिचिन्तितकीर्तिधाम्ने । वृन्दारकामलकिरीटविभूषणस्रक्पूज्याभिरामपदपङ्कज ते नमोऽस्तु ॥
Verse 34
इति स्कन्दस्तवन्दिव्यं वामदेवेन भाषितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम्
इति स्कन्दस्तवं दिव्यं वामदेवेन भाषितम् । यः पठेच्छृणुयाद्वापि स याति परमां गतिम् ॥
Verse 35
महाप्रज्ञाकरं ह्येतच्छिवभक्तिविवर्द्धनम् । आयुरारोग्यधनकृत्सर्व्वकामप्रदं सदा
महाप्रज्ञाकरं ह्येतच्छिवभक्तिविवर्धनम् । आयुरारोग्यधनकृत्सर्वकामप्रदं सदा ॥
Verse 36
इति स्तुत्वा वामदेवो देवं सेनापतिं प्रभुम् । प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत्
इति स्तुत्वा वामदेवः देवं सेनापतिं प्रभुम्। प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा, भुवि दण्डवत् प्रणनाम ह॥
Verse 37
साष्टांगं च पुनः कृत्वा प्रदक्षिणनमस्कृतम् । अभवत्पार्श्वतस्तस्य विनयावनतो द्विजाः
पुनः साष्टाङ्गं प्रणिपत्य प्रदक्षिणनमस्कृतं च कृत्वा, विनयावनतदेहा द्विजाः तस्य पार्श्वेऽवतस्थिरे।
Verse 38
वामदेवकृतं स्तोत्रम्परमार्थविजृम्भितम् । श्रुत्वाभवत्प्रसन्नो हि महे श्वरसुतः प्रभुः
वामदेवकृतं स्तोत्रं परमार्थविजृम्भितं श्रुत्वा, महेश्वरसुतः प्रभुर्महासेनः प्रसन्नोऽभवत्।
Verse 39
तमुवाच महासेनः प्रीतोस्मि तव पूजया । भक्त्या स्तुत्या च भद्रन्ते किमद्यकरवाण्यहम्
तमुवाच महासेनः— प्रीतोऽस्मि तव पूजया भक्त्या स्तुत्या च भद्रन्ते; किमद्य करवाण्यहम्?
Verse 40
मुने त्वं योगिनान्मुख्यः परिपूर्णश्च निस्पृहः । भवादृशां हि लोकेस्मिप्रार्थनीयं न विद्यते
मुने, त्वं योगिनां मुख्यः परिपूर्णो निस्पृहश्च; भवादृशानां लोकेऽस्मिन् प्रार्थनीयं न विद्यते।
Verse 41
तथापि धर्म्मरक्षायै लोकानुग्रहकांक्षया । त्वादृशा साधवस्सन्तो विचरन्ति महीतले
तथापि धर्मरक्षायै लोकानुग्रहकाङ्क्षया। त्वादृशाः साधवः सन्तो महीतले विचरन्ति॥
Verse 42
श्रोतव्यमस्ति चेद्ब्रह्मन्वक्तुमर्हसि साम्प्रतम् । तदिदानीमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहहे तवे
श्रोतव्यमस्ति चेद् ब्रह्मन्, वक्तुमर्हसि साम्प्रतम्। तदिदानीमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहहेतवे॥
Verse 43
इति स्कन्दवचः श्रुत्वा वामदेवो महामुनिः । प्रश्रयावनतः प्राह मेघगम्भीरया गिरा
इति स्कन्दवचः श्रुत्वा वामदेवो महामुनिः। प्रश्रयावनतः प्राह मेघगम्भीरया गिरा॥
Verse 44
वामदेव उवाच । भगवन्परमेशस्त्वं परापरविभूतिदः । सर्व्वज्ञसर्वकर्त्ता च सर्व्वशक्तिधरः प्रभुः
वामदेव उवाच। भगवन् परमेशस्त्वं परापरविभूतिदः। सर्वज्ञः सर्वकर्ता च सर्वशक्तिधरः प्रभुः॥
Verse 45
जीवा वयं तु ते वक्तुं सन्निधौ परमेशितुः । तथाप्यनुग्रहो यन्ते यत्त्वं वदसि मां प्रति
जीवा वयं तु ते वक्तुं सन्निधौ परमेशितुः। तथाप्यनुग्रहो यत्ते यत्त्वं वदसि मां प्रति॥
Verse 46
कृतार्थोहं महाप्राज्ञ विज्ञानकणमात्रतः । प्रेरितः परिपृच्छामि क्षन्तव्योतिक्रमो मम
कृतार्थोऽहं महाप्राज्ञ विज्ञानकणमात्रतः । प्रेरितः परिपृच्छामि क्षन्तव्योऽतिक्रमो मम ॥
Verse 47
प्रणवो हि परः साक्षात्परमेश्वरवाचकः । वाच्यः पशुपतिर्देवः पशूनां पाशमोचकः
प्रणवो हि परः साक्षात् परमेश्वरवाचकः। वाच्यः पशुपतिर्देवः पशूनां पाशमोचकः॥
Verse 48
वाचकेन समाहूतः पशून्मोचयते क्षणात् । तस्माद्वाचकतासिद्धिः प्रणवेन शिवम्प्रति
वाचकेन समाहूतः पशून्मोचयते क्षणात्। तस्माद्वाचकतासिद्धिः प्रणवेन शिवं प्रति॥
Verse 49
ॐ मितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी । ओमिति ब्रह्म सर्व्वं हि ब्रह्मेति च समब्रवीत्
ॐ मितीदं सर्वमिति श्रुतिराह सनातनी। ओमिति ब्रह्म सर्वं हि ब्रह्मेति च समब्रवीत्॥
Verse 50
देवसेनापते तुभ्यन्देवानाम्पतये नमः । नमो यतीनाम्पतये परिपूर्णाय ते नमः
देवसेनापते तुभ्यं देवानां पतये नमः। नमो यतीनां पतये परिपूर्णाय ते नमः॥
Verse 51
एवं स्थिते जगत्यस्मिञ्छिवादन्यन्न विद्यते । सर्व्वरूपधरः स्वामी शिवो व्यापी महेश्वरः
एवं स्थिते जगत्यस्मिन् शिवादन्यन्न विद्यते। सर्वरूपधरः स्वामी शिवो व्यापी महेश्वरः॥
Verse 52
समष्टिव्यष्टिभावेन प्रणवार्थः श्रुतो मया । न जातुचिन्महासेन संप्राप्तस्त्वादृशो गुरुः
समष्टिव्यष्टिभावेन प्रणवार्थः श्रुतो मया त्वत्तः। हे महासेन, न जातुचिद् मया त्वादृशो गुरुः संप्राप्तः॥
Verse 53
अतः कृत्वानुकंपां वै तमर्थं वक्तुमर्हसि । उपदेशविधानेन सदाचारक्रमेण च
अतः कृत्वानुकम्पां वै तमर्थं वक्तुमर्हसि। उपदेशविधानेन सदाचारक्रमेण च॥
Verse 54
स्वाम्येकः सर्ब्वजन्तूनां पाशच्छेदकरो गुरुः । अतस्त्वत्कृपया सोऽर्थः श्रोतव्यो हि मया गुरो
स्वाम्येकः सर्वजन्तूनां पाशच्छेदकरो गुरुः। अतस्त्वत्कृपया सोऽर्थः श्रोतव्यो हि मया गुरो॥
Verse 55
इति स मुनिना पृष्टः स्कन्दः प्रणम्य सदाशिवं प्रणववपुषं साष्टत्रिंशत्कलावरलक्षितम् । सहितमुमया शश्वत्पार्श्वे मुनिप्रवरान्वितं गदितुमुपचक्राम श्रेयः श्रुतिष्वपि गोपितम्
इति स मुनिना पृष्टः स्कन्दः प्रणम्य सदाशिवं प्रणववपुषं षट्त्रिंशत्कलावरलक्षितम्। सहितमुमया शश्वत्पार्श्वे मुनिप्रवरान्वितं गदितुमुपचक्राम श्रेयः श्रुतिष्वपि गोपितम्॥
Frequently Asked Questions
The chapter stages a theological justification for esoteric transmission: the sages request expansion of Vāmadeva-mata linked to the Virajā-homa, and Sūta agrees only after confirming their devotion and vows, then anchors the doctrine in the Rathantara kalpa with Vāmadeva as the authoritative source.
The ‘rahasya’ is primarily epistemic and initiatory: Virajā-homa functions as a ritual marker of purity/transition, while the repeated emphasis on guhyatā (secrecy) encodes the rule that Śiva-jñāna is not public information but a lineage-bound teaching disclosed to qualified Śiva-bhaktas.
Rather than a distinct iconographic avatāra, the chapter highlights Śiva as ‘guroḥ parataraḥ guruḥ’ (guru beyond gurus) and invokes Mahādevī as Trijananī, establishing the divine couple as the highest authority validating the forthcoming doctrine associated with Vāmadeva.