Sukta 71
Sukta 10.71
Bṛhaspati (lord of inspired speech and vastness)
Triṣṭubh (probable; RV 10.71 is a famous Vāc hymn often in Triṣṭubh)
अयं सूक्तः वाचः (प्रेरितायाः वाणीः) रहस्यं चिन्तयति—बृहस्पतेः मार्गदर्शनेन सा प्रथमा प्रवर्तिता, यत्र सत्यं “नाम” च निर्दोषोऽर्थश्च गुहायां निहित इव निधिर् गूढः। ये केवलं रिक्तं शब्दं शृण्वन्ति तेषां, ये च सम्यक् सहचरं/नेतारं धारयन्ति तेषां च भेदं दर्शयति; एते हि वाचः भागं लभन्ते। अन्ते छन्दसा, होतृ-प्रभृतिभिः ऋत्विजां भूमिभिः, यज्ञस्य च सम्यक् परिमाण-निर्धारणेन सह पवित्रां वाचं संयोजयति, वाचं यज्ञस्य प्रज्ञायाश्च व्यवस्थापिकां बुद्धिं दर्शयन्।
Mantras
Mantra 1
बृहस्पते प्रथमं वाचो अग्रं यत्प्रैरत नामधेयं दधानाः । यदेषां श्रेष्ठं यदरिप्रमासीत्प्रेणा तदेषां निहितं गुहाविः ॥
बृहस्पते प्रथ॒मं वा॒चो अग्रं॒ यत्प्रैर॑त नाम॒धेयं॒ दधा॑नाः । यदे॑षां॒ श्रेष्ठं॒ यद॑रि॒प्रमासी॑त्प्रे॒णा तदे॑षां॒ निहि॑तं॒ गुहा॒विः ॥
Mantra 2
सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥
सक्तुमिव तितउना पुनन्तो यत्र धीरा मनसा वाचमक्रत । अत्रा सखायः सख्यानि जानते भद्रैषां लक्ष्मीर्निहिताधि वाचि ॥
Mantra 3
यज्ञेन वाचः पदवीयमायन्तामन्वविन्दन्नृषिषु प्रविष्टाम् । तामाभृत्या व्यदधुः पुरुत्रा तां सप्त रेभा अभि सं नवन्ते ॥
यज्ञेन वाचः पदवीं ययुः; ताम् अन्वविन्दन्, ऋषिषु प्रविष्टाम्। ताम् आभृत्य पुरुत्रा व्यदधुः; तां सप्त रेभा अभि सं नवन्ते।
Mantra 4
उत त्वः पश्यन्न ददर्श वाचमुत त्वः शृण्वन्न शृणोत्येनाम् । उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रे जायेव पत्य उशती सुवासाः ॥
उत त्वः पश्यन्न न ददर्श वाचम्; उत त्वः शृण्वन्न न शृणोत्येनाम्। उतो त्वस्मै तन्वं वि सस्रे; जायेव पत्य उशती सुवासाः।
Mantra 5
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुर्नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु । अधेन्वा चरति माययैष वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम् ॥
उत त्वं सख्ये स्थिरपीतमाहुः; नैनं हिन्वन्त्यपि वाजिनेषु। अधेन्वा चरति माययैष; वाचं शुश्रुवाँ अफलामपुष्पाम्।
Mantra 6
यस्तित्याज सचिविदं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति । यदीं शृणोत्यलकं शृणोति नहि प्रवेद सुकृतस्य पन्थाम् ॥
यः सचिविदं सखायं त्यजति, तस्य वाच्यपि भागो नास्ति। स शृण्वन्नपि रिक्तमेव शृणोति; सुकृतस्य कर्मणः पन्थानं न प्रजानाति।
Mantra 7
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः । आदघ्नास उपकक्षास उ त्वे ह्रदा इव स्नात्वा उ त्वे ददृश्रे ॥
अक्षण्वन्तः कर्णवन्तः सखायो मनोजवेष्वसमा बभूवुः। केचिद् जानुपर्यन्ता, केचिद् उपकक्षपर्यन्ताः; अन्ये तु ह्रदा इव स्नात्वा त्वयि स्वच्छा दीप्तिमन्तो बभूवुः।
Mantra 8
हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यद्ब्राह्मणाः संयजन्ते सखायः । अत्राह त्वं वि जहुर्वेद्याभिरोहब्रह्माणो वि चरन्त्यु त्वे ॥
हृदा तष्टेषु मनसो जवेषु यदा ब्राह्मणाः सखायः संयजन्ते, तदा अत्र त्वां वेद्याभिः परिज्ञाताः जहुः; ब्रह्मवाहकाः (ब्रह्मणो धारकाः) त्वयि स्वच्छन्दं विचरन्ति।
Mantra 9
इमे ये नार्वाङ्न परश्चरन्ति न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः । त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्रं तन्वते अप्रजज्ञयः ॥
इमे ये नार्वाङ्न परश्चरन्ति—न ब्राह्मणासो न सुतेकरासः। ते एते वाचम् अभिपद्य पापया, अप्रजज्ञयः सिरीस्तन्त्रं तन्वते।
Mantra 10
सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः । किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय ॥
सर्वे नन्दन्ति यशसागतेन सभासाहेन सख्या सखायः। किल्बिषस्पृत्पितुषणिर्ह्येषामरं हितो भवति वाजिनाय।
Mantra 11
ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु । ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः ॥
ऋचां त्वः पोषमास्ते पुपुष्वान्, गायत्रं त्वो गायति शक्वरीषु। ब्रह्मा त्वो वदति जातविद्यां, यज्ञस्य मात्रां वि मिमीत उ त्वः।
Frequently Asked Questions
It is about Vāc (inspired speech) and how true speech arises—through Bṛhaspati’s impulse, right meaning, and disciplined, truthful recitation rather than mere sound.
It teaches that without the right guide/companion and right inner intention, a person may hear the words but miss their meaning and power—so the sound feels empty.
It links Vāc to meter and priestly functions, saying the yajña is ‘measured out’ correctly through structured chant and accurate mantra, which keeps the rite aligned with order (ṛta).
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.