Sukta 114
Sukta 10.114
Mātariśvan / ritual Fire principle; also Viśve Devāḥ as knowing powers
ऋग्वेदस्य १०.११४ सूक्तं रहस्य-प्रश्नरूपं यज्ञस्य निगूढ-विन्यासं वर्णयति—यथा मातरिश्वा (अग्नितत्त्वं) तथा च विश्वे देवाः (विद्याशक्तयः) छन्दोभिः संख्याभिश्च प्रेरितया वाचा च ऋतस्य क्रमं स्थापयन्ति। अत्र कर्म ‘मिमीयते’—छन्दांसि नियोज्यन्ते, विश्वगणना विन्यस्यते, ऋचा साम्ना च यज्ञरथः प्रचोद्यते—येन दिव्यं पोषणं लभ्यते तथा कर्म-भाग्ययोः सम्यग्विभागः सुनिश्चितो भवति।
Mantras
Mantra 1
घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम । दिवस्पयो दिधिषाणा अवेषन्विदुर्देवाः सहसामानमर्कम् ॥
घर्मा समन्ता त्रिवृतं व्यापतुः तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा जगाम। दिवस्पयो दिधिषाणा अवेषन् विदुर्देवाः सहसामानमर्कम्॥
Mantra 2
तिस्रो देष्ट्राय निॠतीरुपासते दीर्घश्रुतो वि हि जानन्ति वह्नयः । तासां नि चिक्युः कवयो निदानं परेषु या गुह्येषु व्रतेषु ॥
तिस्रो निरृतयो देष्ट्रायोपासते; दीर्घश्रुतो वह्नयस्ताः सम्यग्विजानन्ति। तासां निदानं कवयो निचिक्युः—या परेषु गुह्येषु व्रतेष्ववस्थिताः।
Mantra 4
एकः सुपर्णः स समुद्रमा विवेश स इदं विश्वं भुवनं वि चष्टे । तं पाकेन मनसापश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरम् ॥
एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश; स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे। तं पाकेन मनसा समीपात् अपश्यम्; तं माता रेळ्हि, स उ रेळ्हि मातरम्।
Mantra 5
सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति । छन्दांसि च दधतो अध्वरेषु ग्रहान्त्सोमस्य मिमते द्वादश ॥
सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिः—एकं सन्तं—बहुधा कल्पयन्ति। अध्वरेषु छन्दांसि दधतः, सोमस्य द्वादश ग्रहान् मिमते।
Mantra 6
षट्त्रिंशाँश्च चतुरः कल्पयन्तश्छन्दांसि च दधत आद्वादशम् । यज्ञं विमाय कवयो मनीष ऋक्सामाभ्यां प्र रथं वर्तयन्ति ॥
षट्त्रिंशांश्च चतुरश्च कल्पयन्तः छन्दांसि च दधते, द्वादशं क्रमं प्रतिष्ठापयन्ति। यज्ञं विमाय कवयो मनीषया ऋक्सामाभ्यां शक्तिभ्यां कर्मरथं प्र वर्तयन्ति॥
Mantra 7
चतुर्दशान्ये महिमानो अस्य तं धीरा वाचा प्र णयन्ति सप्त । आप्नानं तीर्थं क इह प्र वोचद्येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य ॥
चतुर्दशान्ये महिमानोऽस्य; तं धीराः वाचा सप्त प्र णयन्ति। आप्नानं तीर्थं क इह प्र वोचत्, येन पथा प्रपिबन्ते सुतस्य सोमस्य॥
Mantra 8
सहस्रधा पञ्चदशान्युक्था यावद्द्यावापृथिवी तावदित्तत् । सहस्रधा महिमानः सहस्रं यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक् ॥
सहस्रधा पञ्चदशान्युक्थानि; यावद्द्यावापृथिवी तावदिदं तत्। सहस्रधा महिमानः सहस्रं; यावद्ब्रह्म विष्ठितं तावती वाक्॥
Mantra 9
कश्छन्दसां योगमा वेद धीरः को धिष्ण्यां प्रति वाचं पपाद । कमृत्विजामष्टमं शूरमाहुर्हरी इन्द्रस्य नि चिकाय कः स्वित् ॥
कः छन्दसां योगं वेद धीरः? कः धिष्ण्यां प्रति वाचं पपाद? कमृत्विजामष्टमं शूरमाहुः? हरी इन्द्रस्य नि चिकाय कः स्वित्?
Mantra 10
भूम्या अन्तं पर्येके चरन्ति रथस्य धूर्षु युक्तासो अस्थुः । श्रमस्य दायं वि भजन्त्येभ्यो यदा यमो भवति हर्म्ये हितः ॥
भूम्याः अन्तं पर्येके चरन्ति; रथस्य धूर्षु युक्तासोऽस्थुः। श्रमस्य दायं विभजन्त्येभ्यः, यदा यमो भवति हर्म्ये हितः।
Frequently Asked Questions
Mātariśvan is a Vedic figure closely linked with bringing and kindling Agni (Fire). In this hymn he represents the force that makes the ritual fire and the mantra’s heat effective.
Because it treats the sacrifice as something that must be precisely “measured out.” Correct metres and ordered divisions are presented as the hidden framework that lets the rite work properly.
The chariot is a symbol for the sacrifice in motion. The seers move it forward by coordinating Ṛk (recited verse) and Sāman (sung chant), meaning speech and song together drive the ritual action.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.