Mantra 11
Sukta 1.14
Rishi: Medhātithi Kāṇva
Devata: Agni (Hotṛ)
Chandas: Gāyatrī
Samhita Patha (Devanagari)
त्वं होता मनुर्हितोऽग्ने यज्ञेषु सीदसि । सेमं नो अध्वरं यज ॥
Samhita Patha (IAST)
त्वं होता॒ मनु॑र्हि॒तोऽग्ने॑ य॒ज्ञेषु॑ सीदसि । सेमं नो॑ अध्व॒रं य॑ज ॥
Transliteration
tváṃ hótā mánur hitó’gne yajñéṣu sīdasi | sémáṃ no adhvaráṃ yaja ||
Translation
त्वं मनुर्हितोऽग्ने होता; यज्ञेषु सीदसि। तस्मादस्माकमिममध्वरं निर्दोषं यज—यथाविधि समापय।
Padapatha (Word Analysis)
त्वम् । होता॑ । मनुः॑ऽहितः । अग्ने॑ । य॒ज्ञेषु॑ । सी॒द॒सि॒ । सः । इ॒मम् । नः॒ । अ॒ध्व॒रम् । य॒ज॒ ॥त्वम् । होता । मनुःहितः । अग्ने । यज्ञेषु । सीदसि । सः । इमम् । नः । अध्वरम् । यज ॥tvam | hotā | manuḥ-hitaḥ | agne | yajñeṣu | sīdasi | saḥ | imam | naḥ | adhvaram | yaja
Word by Word
त्वम्thou, you
त्वम्:
कर्तृ
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
होताthe Hotṛ-priest (invoking priest)
होता:
कर्तृ (त्वम् का विशेषण/सम्बोधनार्थक पद) अथवा विधेय
TypeNoun (agent) / Priest-title
Rootहोतृ (प्रातिपदिक; √हु ‘to sacrifice/offer’ से) अथवा कृत्: √हु + तृ
मनुःManu (the archetypal man/ancestor)
मनुः:
कर्तृ (होता का विशेषण/सम्बन्धी: ‘मनु-सम्बद्ध/मनु-परम्परागत’)
TypeNoun (proper/common)
Rootमनु (प्रातिपदिक)
हितःappointed, established
हितः:
विशेषण (कर्तृ-पद का) / भावार्थ: ‘नियुक्त/स्थापित’
TypeAdjective (past passive participle)
Root√धा (धातु) → क्त (PPP) ‘हित’ (स्थापित/नियत)
अग्नेO Agni
अग्ने:
सम्बोधन
TypeNoun (deity-name)
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
यज्ञेषुin the sacrifices
यज्ञेषु:
अधिकरण (स्थान/प्रसङ्ग: ‘यज्ञों में’)
TypeNoun
Rootयज्ञ (प्रातिपदिक; √यज् ‘to worship/sacrifice’ से) अथवा यज् + घञ्
सीदसिyou sit (take your seat)
सीदसि:
क्रिया (कर्तृ: त्वम्) / अधिकरण: यज्ञेषु
TypeVerb
Root√सद् (सीदति/सीद-) ‘to sit, take seat’
सhe/that (i.e., you as that one)
स:
कर्तृ (आदेश/विध्यर्थक वाक्य में ‘वह/तू वही’)
TypePronoun / Deictic
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → स (प्रथमा एकवचन)
इमम्this
इमम्:
कर्म
TypePronoun (demonstrative)
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
नःour (of us)
नः:
सम्बन्ध (अध्वरम् के साथ) / सम्भाव्य सम्प्रदान (यदि ‘अस्मान्’ अर्थ) नहीं
TypePronoun (enclitic)
Rootअस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक) → नः
अध्वरम्the rite, the sacrificial ceremony
अध्वरम्:
कर्म
TypeNoun
Rootअध्वर (प्रातिपदिक) ‘यज्ञ/अनुष्ठान’
यजsacrifice/perform (the rite), offer
यज:
क्रिया (कर्तृ: त्वम्/अग्ने), कर्म: अध्वरम्
TypeVerb (imperative)
Root√यज् ‘to worship, sacrifice, offer’