Yuddha Kanda Sarga 128 - Valmiki Ramayana | Sanskrit | Vedapath

Valmiki

Yuddha KandaSarga 12846 Verses

Sarga 128

अयोध्याप्रत्यागमन-सन्देशः (Hanuman Sent Ahead to Ayodhya)

युद्धकाण्ड

पुष्पकेण विमानवर्येणायोध्यां निरीक्ष्य श्रीरामः प्रत्यागमनमार्गस्य स्मृतिचिह्नानि मनसि निधत्ते—समुद्रसमीपगमनम्, सागरदेवताया दर्शनम्, सेतुबन्धनम्, रावणवधः, देवैः प्रदत्ताः वराः च। ततः स शीघ्रदूतत्वेन हनूमन्तं नियुङ्क्ते। हनूमते आदेशो दीयते—भरतस्य अन्तःप्रायं बाह्यलक्षणैः परीक्षेत्; मुखवर्णेन, दृष्ट्या, वाक्येन च तस्य भावो ज्ञेयः, यतो राज्यसमृद्धिः साधूनामपि चित्तं लोभयितुं शक्नोति। एवं संवेदनशीलायां राज्यपरम्परायां पूर्वपरीक्षणस्य नीतिविधिः प्रतिपाद्यते। हनूमान् मानुषरूपेण वेगेन गत्वा गङ्गायमुनासङ्गमं तीर्त्वा शृङ्गबेरपुरं प्राप्य गुहं रामकुशलसन्देशेन मार्गवृत्तान्तेन चाभिवादयति। ततः नन्दिग्रामं प्रति गच्छन् भरतस्य तपस्विराज्यपालनं पश्यति—कृशं देहं, वल्कलादिधारणं, रामपादुकाभ्यां प्रतीकात्मकं शासनं, मन्त्रिपुरोहितसेनापतिभिः परिवृतं च। हनूमान् रामविजयं, सीताप्राप्तिं, शीघ्रसमागमं च निवेदयति। तच्छ्रुत्वा भरतः हर्षवेगेन मूर्च्छितः, हनूमन्तं परिष्वज्य शुभवार्तायै बहूनि दानानि ददाति, रामनिष्ठां धर्मेण च राज्यसंरक्षणं संक्रमणकालेऽपि पुनः प्रतिजानाति।

Shlokas

Verse 1

अयोध्यांतुसमालोक्यचिन्तयामासराघवः ।प्रियकामःप्रियंरामस्ततस्त्वरितविक्रमः ।।।।

अयोध्यां समालोक्य राघवः प्रियकामः प्रियं रामः त्वरितविक्रमः चिन्तयामास।

Verse 2

चिन्तयित्वाततोदृष्टिंवानरेषुन्यपातयत् ।उवाचधीमांस्तेजस्वीहनूमन्तंप्लवङ्गमम् ।।।।

ततः स चिन्तयित्वा दृष्टिं वानरेषु न्यपातयत्; धीमान् तेजस्वी रामः प्लवङ्गमं हनूमन्तं उवाच।

Verse 3

अयोध्यांत्वरितोगत्वाशीघ्रंप्लवगसत्तम ।जानीहिकछचित्कुशलीजनोनृपतिमन्दिरे ।।।।

“प्लवगसत्तम, अयोध्यां त्वरितो गत्वा शीघ्रं जानीहि—नृपतिमन्दिरे जनः कच्चित् कुशली?” इति।

Verse 4

शृङ्गबेरिपुरंप्राप्यगुहंगहनगोचरम् ।निषादाधिपतिंब्रूहिकुशलंवचनान्मम ।।।।

शृङ्गबेरिपुरं प्राप्य गुहं गहनचारिणम् । निषादाधिपतिं तस्मै मम वाक्यैः कुशलं ब्रूहि ॥

Verse 5

श्रुत्वातुमांकुशलिनमरोगंविगतज्वरम् ।भविष्यतिगुहःप्रीतस्सममात्मसमस्सखा ।।।।

श्रुत्वा तु मां कुशलिनम् अरोगं विगतज्वरम् । भविष्यति गुहः प्रीतः समम् आत्मसमः सखा ॥

Verse 6

अयोध्यायाश्चतेमार्गंप्रवृत्तिंभरतस्य च ।निवेदयिष्यतिप्रीतोनिषादाधिपतिर्गुहः ।।।।

अयोध्यायाश् च ते मार्गं प्रवृत्तिं भरतस्य च । निवेदयिष्यति प्रीतो निषादाधिपतिर्गुहः ॥

Verse 7

भरतस्तुत्वयावाच्यःकुशलंवचनान्मम ।सिद्धार्थंशंसमांतस्मैसभार्यंसहलक्ष्मणम् ।।।।

भरतस् तु त्वया वाच्यः कुशलं वचनान् मम । सिद्धार्थं शंस मां तस्मै सभार्यं सहलक्ष्मणम् ॥

Verse 8

हरणंचापिवैदेह्यारावणेनबलीयसा ।सुग्रीवेण च सम्वादंवालिनश्चवधंरणे ।।।।

वैदेह्याः अपि हरणं रावणेन बलीयसा, सुग्रीवेण च मम संवादं, वालिनश्च रणे वधं तस्मै निवेदय।

Verse 9

मैथिल्यन्वेषणंचैवयथाचाधिगतात्वया ।लङ्घयित्वामहातोयमापगापतिमव्ययम् ।।।।

मैथिल्याः अन्वेषणं च, यथा च त्वया सा अधिगता; महातोयं आपगापतिमव्ययं लङ्घयित्वा—तदपि तस्मै कथय।

Verse 10

उपयानंसमुद्रस्यसागरस्य च दर्शनम् ।यथा च कारितस्सेतूरावणश्चयथाहतः ।।।।

समुद्रस्य सागरस्य चोपयानं दर्शनं च, यथा सेतुः कारितः, रावणश् च यथा हतः—एतदपि तस्मै निवेदय।

Verse 11

वरदानंमहेन्द्रेणब्रह्मणावरुणेन च ।महादेवप्रसादाच्छपित्राममसमागमम् ।।।।

महेन्द्रेण ब्रह्मणा वरुणेन च वरदानं, महादेवप्रसादाच् च पितृणा मम समागमं—एतदपि तस्मै कथय।

Verse 12

उपयातं च मांसौम्य भरतायनिवेदय ।सहराक्षसराजेनहरीणामीश्वरेण च ।।।।

सौम्य, भरताय निवेदय—अहं उपयाति; हरीणाम् ईश्वरेण सह, राक्षसराजेन च सह।

Verse 13

जित्वाशत्रुगणान्रामःप्राप्यचानुत्तमंयशः ।उपायानंसमृद्धार्थस्सहमित्रैर्महाबलैः ।।।।

रामः शत्रुगणान् जित्वा, अनुत्तमं यशः प्राप्य, समृद्धार्थः उपयानं करोति—महाबलैः मित्रैः सह।

Verse 14

एतच्छ्रुत्वायमाकारंभजतेभरतस्ततः ।स च तेवेदितव्यःस्यात्सर्वंयच्छापिमांप्रति ।।।।

एतत् श्रुत्वा भरतः यम् आकारं भजते, विशेषतः मां प्रति यच्च—तत् सर्वं त्वया ज्ञातव्यं; ततः निवेदय।

Verse 15

ज्ञेयाःसर्वे च वृत्तान्ताःभरतस्येङ्गितानि च ।तत्त्वेनमुखवर्णेनदृष्ट्याव्याभाषितेन च ।।।।

भरतस्य सर्वे वृत्तान्ताः, इङ्गितानि च, तत्त्वेन ज्ञेयाः—मुखवर्णेन, दृष्ट्या, व्याभाषितेन च।

Verse 16

सर्वकालसमृद्धंहिहस्त्यश्वरथसङ्कुलम् ।पितृपैतामहंराज्यंकस्यनावर्तयेन्मनः ।।।।

सर्वकालसमृद्धं, हस्त्यश्वरथसङ्कुलं, पितृपैतामहं राज्यं—कस्य मनः न आवर्तयेत्?

Verse 17

सङ्गत्याभरत्श्रीमान् राज्येनार्थीस्वयंभवेत् ।प्रशास्तुवसुधांसर्वामखिलांरघुनन्दनः ।।।।

यदि सङ्गत्य श्रीमान् भरतः स्वयमेव राज्यं कामयेत्, तर्हि रघुनन्दनः स सर्वामखिलां वसुधां प्रशास्तु।

Verse 18

तस्यबुद्धिं च विज्ञायव्यवसायं च वानर ।यावन्नदूरंयाताःस्मक्षिप्रमागन्तुमर्हसि ।।।।

हे वानर! तस्य बुद्धिं व्यवसायं च विज्ञाय, यावन्न दूरं याता स्म तावत्त्वं क्षिप्रमागन्तुमर्हसि।

Verse 19

इतिप्रतिसमादिष्टोहनूमान्मारुतात्मजः ।मानुषःधारयनृपमयोध्यांत्वरितोययौ ।।।।

इति प्रतिसमादिष्टो हनूमान् मारुतात्मजः, मानुषं रूपं धारयन् अयोध्यां त्वरितो ययौ।

Verse 20

अतोत्पपातवेगेनहनूमान्मारुतात्मजः ।गरुत्मानिववेगेनजिघृक्षन्पन्नगोत्तमम् ।।।।

अथ हनूमान् मारुतात्मजः वेगेनोत्पपात; गरुत्मानिव वेगेन पन्नगोत्तमं जिघृक्षन्।

Verse 21

लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।।।

लङ्घयित्वा पितृपथं विहगेन्द्रालयं शुभम् । गङ्गायमुनयोर्भीमं समतीत्य समागमम् ॥

Verse 22

लङ्घयित्वापितृपथंविहगेन्द्रालयंशुभम् ।गङ्गायमुनयोर्भीमंसमतीत्यसमागमम् ।।6.128.21।।शृङ्गबेरपुरंप्राप्यगुहमासाद्यवीर्यवान् ।स वाचाशुभयाहृष्टोहनुमानिदमब्रवीत् ।।6.128.22।।

शृङ्गबेरपुरं प्राप्य गुहमासाद्य वीर्यवान् । स वाचाशुभया हृष्टो हनुमानिदमब्रवीत् ॥

Verse 23

सखातुतवकाकुत्स्थोरामस्सत्यपराक्रमः ।ससीतस्सहसौमित्रिस्सत्वांकुशलमब्रवीत् ।।।।

सखा तु तव काकुत्स्थो रामः सत्यपराक्रमः । ससीतः सह सौमित्रिः स त्वां कुशलमब्रवीत् ॥

Verse 24

पञ्चमीमद्यरजनीमुषित्वावचनान्मुनेः ।भरद्वाजाभ्यनुज्ञातंद्रक्ष्यस्यद्यैवराघवम् ।।।।

पञ्चमीं ह्यद्य रजनीमुषित्वा वचनान्मुनेः । भरद्वाजाभ्यनुज्ञातं द्रक्ष्यस्यद्यैव राघवम् ॥

Verse 25

एवमुक्त्वामहातेजास्सम्प्रहृष्टतनूरुहः ।उत्पपातमहावेगाद्वेगवान्विचारयन् ।।।।

एवमुक्त्वा महातेजाः सम्प्रहृष्टतनूरुहः । उत्पपात महावेगाद्वेगवान् विचारयन् ॥

Verse 26

सोऽपश्यद्रामतीर्थं च नदींवालुकिनींतथा ।वरूथींगोमतींचैवभीमंशालवनंतथा ।।।।प्रजाश्चबहुसाहस्रीःस्फीतान्जनपदानपि ।

स मार्गे रामतीर्थं च नदीं वालुकिनीं तथा । वरूथीं गोमतीं चैव भीमं शालवनं तथा ॥ स्फीतान् जनपदान् रम्यान् प्रजाश्च बहुसाहस्रीर्ददर्श स कपिकुञ्जरः ।

Verse 27

सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।।।

स गत्वा दूरमध्वानं त्वरितः कपिकुञ्जरः । आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपगान् ॥ स्त्रीभिः सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैः स्वलङ्कृतैः । सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान् ॥

Verse 28

सःगत्वादूरमध्वानंत्वरितःकपिकुञ्जरः ।।6.128.27।।आससादद्रुमान् फुल्लान्नन्दिग्रामसमीपगान् ।स्त्रीभिस्सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैःस्वलङ्कृतैः ।सुराधिपस्योपवनेयथाचैत्ररथेद्रुमान् ।।6.128.28।।

आससाद द्रुमान् फुल्लान् नन्दिग्रामसमीपगान् । स्त्रीभिः सपुत्रैर्वृद्धैश्चरममाणैः स्वलङ्कृतैः । सुराधिपस्योपवने यथा चैत्ररथे द्रुमान् ॥

Verse 29

क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।। ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।। ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।

क्रोशमात्रे त्वयोध्यायाश्चीरकृष्णाजिनाम्बरम् । ददर्श भरतं दीनं कृशमाश्रमवासिनम् ॥ जटिलं मलदिग्धाङ्गं भ्रातृव्यसनकर्शितम् । फलमूलाशिनं दान्तं तापसं धर्मचारिणम् ॥ समुन्नतजटाभारं वल्कलाजिनवाससम् । नियतं भावितात्मानं ब्रह्मर्षिसमतेजसम् ॥ पादुके ते पुरस्कृत्य प्रशासन्तं वसुन्धराम् । चातुर्वर्णस्य लोकस्य त्रातारं महतो भयात् ॥ उपस्थितममात्यैश्च शुचिभिश्च पुरोहितैः । बलमुख्यैश्च युक्तैश्च काषायाम्बरदारिभिः ॥

Verse 30

क्रोशमात्रेत्वयोध्यायाचशीरकृष्णाजिनम्बरम् ।।6.128.29।।ददर्शभरतंदीनंकृशमाश्रमवासिनम् ।जटिलंमलदिग्धाङ्गंभ्रातृव्यसनकर्शितम् ।।6.128.30 ।फलमूलाशिनंदान्तंतापसंधर्मचारिणम् ।समुन्नतजटाभारंवल्कलाजिनवाससम् ।।6.128.31।।नियतंभावितात्मानंब्रह्मर्षिसमतेजसम् ।पादुकेतेपुरस्कृत्यप्रशासन्तंवसुन्धराम् ।।6.128.32 ।चातुर्वर्णस्यलोकस्यत्रातारंमहतोभयात् ।उपस्थितममात्यैश्चशुचिभिश्चपुरोहितैः ।।6.128.33।।बलमुख्यैश्चयुक्तैश्चकाषायाम्बरदारिभिः ।

तं भरतं धर्मज्ञं धर्ममिव मूर्तिमन्तं देहवन्तमिवापरं दृष्ट्वा, हनूमान् मारुतात्मजः प्राञ्जलिः सन् वाक्यमुवाच।

Verse 31

दण्डकारण्ये वसन्तं चीरजटाधरं यं काकुत्स्थमनुशोचसि, स एव त्वां कौशलमब्रवीत्—इति मया निवेदितम्।

Verse 32

Verse 33

स च भरतं ददर्श—चातुर्वर्णस्य लोकस्य महतो भयात् त्रातारं—शुचिभिरमात्यैः पुरोहितैश्च उपस्थितं, बलमुख्यैश्च युक्तैः काषायाम्बरदारिभिश्च सह स्थितम्।

Verse 34

नहितेराजपुत्रंतंचीरकृष्णाजिनाम्बरम् ।।।।परिभोक्तुंव्यवस्यन्तिपौरावैधर्मवत्सलाः ।

न हि ते पौरवाः सर्वे धर्मवत्सलतत्पराः । राजपुत्रं तं दृष्ट्वा चीरकृष्णाजिनाम्बरम् ॥ परिभोक्तुं न व्यवस्यन्ति भोगान् स्वजनसन्निधौ ।

Verse 35

तम्धर्ममिवधर्मज्ञंदेहवन्तमिवापरम् ।।।।उवाचप्राञ्जलिर्वाक्यंहनूमान्मारुतात्मजः ।

Verse 36

वसन्तंदण्डकारण्येयंत्वंचीरजटाधरम् ।।।।अनुशोचसिकाकुत्स्थं स त्वांकौशलमब्रवीत् ।

Verse 37

प्रियमाख्यामितेदेवशोकंत्यजसुदारुणम् ।।।।अस्मिन्मुहूर्तेभ्रात्रात्वंरामेणसहसङ्गतः ।

प्रियमाख्यामि ते देव शोकं त्यज सुदारुणम् । अस्मिन् मुहूर्ते भ्रात्रा त्वं रामेण सह सङ्गतः ॥

Verse 38

निहत्यरावणंरामःप्रतिलभ्य च मैथिलीम् ।।।।उपयातिसमृद्धार्थःसहमित्रैर्महाबलैः ।

निहत्य रावणं रामः प्रतिलभ्य च मैथिलीम् । उपयाति समृद्धार्थः सह मित्रैर्महाबलैः ॥

Verse 39

लक्ष्मणश्चमहातेजावैदेही च यशस्विनी ।।।।सीतासमग्रारामेणमहेन्द्रेणशचीयथा ।

लक्ष्मणश्च महातेजा वैदेही च यशस्विनी । सीता समग्रा रामेण महेन्द्रेण शची यथा ॥

Verse 40

एवमुक्तोहनुमताभरतःकैकयीसुतः ।।।।पपातसहसाहृष्टोहर्षान्मोहमुपागमत् ।

एवमुक्तो हनुमता भरतः कैकयीसुतः । हृष्टः सहसा पपात हर्षान्मोहमुपागमत् ॥

Verse 41

ततोमुहूर्तादुत्थायप्रत्याश्वस्य च राघवः ।।।।हनूमन्तमुवाचेदंभरतःप्रियवादिनम् ।

ततो मुहूर्तादुत्थाय प्रत्याश्वस्य च राघवः । हनूमन्तमुवाचेदं भरतः प्रियवादिनम् ॥

Verse 42

अशोकजैःप्रीतिमयैःकपिमालिङ्ग्यसम्भ्रमात् ।।।।सिषेचभरतःश्रीमान्विपुलैरश्रुबिन्धुभिः ।

अशोकजैः प्रीतिमयैः कपिमालिङ्ग्य सम्भ्रमात् । सिषेच भरतः श्रीमान् विपुलैरश्रुबिन्दुभिः ॥

Verse 43

देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।

देवो वा मानुषो वा त्वमनुक्रोशादिहागतः । प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ददामि ब्रुवतः प्रियम् ॥ गवां शतसहस्रं च ग्रामाणां च शतं परम् । सकुण्डलाः शुभाचाराभार्याः कन्यास्तु षोडश ॥ हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः । सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः ॥

Verse 44

देवोवामानुषोवात्वमनुक्रोशादिहागतः ।।6.128.43।।प्रियाख्यानस्यतेसौम्यददामिब्रुवतःप्रियम् ।गवांशतसहस्रं च ग्रामाणां च शतंपरम् ।।6.128.44।।सकुण्डलाश्शुभाचाराभार्याःकन्यास्तुषोडश ।हेमवर्णास्सुनासोरूश्शशिसौम्याननाःस्त्रियः ।।6.128.45।।सर्वाभरणसम्पन्नास्सम्पन्नाःकुलजातिभिः ।

प्रियाख्यानस्य ते सौम्य ब्रुवतः प्रियम् आदृतम् । ददामि गवां शतसहस्रं ग्रामाणां च शतं परम् ॥

Verse 45

सकुण्डलाः शुभाचाराः भार्याः कन्यास्तु षोडश । हेमवर्णाः सुनासोरूः शशिसौम्याननाः स्त्रियः ॥ सर्वाभरणसम्पन्नाः सम्पन्नाः कुलजातिभिः ॥

Verse 46

निशम्यरामागमनंनृपात्मजःकपिप्रवीरस्यतदाद्भुतोपमम् ।प्रहर्षितोरामदिदृक्ष्याऽभवत्पुनश्चहर्षादिदमब्रवीद्वचः ।।।।

कपिप्रवीरात् रामागमनस्य तदद्भुतोपमं वृत्तान्तं निशम्य नृपात्मजः प्रहर्षितः; पुनः रामं द्रष्टुमुत्कण्ठितो भूत्वा, हर्षात् इदं वचनमब्रवीत्।

Frequently Asked Questions

What specific ethical dilemma or action is presented in this Sarga?

Rāma instructs Hanumān to verify Bharata’s intent before the royal reunion, acknowledging that even a rightful heir may be tested by the kingdom’s prosperity; the envoy must read intention through observable conduct rather than assumption.

What is the philosophical takeaway (Upadesha) of this chapter's dialogue?

Legitimate rule is sustained by self-restraint and transparent intention: Bharata’s ascetic regency under the pādukā symbolizes governance as stewardship, while Rāma’s caution models responsible political discernment aligned with dharma.

Which geographical or cultural landmarks are highlighted here?

Ayodhyā’s approach route is mapped through Śṛṅgaberapura (Guha’s domain), the Gaṅgā–Yamunā confluence, Nandigrāma (Bharata’s seat), and named rivers/forests (Gomatī, Vālukiṇī, Varūthinī, Śālavana), with the pādukā as the key cultural emblem of delegated sovereignty.