Sarga 125
पुष्पकारोहणम् (Boarding the Puṣpaka; Honoring the Allies and Departure for Ayodhyā)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे जयात् शान्तिं प्रति, ततः प्रयाणं प्रति च, मङ्गलमयः संक्रमणविधिः निरूप्यते। विभीषणः पुष्पविभूषितं कुबेरस्य पुष्पकं विमानं रामाय समर्प्य, दूरात् प्रणम्य, आज्ञां पृच्छति। तदा रामः लक्ष्मणस्य शृण्वतः सम्यक् विचार्य नीतिवचनं ब्रवीति—युद्धभारं वहन्तो वनचराः वानरादयश्च रत्नधनादिभिः सत्कर्तव्याः; कृतज्ञता हि राज्यस्य प्रतिष्ठां धारयति, अकृतज्ञस्य तु अधर्मे पतितस्य नृपतेः सैन्यं शीघ्रं विमुखं भवति। विभीषणः तदनुसारं धनरत्नानि वितरति; रामः सत्कृतान् सैन्यान् दृष्ट्वा श्रेष्ठं विमानम् आरुरोह। सीता सभामध्ये लज्जावती सती रामस्याङ्कं नीयते, तौ च विमानं प्रविशतः। ततः रामः सुग्रीवप्रमुखान् वानरान् स्वबलैः सह किष्किन्धां प्रति गन्तुं विसर्जयति, विभीषणं च लङ्कायां ध्रुवराज्ये आशीर्भिः प्रतिष्ठापयति। अथ मित्रसैन्यं रामस्याभिषेकदर्शनाय कौसल्यादर्शनाय च अयोध्यां सह गन्तुम् इच्छति; रामोऽनुजानाति, सर्वे च विमानमारुहन्ति। रामानुज्ञया पुष्पकं नभः समुत्पतति, युद्धोत्तरधर्मराज्यस्य दीप्तिं दर्शयन् रामः कुबेर इव शोभते।
Shlokas
Verse 1
उपस्थितंतुतंकृत्वापुष्पकंपुष्पभूषितम् ।अविदूरेस्थितोराममित्युवाचविभीषणः ।।6.125.1।।
ततः पुष्पभूषितं पुष्पकं विमानं सम्यगुपस्थितं कृत्वा, अविदूरे स्थितो विभीषणो रामं प्रति इत्युवाच।
Verse 2
स तुबद्धाञ्जलि: प्रह्वोविनीतोराक्षसेश्वरः ।अब्रवीत्त्वरयोपेतःकिंकरोमीतिराघवम् ।।6.125.2।।
ततः प्रह्वो विनीतो बद्धाञ्जलिः राक्षसेश्वरः त्वरितमुपेत्य राघवं अब्रवीत्— ‘किं करोमि?’ इति॥
Verse 3
तमब्रवीन्महातेजालक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।विमृश्यराघवोवाक्यमिदंस्नेहपुरस्कृतम् ।।6.125.3।।
ततः महातेजाः राघवः लक्ष्मणस्योपशृण्वतः विमृश्य स्नेहपुरस्कृतं वाक्यमिदम् अब्रवीत्।
Verse 4
कृतप्रयत्नकर्माणःसर्वएववनेचराः ।रत्नैरर्थैश्चविविधैस्सम्पूज्यन्तांविभीषण ।।6.125.4।।
हे विभीषण, कृतप्रयत्नकर्माणः सर्वे वनेचराः रत्नैः अर्थैश्च विविधैः सम्यक् सम्पूज्यन्ताम्।
Verse 5
सहामीभिस्त्वयालङ्कानिर्जिताराक्षसेश्वर ।हृष्टैःप्राणभयंत्यक्त्वासङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः ।।6.125.5।।
हे राक्षसेश्वर, एभिः हृष्टैः शूरैः प्राणभयं त्यक्त्वा सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिभिः सह त्वया लङ्का निर्जिता।
Verse 6
त इमेकृतकर्माणस्सर्वएववनौकसः ।धनरत्नप्रदानेनकर्मैषांसफलंकुरु ।।6.125.6।।
एते सर्वे वनौकसः कृतकर्माणः; धनरत्नप्रदानेन एषां कर्म सफलं कुरु।
Verse 7
एवंसम्मानिताश्चेतेमानार्हमानदात्वया ।भविष्यन्तिकृतज्ञेननिर्वृताहरियूथपाः ।।6.125.7।।
एवं मानदातृ त्वया मानार्हाः एते सम्मानिताः चेत्, कृतज्ञेन निर्वृताः हरियूथपाः भविष्यन्ति।
Verse 8
त्यागिनंसङ्ग्रहीतारंसानुक्रोशंजितेन्द्रियम् ।सर्वेततःअवगच्छन्तिसम्बोधयामिते ।।6.125.8।।
त्यागिनं सङ्ग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियम् इति सर्वे त्वां अवगच्छन्ति; अतः ते अहं सम्बोधयामि।
Verse 9
हीनंरतिगुणैस्सर्वैरभिहन्तारमाहवे ।सेनात्यजतिसम्विग्नानृपतिंतंनरेश्वरा ।।6.125.9।।
सर्वगुणैः हीनं आहवे अभिहन्तारं नृपतिं संविग्ना सेना त्यजति, नरेश्वर।
Verse 10
एवमुक्तस्तुरामेणवानरांस्तान्विभीषणः ।रत्नार्थसंविभागेनसर्वानेवाभ्यपूजयत् ।।6.125.10।।
रामेणैवमुक्तो विभीषणः तान् वानरान् रत्नार्थसंविभागेन सर्वानेव सम्यगभ्यपूजयत्।
Verse 11
ततस्तान्पूजितान्दृष्टवारत्नार्थैर्हरियूथपान् ।आरुरोहतदारामस्तद्विमानमनुत्तमम् ।।6.125.11।।
ततः रत्नार्थैः पूजितान् हरियूथपान् दृष्ट्वा, रामस्तदा तदनुत्तमं विमानमारुरोह।
Verse 12
अङ्केनादायवैदेहींलज्जमानांयशस्विनीम् । लक्ष्मणेनसहभ्रात्राविक्रान्तेवधनुष्मता ।।6.125.12।।
तदा यशस्विनीं लज्जमानां वैदेहीं अङ्केनादाय, विक्रान्तेन धनुष्मता भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह (रामः) तस्मिन् विमाने प्रस्थितुं समुपचक्राम।
Verse 13
अब्रवीत्सविमानस्थःपूजयन्सर्वावानरान् ।सुग्रीवं च महावीर्यंकाकुत्स्थसविभीषणम् ।।6.125.13।।
ततः विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् पूजयन्, महावीर्यं सुग्रीवं च विभीषणं च संबोध्य अब्रवीत्।
Verse 14
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिद्वानरर्षभाः ।अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंप्रतिगच्छत ।।6.125.14।।
मित्रस्य कार्यमिदं भवद्भिर्वानरर्षभाः सम्यक् कृतम्। मया सर्वेऽनुज्ञाताः—यथेष्टं प्रतिगच्छत॥
Verse 15
यत्तुकार्यंवयस्येनस्निग्धेन च हितेन च ।कृतंसुग्रीवतत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।।6.125.15।।किष्किन्धांप्रतियाह्यावुस्वसैन्येनाभिसम्वृतः ।
यत् तु वयस्येन स्निग्धेन हितेन च कर्तव्यं तत् सर्वं त्वया धर्मभीरुणा कृतम्, सुग्रीव। अधुना स्वसैन्येनाभिसंवृतः किष्किन्धां प्रति शीघ्रं याहि॥
Verse 16
स्वराज्येवसलङ्कायांमयादत्तेविभीषण ।।6.125.16।।न त्वांधर्षयितुंशक्तास्सेन्द्राअपिदिवौकसः ।
विभीषण! सलङ्कायां स्वराज्यं मया तुभ्यं दत्तम्। सेन्द्रा अपि दिवौकसः त्वां धर्षयितुं न शक्ताः॥
Verse 17
योध्यांप्रतियास्यामिराजधानींपितुर्मम ।।6.125.17।।अभ्यनुज्ञातुमिच्छामिसर्वानामन्त्रयामिवः ।
अधुना पितुर्मम राजधानीं अयोध्यां प्रति यास्यामि। सर्वान् वः अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि; वः सर्वान् आमन्त्रयामि॥
Verse 18
वमुक्तास्तुरामेणहरीन्द्राहरयस्तथा ।।6.125.18।।ऊचुःप्राञ्जलयस्सर्वेराक्षसश्चविभीषणः ।
एवमुक्ताः रामेण हरीन्द्रा हरयस्तथा। प्राञ्जलयः सर्वे ऊचुः, राक्षसश्च विभीषणः॥
Verse 19
अयोध्यांगन्तुमिच्छामःसर्वन्नयतुनोभवान् ।।6.125.19।।मुद्युक्ताविचरिष्यामोवनान्युपननानि च ।
वयमप्ययोध्यां गन्तुमिच्छामः; भवान् नः सर्वान् नयतु। हृष्टाः सह त्वया वनान्युपवनानि च विचरिष्यामः॥
Verse 20
दृष्टवात्वामभिषेकार्ध्रंकौसल्यामभिवाद्य च ।।6.125.20।।अचिरादगमिष्यामःस्वगृहान्नृपसत्तम ।
त्वामभिषेकार्द्रं दृष्ट्वा कौसल्यां चाभिवाद्य, नृपसत्तम, अचिरात् स्वगृहान् गमिष्यामः॥
Verse 21
एवमुक्तस्सधर्मात्मावानरैस्सविभीषणैः ।।6.125.21।।अब्रवीद्वानरान्रामस्ससुग्रीवविभीषणान् ।
एवमुक्तः स धर्मात्मा रामः वानरैः विभीषणेन च, वानरान् सुग्रीवं विभीषणं च प्रत्यब्रवीत्॥
Verse 22
प्रिययतरंलब्दंयदहंससुहृज्जनः ।।6.125.22।।सर्वैर्भवद्भिःसहितःप्रीतिंलप्स्येपुरींगतः ।
यदहं ससुहृज्जनः सर्वैर्भवद्भिः सहितः पुरीं गत्वा प्रीतिं लप्स्ये—एतत् प्रियतरं लब्धम्॥
Verse 23
क्षिप्रम् सुग्रीवविमानंवानरैस्सह ।।6.125.23।।त्वमप्यारोहसामात्योराक्षसेन्द्रविभीषण ।
सुग्रीवः वानरैः सह क्षिप्रं विमानम् आरुह्यताम्। त्वमपि, हे राक्षसेन्द्र विभीषण, सामात्यः सह आरुह॥
Verse 24
ततः स पुष्पकंदिव्यंसुग्रीवस्सहवानरैः ।।6.125.24।।आरुरोहमुदायुक्तःसामात्यश्चविभीषणः ।
ततः सुग्रीवः वानरैः सह मुदायुक्तः दिव्यं पुष्पकं आरुरोह; विभीषणोऽपि सामात्यः सह आरुरोह।
Verse 25
तेष्वारूढेषुसर्वेषुकौबेरंपरमासनम् ।।6.125.25।।राघवणाभ्यनुज्ञातमुत्पपातविहायसम् ।
तेषु सर्वेषु आरूढेषु कौबेरं परमासनं, राघवेण अभ्यनुज्ञातम्, विहायसम् उत्पपात।
Verse 26
गतेनविमानेनहंसयुक्तेनभास्वता ।।6.125.26।।प्रहृष्टश्चप्रतीतश्चबभौरामःकुबेरवत् ।
गतेन हंसयुक्तेन भास्वता विमानेन दिवि सञ्चरता, प्रहृष्टः प्रतीतश्च रामः कुबेर इव तेजसा बभौ।
Verse 27
वानराः ऋक्षाश्च तथा महाबला राक्षसाश्च सर्वेऽपि तस्मिन् अद्भुते विमाने सुविशालदेशे सुखेन निषेदुः, न संकुचिताः सम्यक् व्यवस्थिताः।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s insistence that allies who endured the war be materially honored; the implied dilemma is whether a new regime can claim legitimacy without gratitude—Rāma frames reward as a moral and political necessity.
Virtue-based leadership is sustained by kṛtajñatā (recognizing service) and dāna (generous recompense); a ruler lacking guṇas loses the loyalty of the army, whereas compassionate restraint and gratitude stabilize sovereignty.
Laṅkā and Kiṣkindhā mark the war’s theater and the ally-kingdom’s return, while Ayodhyā and Kauśalyā signal the homecoming and forthcoming consecration; the Puṣpaka (Kubera’s vimāna) functions as a cultural emblem of divine-sanctioned transit and royal radiance.