Sarga 105
रावणक्रोधः—रामस्य परुषवाक्यम् (Ravana’s Fury and Rama’s Harsh Admonition)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे द्वन्द्वयुद्धे मनोवैज्ञानिकः परिवर्तः प्रदर्श्यते। काकुत्स्थस्य शरैः पीडितो रणगर्वी रावणः परमक्रोधं जगाम, घनशरवृष्ट्या क्षणमिव रणभूमिं तमसा छादयामास। रामस्तु अचलपर्वत इव निश्चलः, शरजालं प्रतिहत्य सूर्यकिरणानिव तां वृष्टिं सहते स्म; रक्तचिह्नैः तस्य देहः प्रस्फुटितकिंशुकवृक्ष इव शोभां जगाम—पराजयलक्षणं न, धैर्यस्यैव प्रतीकः। ततः रामस्य रोषः धर्मनिन्दारूपेण स्फुटीभूतः। “वीर्यवान्” इति रावणं न मन्यते, यतः सीता निरुपायावस्थायां चौरवत् अपहृता, एतच्च मर्यादां स्वीकृतं च चारित्रं विरुद्धम्। वाक्यं च युद्धभविष्यद्रूपेण तीव्रं भवति—छिन्नशिरः, गृध्राः, विदीर्णान्त्राणि इत्यादि—धर्मनिर्णयश्च मनोयुद्धं च। रामस्य पराक्रमो द्विगुण इव वर्ण्यते; आत्मज्ञानात् शुभनिमित्तैश्च तस्मै अस्त्राणि स्वयमेव प्रादुर्भवन्तीत्यिव, ततः स शरवर्षं तीव्रतरं चकार। रामशरवृष्ट्या वानरशिलावृष्ट्या च समभिघातितो रावणो मनसा मोहं जगाम, प्रत्युत्तरं यथावत् न ददौ; सारथिः तं रणात् अपाकर्षत्—उत्साहस्य कर्तृत्वस्य च तात्कालिकः क्षयः सूचितः।
Shlokas
Verse 1
स तेनतुतदाक्रोधात्काकुत्स्थेनार्दितोरणे ।रावणस्समरश्लाघिमहाक्रोधामुपागमत् ।।।।
स तदा क्रोधात् काकुत्स्थेनार्दितो रणॆ रावणः समरश्लाघी महाक्रोधामुपागमत्॥
Verse 2
स दीप्तनयनोरोषाच्चापमायाम्यवीर्यवान् ।अभ्यर्दयत्सुसङ्कृद्धोराघवंपरमाहवे ।।।।बाणधारसहस्रैस्तैस्सतोयदइवाम्बरात् ।राघवंरावणोबाणैस्तटकमिवपूरयन् ।।।।
अथ रोषाद्दीप्तनयनो वीर्यवान् रावणः चापमायम्य, परमाहवे सुसङ्कृद्धो राघवमभ्यर्दयत्। सहस्रशो बाणधाराभिः सतोयद इवाम्बरात्, राघवं बाणैस्तटाकमिव पूरयन्।
Verse 3
स दीप्तनयनोरोषाच्चापमायाम्यवीर्यवान् ।अभ्यर्दयत्सुसङ्कृद्धोराघवंपरमाहवे ।।6.105.2।।बाणधारसहस्रैस्तैस्सतोयदइवाम्बरात् ।राघवंरावणोबाणैस्तटकमिवपूरयन् ।।6.105.3।।
ततः रावणोऽम्बरात् सतोयधारासहस्रैरिव बाणधारासहस्रैः प्रावृषि मेघ इव, राघवस्य समीपदेशं शरैः पूरयामास—तडागमिव तोयैः परिपूरयन्।
Verse 4
पूरितःशरजालेनधनुर्मुक्तेनसम्युगे ।महागिरिरिवाकम्प्यःकाकुत्स्थो न प्रकम्पते ।।।।
सम्युगे धनुर्मुक्तेन शरजालेन पूरितोऽपि काकुत्स्थो महागिरिरिवाकम्प्यः न प्रकम्पते।
Verse 5
स शरैश्शरजालानिवारयन् समरेस्थितः ।गभस्तीनिवसूर्यस्यप्रतिजग्राहवीर्यवान् ।।।।
स वीर्यवान् समरे स्थितः शरैः शरजालानि निवारयन्, सूर्यस्य गभस्तीनिव तानि प्रतिजग्राह।
Verse 6
ततश्शरसहस्राणिक्षिप्रहस्तोनिशाचरः ।निजघानोरसिक्रुद्धोराघवस्यमहात्मनः ।।।।
ततः शीघ्रहस्तो निशाचरः क्रुद्धो महात्मनः राघवस्योरसि शरसहस्राणि निजघान।
Verse 7
स शोणितसमादिग्धस्समरेलक्ष्मणाग्रजः ।दृष्टःफुल्लइवारण्येसुमहान् किंशुकद्रुमः ।।।।
समरे शोणितसमादिग्धो लक्ष्मणाग्रजः अरण्ये सुमहान् फुल्लः किंशुकद्रुम इव दृश्यते स्म।
Verse 8
शराभिघातसम्रब्दःसोऽभिजग्राहसायकान् ।काकुत्स्थ: सुमहातेजायुगान्तादित्यतेजसः ।।।।
शराभिघातसम्रब्धः काकुत्स्थः सुमहातेजा युगान्तादित्यतेजसः सायकान् अभिजग्राह।
Verse 9
ततोऽन्योन्यंसुसम्रब्धौतावुभौरामरावणौ ।शरान्धकारेसमरेनोपलक्ष्यतांतदा ।।।।
ततः समरे शरान्धकारे तदा सुसम्रब्धौ रामरावणौ अन्योन्यं नोपलक्ष्येताम्।
Verse 10
ततःक्रोधसमाविष्टोरामोदशरथात्मजः ।उवाचरावणंवीरःप्रहस्यपरुषंवचः ।।।।
ततः क्रोधसमाविष्टो रामो दशरथात्मजः। उवाच रावणं वीरः प्रहस्य परुषं वचः॥
Verse 11
ममभार्याजनस्थानादज्ञानाद्राक्षसाधम ।हृतातेविवशायस्मात्तस्मात्त्वंनासिवीर्यवान् ।।।।
अधम राक्षस! जनस्थानात् मम भार्यां विवशाम् अज्ञानात् हृत्वा यत् त्वया कृतम्, तस्मात् त्वं न खलु वीर्यवान् इति कथ्यसे।
Verse 12
मयाविरहितांदीनांवर्तमानांमहावने ।वैदेहींप्रसभंहृत्वाशूरोऽहमितिमन्यसे ।।।।
मया विरहितां दीनां महावने वर्तमानां वैदेहीं प्रसभं हृत्वा त्वं ‘शूरोऽहम्’ इति मन्यसे।
Verse 13
स्त्रीषुशूरविनाथासुपरदाराभिमर्शक ।कृत्वाकापुरुषंकर्मशूरोऽहमितिमन्यसे ।।।।
स्त्रीषु शूरविनाथासु परदाराभिमर्शक! कापुरुषं कर्म कृत्वा त्वं ‘शूरोऽहम्’ इति मन्यसे।
Verse 14
भिन्नमर्यादनिर्लज्ज चारित्रेष्वनवस्थित ।दर्पान्मृत्युमुपादायशूरोऽहमितिमन्यसे ।।।।
भिन्नमर्याद! निर्लज्ज! चारित्रेष्वनवस्थित! दर्पात् मृत्युमुपादाय त्वं ‘शूरोऽहम्’ इति मन्यसे।
Verse 15
शूरेणधनदभ्रात्राबलैःसमुदितेन च ।श्लाघनीयंमहत्कर्मयशस्यं च कृतंत्वया ।।।।
शूरेण धनदभ्रात्रा बलैः समुदितेन च त्वया श्लाघनीयं महत्कर्म यशस्यं च कृतं खलु।
Verse 16
उत्सेकानाभिपन्नस्यगर्हितस्याहितस्य च ।कर्मणःप्राप्नुहीदानांतस्याद्यसुमहत्फलम् ।।।।
उत्सेकवशेनाभिभूतस्य गर्हितं चाहितं च कर्म कृतवतः, तस्य कर्मणोऽद्यैव सुमहत्फलं त्वं प्राप्नुहि।
Verse 17
शूरोऽहमितिचात्मानमवगच्छसिदुर्मते ।नैवलज्जास्तितेसीतांचौरवद्वृपकर्षतः ।।।।
दुर्मते! शूरोऽहमिति त्वमात्मानं मन्यसे; चौरवत् सीतां बलात् अपकर्षतः तव लज्जा न किमपि स्थिताऽभूत्।
Verse 18
यदिमत्सन्निधौसीताधर्षितास्यात्त्वयाबलात् ।भ्रातरंतुखरंपश्येस्तदामत्सायकैर्हतः ।।।।
यदि मत्सन्निधौ सीता त्वया बलाद् धर्षिता स्यात्, तदा मत्सायकैर्हतः सन् भ्रातरं खरं पश्येः।
Verse 19
दिष्ट्यासिममदुष्टात्मश्चक्षुर्विषयमागतः ।अद्यत्वांसायकैस्तीक्ष्णैर्नयामियमसादनम् ।।।।
दिष्ट्या त्वं दुष्टात्मन् मम चक्षुर्विषयमागतः; अद्य तीक्ष्णैः सायकैस्त्वां यमसादनं नयामि।
Verse 20
अद्यतेमच्छरैश्चिन्नंशिरोज्वलितकुण्डलम् ।क्रव्यादाव्यपकर्षन्तुविकीर्णंरणपांसुषु ।।।।
अद्य मम शरैश्छिन्नं तव शिरो ज्वलितकुण्डलम् । रणपांसुषु विकीर्णं क्रव्यादाः व्यपकर्षन्तु ॥
Verse 21
निपत्योरसिगृध्रास्तेक्षितौक्षिप्तस्यरावण ।पिबन्तुरुधिरंतर्षाद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।।।।
निपत्योरसि गृध्रास्ते क्षितौ क्षिप्तस्य रावण । पिबन्तु तर्षाद्रुधिरं बाणशल्यान्तरोत्थितम् ॥
Verse 22
अद्यमद्बाणभिन्नस्यगतासोःपतितस्यते ।कर्षन्त्वन्त्राणिपतगागरुत्मन्तइवोरगान् ।।।।
अद्य मद्बाणभिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते । कर्षन्त्वन्त्राणि पतगा गरुत्मन्त इवोरगान् ॥
Verse 23
इत्येवं स वदन्वीरोरामश्शत्रुनिबर्हणः ।राक्षसेन्द्रंसमीपस्थंशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
इत्येवं स वदन् वीरो रामः शत्रुनिबर्हणः । राक्षसेन्द्रं समीपस्थं शरवर्षैरवाकिरत् ॥
Verse 24
बभूवद्विगुणंवीर्यंबलंहर्षश्चसंयुगे ।रामस्यास्त्रबलंचैवशत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ।।।।
बभूव द्विगुणं वीर्यं बलं हर्षश्च संयुगे । रामस्यास्त्रबलं चैव शत्रोर्निधनकाङ्क्षिणः ॥
Verse 25
प्रादुर्भभूवुरस्त्राणिसर्वाणिविदितात्मनः ।प्रहर्षाच्चमहातेजाश्शीघ्रहस्ततरोऽभवत् ।।।।
विदितात्मनः श्रीरामस्य सर्वाण्यस्त्राणि स्वयमेव प्रादुर्भभूवुः। प्रहर्षवशाच्च स महातेजाः पूर्वतोऽपि शीघ्रहस्ततरोऽभवत्॥
Verse 26
शुभान्येतानिचिह्नानिविज्ञायात्मगतानिसः ।भूयएवार्दयद्रामोरावणंराक्षसान्तकृत् ।।।।
आत्मनि जातानि शुभानि चिह्नानि विज्ञाय सः। राक्षसान्तकृत् रामो भूय एव रावणमधिकतरं समार्दयत्॥
Verse 27
हरीणांचाश्मनिकरैश्शरवर्षाच्चराघवात् ।हन्यमानोदशग्रीवोविघूर्णहृदयोऽभवत् ।।।।
हरीणामश्मनिकरैः शरवर्षेण च राघवात्। हन्यमानो दशग्रीवो विघूर्णहृदयोऽभवत्॥
Verse 28
यदा च शस्त्रंनारेभे न चकर्षशरासनम् ।नास्यप्रत्यकरोवदीर्यंविक्लबेनान्तरात्मना ।।।।
तदा विक्लबेनान्तरात्मना न शस्त्रं नारेभे न च शरासनं चकर्ष। नास्य वीर्यं प्रत्यकरोत्, रामस्य पराक्रमं सोढुं नाशकत्॥
Verse 29
क्षिप्ताःश्चाशुशरास्तेनशस्त्राणिविविधानि च ।मरणार्थायवर्तन्तेमृत्युकालोऽभ्यवर्तत ।।।।
तेन क्षिप्ताः शीघ्रशराः शस्त्राणि विविधानि च। मरणार्थायैव वर्तन्ते; मृत्युकालोऽभ्यवर्तत॥
Verse 30
सूतस्तुरथनेतास्यतदवस्थंनिरीक्ष्यतम् ।शनैर्युद्धासम्भ्रान्तोरथंतस्यापवाहयत् ।।।।
तं तथावस्थं निरीक्ष्य सूतस्तस्य रथनेता युद्धसम्भ्रान्तः शनैः शनैः तस्य रथं रणभूमेः अपवाहयत्।
Verse 31
रथं च तस्याथजवेनसाथिर्निवार्यभीमंजलदस्वनंतदा ।जगामभीत्यासमरान्महीपतिंनिरस्तवीर्यंपतितंसमीक्ष्य ।।।।
तदा स सारथिः जवेन भीमं जलदस्वनं रथं निवार्य, निरस्तवीर्यं पतितं महीपतिं समीक्ष्य, भीत्या समरात् पलायितो जगाम।
Frequently Asked Questions
The pivotal ethical claim is Rāma’s denial of Rāvaṇa’s ‘heroism’: abducting Sītā when she was helpless and separated is framed as theft-like coercion, violating maryādā and disqualifying the act from kṣātra valor.
Power and skill in war are not sufficient for legitimacy; conduct determines moral status. Pride (darpā/utseka) and predatory action generate their own consequences, while steadiness and self-knowledge are portrayed as force-multipliers for righteous action.
No named locale within Laṅkā is foregrounded; instead, the Sarga emphasizes battlefield culture—chariot warfare, astras, omen-language (auspicious signs), and funerary imagery (vultures, Yama’s abode) as markers of epic martial ethos.