Sarga 101
शक्तिप्रहारः (Ravana’s Shakti Javelin and Lakshmana’s Wounding)
युद्धकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामरावणयोः घोरं युद्धं प्रवर्तते। रामः रावणस्य अस्त्राणि निष्फलीकरोति। ततः लक्ष्मणः रावणस्य सारथिं हत्वा तस्य ध्वजं चिनत्ति, विभीषणश्च गदया रावणस्य अश्वान् पातयति। क्रुद्धः रावणः विभीषणं प्रति शक्तिं प्रक्षिपति, किन्तु लक्ष्मणः तां मध्ये एव भिनत्ति। तदनन्तरं रावणः मयनिर्मितां अष्टघण्टायुक्तां महाशक्तिं लक्ष्मणं प्रति प्रक्षिपति, यया विद्धः सन् लक्ष्मणः भूमौ पतति। भ्रातुः अवस्थां दृष्ट्वा रामः शोकाकुलः भवति, किन्तु शीघ्रमेव धैर्यं धृत्वा तां शक्तिं लक्ष्मणस्य वक्षसः उत्पाट्य भिनत्ति। सः सुग्रीवहनुमद्भ्यां लक्ष्मणस्य रक्षणाय आदिश्य घोरं प्रतिज्ञां करोति यत् अद्य जगत् अरावणं वा अरामं वा भविष्यति।
Shlokas
Verse 1
तस्मिन्प्रतिहतेऽस्त्रेतुरावणोराक्षसाधिपः ।क्रोधं च द्विगुणंचक्रेक्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ।।।।
तस्मिन्नस्त्रे प्रतिहते रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधं द्विगुणितं कृत्वा क्रोधाद् अन्यद् अस्त्रम् अनन्तरम् अयोजयत् ॥
Verse 2
मयेनविहितंरौद्रमन्यदस्त्रंमहाद्युतिः ।उत्सृष्टुंरावणोभीमंराघवायप्रचक्रमे ।।।।
मयेन विहितं रौद्रम् अन्यदस्त्रं महाद्युतिः । भीमो रावणो राघवाय उत्स्रष्टुं प्रचक्रमे ॥
Verse 3
ततःशूलानिनिश्चेरुर्गदाश्चमुसलानि च ।कार्मुकाद्दीप्यमानानिवज्रसाराणिसर्वशः ।।।।
ततः कार्मुकात् सर्वशो दीप्यमानानि वज्रसाराणि शूलानि गदाश्च मुसलानि च निष्चेरुः ॥
Verse 4
मुद्गराःकूटपाशाश्चदीप्ताश्चाशनयस्तथा ।निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णावाताइवयुगक्षये ।।।।
मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा । निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाताइव युगक्षये ॥
Verse 5
तदस्त्रंराघव्श्रीमानुत्तमास्त्रविदांवरः ।जघानपरमास्त्रणगान्धर्वेणमहाद्युतिः ।।।।
तदस्त्रं श्रीमान् राघवः महाद्युतिः, उत्तमास्त्रविदां वरः, परमास्त्रेण गान्धर्वेण जघान।
Verse 6
तस्मिन्प्रतिहतेऽतुराघवेणमहात्मना ।रावणःक्रोधाताम्राक्षस्सौरमस्त्रमुदैरयत् ।।।।
तस्मिन् प्रतिहतेऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना । क्रोधात् ताम्राक्षो रावणः सौरम् अस्त्रम् उदैरयत् ॥
Verse 7
ततश्चक्राणिनिष्पेतुर्भास्वराणिमहान्ति च ।कार्मुकाद्भीमवेगस्यदशग्रीवस्यधीमतः ।।।।
ततः भीमवेगस्य धीमतः दशग्रीवस्य कार्मुकात् भास्वराणि महान्ति चक्राणि निष्पेतुः।
Verse 8
तैरासीद्गगनंदीप्तंसन्ततद्भिःरितस्ततः ।पतद्भिश्चदिशोदीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ।।।।
तैः सन्ततद्भिरितस्ततः पतद्भिः गगनं दीप्तम्; दिशश्च चन्द्रसूर्यग्रहैरिव प्रकाशिताः।
Verse 9
तानिचिच्छेदबाणौघैश्चक्राणितु स राघवः ।आयुधानि च चित्राणिरावणस्यचमूमुखे ।।।।
स राघवः बाणौघैः तानि चक्राणि च रावणस्य चित्राणि आयुधानि च सेनामुखे एव चिच्छेद।
Verse 10
तदस्त्रंतुहतंदृष्टवारावणोराक्षसाधिपः ।विव्याथदशभिर्बाणैरामंसर्वेषुमर्मसु ।।।।
तदस्त्रं हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः । दशभिर्बाणैर् रामं सर्वेषु मर्मसु विव्याध ॥
Verse 11
स विद्धोदशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः ।रावणेनमहातेजा न प्राकम्पतराघवः ।।।।
स रावणेन महातेजा दशभिर्बाणैः महाकार्मुकनिस्सृतैः विद्धोऽपि राघवो न प्राकम्पत ॥
Verse 12
ततोविव्याथगात्रेषुसर्वेषुसमितिञ्जयः ।राघवस्तुसुसङ्क्रुद्धोरावणंबहुभिश्शरैः ।।।।
ततो राघवः समितिञ्जयः सुसङ्क्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः सर्वेषु गात्रेषु विव्याध ॥
Verse 13
एतस्मिन्नन्तरेक्रुद्धोराघवस्यानुजोबली ।लक्ष्मणःसायकान्सप्तजग्राहपरवीरहा ।।।।
अथान्तरे क्रुद्धो बली राघवस्यानुजः लक्ष्मणः परवीरहा सप्त सायकान् जग्राह।
Verse 14
तै: स्सायकैर्महावेगैरावणस्यमहाद्युति ।ध्वजंमनुष्यशीर्षंतुतस्यचिच्छेदनैकधा ।।।।
तैर्महावेगैः सायकैर्महाद्युतिः लक्ष्मणो रावणस्य मनुष्यशीर्षध्वजं नैकधा चिच्छेद।
Verse 15
सारदथेश्चापिबाणेनशिरोज्वलितकुण्डलम् ।जहारलक्ष्मणःश्रीमान्नैरृतस्यमहाबलः ।।।।
श्रीमान् महाबलः लक्ष्मणो बाणेन नैरृतस्य सारथेः ज्वलितकुण्डलधारिणः शिरो जहार।
Verse 16
तस्यबाणैश्चचिच्छेदधनुर्गजकरोपमम् ।लक्ष्मणोराक्षसेन्द्रस्यपञ्चभिर्निशितैस्तदा ।।।।
तदा लक्ष्मणः पञ्चभिर्निशितैर्बाणैः राक्षसेन्द्रस्य गजकरोपमं धनुः चिच्छेद।
Verse 17
नीलमेघनिभांश्चास्यसदश्वान् पर्वतोपमान् ।जघानाप्लुत्यगदयारावणस्यविभीषणः ।।।।
विभीषणोऽप्लुत्य गदया रावणस्य नीलमेघनिभान् पर्वतोपमान् सदश्वान् जघान।
Verse 18
हताश्वात्त्तुस्वोवेगादवप्लुत्यमहारथात् ।कोपमाहारत्तीव्रंभ्रातरंप्रतिरावणः ।।।।
हताश्वेषु तु रावणः स्ववेगाद् महारथात् अवप्लुत्य, भ्रातरं प्रति तीव्रं कोपं समाहारत्।
Verse 19
ततश्शक्तिंमहाशक्तिर्दीप्तार्दीप्ताशनीमिव ।विभीषणस्यचिक्षेपराक्षसेन्द्रःप्रतापवान् ।।।।
ततः महाशक्तिः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः, दीप्ताम् अशनीमिव महाशक्तिं विभीषणस्य चिक्षेप।
Verse 20
अप्राप्तामेवतांबाणैस्त्रिभिश्चिच्छेदलक्ष्मणः ।अथोदतिष्ठत्सन्नादोवानराणांमहारणे ।।।।
अप्राप्तामेव तां शक्तिं लक्ष्मणः त्रिभिः बाणैः चिच्छेद; अथ महारणे वानराणां सन्नादः उदतिष्ठत्।
Verse 21
स पपातत्रिधाछिन्नाशक्तिःकाञ्चनमालिनी ।सविस्फुलिङ्गाज्वलितामहोल्केवदिवश्च्युता ।।।।
सा काञ्चनमालिनी शक्तिः त्रिधा छिन्ना पपात; स्फुलिङ्गैः प्रस्फुरन्ती ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता।
Verse 22
ततःसम्भाविततरांकालेनापिदुरासदाम् ।जग्राहविपुलांशक्तिंदीप्यमानांस्वतेजसा ।।।।
ततः रावणः स्वतेजसा दीप्यमानां विपुलां शक्तिं जग्राह, कालेनापि दुरासदां सम्भाविततराम्।
Verse 23
सावेगिताबलवतारावणेनदुरात्मना ।जज्वालसुमहातेजादीप्ताशनिसमप्रभा ।।।।
दुरात्मना बलवता रावणेन सावेगिता सा शक्तिः सुमहातेजाः जज्वाल, दीप्ताशनिसमप्रभा बभूव।
Verse 24
एतस्मिन्नन्तरेवीरोलक्ष्मणस्तंविभीषणम् ।प्राणसंशयमापन्नंतूर्णमभ्यवपद्यत ।।।।
एतस्मिन्नन्तरे वीरः लक्ष्मणः प्राणसंशयमापन्नं तं विभीषणं दृष्ट्वा तूर्णमभ्यवपद्यत।
Verse 25
तंविमोक्षयितुंवीरश्चापमायम्यलक्ष्मणः ।रावणंशक्तिहस्तंवैशरवर्षैरवाकिरत् ।।।।
तं विमोक्षयितुं वीरः लक्ष्मणः चापमायम्य शक्तिहस्तं रावणं शरवर्षैरवाकिरत्।
Verse 26
कीर्यमाणश्शरौघेणविसृष्टेनमहात्मना ।न प्रहर्तुंमनश्चक्रेविमुखीकृतविक्रमः ।।।।
महात्मना विसृष्टेन शरौघेण कीर्यमाणः सः विमुखीकृतविक्रमः प्रहर्तुं मनश्चक्रे न।
Verse 27
मोक्षितंभ्रातरंदृष्टवालक्ष्मणेन स रावणः ।लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदंवचनमब्रवीत् ।।।।
लक्ष्मणेन मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा स रावणः लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन् इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 28
मोक्षितस्तेबलश्लाघिन्यस्मादेवंविभीषणः ।विमुच्यराक्षसंशक्तिस्त्वयीयंविनिपात्यते ।।।।
मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः । तस्मात् मया विमुक्ता राक्षसी शक्तिः इदानीं त्वयि विनिपतिष्यति ॥
Verse 29
एषातेहृदयंभित्त्वाशक्तिर्लोहितलक्षणा ।मद्भाहुपरिघोत्सृष्टाप्राणानादाययास्यति ।।।।
एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा । मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ॥
Verse 30
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।।।
इत्येवम् उक्त्वा रावणः परमक्रुद्धः मयेन मायाविहिताम् अमोघां शत्रुघातिनीम् अष्टघण्टां महास्वनाम् तां शक्तिं लक्ष्मणाय समुद्धिश्य तेजसा ज्वलन्तीम् इव चिक्षेप, च ननाद च ॥
Verse 31
इत्येवमुक्तातांशक्तिमष्टघण्टांमहास्वनाम् ।मयेनमायाविहिताममोघंशत्रुघातिनीम् ।।6.101.30।।लक्ष्मणायसमुद्धिश्यज्वलन्तीमिवतेजसा ।रावणःपरमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।।6.101.31।।
साक्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना । शक्तिर् वेगात् रणमूर्धनि लक्ष्मणम् अभ्यपतत् ॥
Verse 32
साक्षिप्ताभीमवेगेनवज्राशनिसमस्वना ।शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणंरणमूर्धनि ।।।।
साक्षिप्ता भीमवेगेन वज्राशनिसमस्वना । शक्तिर् वेगात् रणमूर्धनि लक्ष्मणम् अभ्यपतत् ॥
Verse 33
तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः ।स्वस्त्यस्तुलक्ष्मणआयेतिमोघाभवहतोद्यमा ।।।।
तामापतन्तीं शक्तिं दृष्ट्वा स राघवः प्रत्युवाच— “लक्ष्मणाय स्वस्त्यस्तु; हतोद्यमे, तव प्रहारः मोघो भवतु।”
Verse 34
रावणेनरणेशक्तिःक्रुद्धेनाशीविषोपमाः ।मुक्ताशूरस्यभीतस्यलक्ष्मणस्यममज्जसा ।।।।
रणे रावणेन क्रुद्धेन मुक्ताऽशीविषोपमा शक्तिः; सा भीतशूरस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज।
Verse 35
न्यपतत्सामहावेगालक्ष्मणस्यमहोरसि ।जिह्वेवोरगराजस्यदीप्यमानामहाद्युतिः ।।।।
सा महावेगा दीप्यमाना महाद्युतिः लक्ष्मणस्य महोरसि न्यपतत्— उरगराजस्य जिह्वेव ज्वलन्ती।
Verse 36
ततोरावणवेगेनसुदूरमवगाढया ।शक्त्याविभिन्नहृदयःपपातभुविलक्ष्मणः ।।।।
ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया शक्त्या विभिन्नहृदयः लक्ष्मणो भुवि पपात।
Verse 37
तदवस्थंसमीपस्थोलक्ष्मणंप्रेक्ष्यराघवः ।भ्रातृस्नेहान्महातेजाविषण्णहृदयोऽभवत् ।।।।
तदवस्थं समीपस्थं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः; भ्रातृस्नेहात् महातेजा विषण्णहृदयोऽभवत्।
Verse 38
स मुहूर्तमिवध्यात्वाबाष्पपर्याकुलेक्षणः ।बभूवसम्रब्धतरोयुगान्तइवपावकः ।।।।
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः । ततः स सम्रब्धतरो बभूव युगान्त इव पावकः ॥
Verse 39
न विषादस्यकालोऽयमितिसञ्चिन्त्यराघवः ।चक्रेसुतुमुलंयुद्धंरावणस्यवधेधृतः ।।।।सर्वयत्नेनमहतालक्ष्मणंपरिवीक्ष्य च ।
न विषादस्य कालोऽयम् इति सञ्चिन्त्य राघवः । रावणस्य वधे धृतः सुतुमुलं युद्धं चक्रे । सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च ॥
Verse 40
सददर्शततोरामःशक्त्याभिन्नंमहाहवे ।।।।लक्ष्मणंरुधिरादिग्धंसपन्नगमिवाचलम् ।
स ददर्श ततो रामः शक्त्याभिन्नं महाहवे । लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं स पन्नगमिवाचलम् ॥
Verse 41
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।। ।
रावणेन बलीयसा प्रहितामपि तां शक्तिं हरिश्रेष्ठा यत्नतः सम्यगपि नाशक्नुवन् अवमर्दितुम्। क्षिप्रहस्तेन तेन रक्षसा बाणौघैरर्दितास्ते तदानीं विवशा बभूवुः॥
Verse 42
तामपिप्रहितांशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।6.101.41।।यत्नतस्तेहरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।अर्दिताश्चैवबाणौघैस्तेक्षिप्रहस्तेनरक्षसा ।।6.101.42 ।
सा शक्तिः सौमित्रिं विनिर्भिद्य धरणीतले प्रविष्टा। ततः रामः कराभ्यां तां भयावहां शक्तिं परामृश्य समरे क्रुद्धो बलवान् निष्कृष्य बभञ्ज च॥
Verse 43
सौमित्रिंसाविनिर्भिद्यप्रविष्टाधरणीतलम् ।तांकराभ्यांपरामृश्यरामःशक्तिंभयावहाम् ।।।।बभञ्जसमरेक्रुद्धोबलवान्विचकर्ष च ।
सा शक्तिः सौमित्रिं विनिर्भिद्य धरणीतले प्रविष्टा। ततः रामः कराभ्यां तां भयावहां शक्तिं परामृश्य समरे क्रुद्धो बलवान् निष्कृष्य बभञ्ज च॥
Verse 44
तस्यनिष्कर्षतःशक्तिंरावणेनबलीयसा ।।।।शराःसर्वेषुगात्रेषुपातितामर्मभेदिनः ।
तस्य शक्तिं निष्कर्षतः रावणेन बलीयसा सर्वेषु गात्रेषु मर्मभेदिनः शराः पातिताः॥
Verse 45
अचिन्तयित्वातान्बाणान्समालशिष्य च लक्ष्मणम् ।।।।अब्रवीच्चहनूमन्तंसुग्रीवं च महाकपिम् ।
तान् बाणान् अचिन्तयित्वा लक्ष्मणं समालशिष्य रामः हनूमन्तं सुग्रीवं च महाकपिम् अब्रवीत्॥
Verse 46
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
लक्ष्मणं परिवार्यैव तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः। पराक्रमस्य कालोऽयं मे चिरेप्सितः सम्प्राप्तः। पापात्मा दशग्रीवः पापनिश्चयः वध्यताम्। यथा घर्मान्ते मेघदर्शनं काङ्क्षितं चातकस्य, तथा मेऽयं क्षणः प्राप्तः॥
Verse 47
क्ष्मणंपरिवार्यैवतिष्ठध्वंवानरोत्तमाः ।।6.101.46।।पराक्रमस्यकालोऽयंसम्प्राप्तोमेचिरेप्सितः ।पापात्मायंदशग्रीवोवध्यतांपापनिश्चयः ।।6.101.47।।काङ्क्षितस्स्तोककस्येवघर्मान्तेमेघदर्शनम् ।
हे वानरोत्तमाः, लक्ष्मणं परिवायैव दृढं तिष्ठत। मम चिरेप्सितः पराक्रमकालोऽयं सम्प्राप्तः। पापनिश्चयः पापात्मा दशग्रीवोऽयं वध्यताम्। घर्मान्ते मेघदर्शनं यथा स्तोककस्य काङ्क्षितं, तथा ममायं क्षणः।
Verse 48
अस्मिन् मुहूर्तेनचिरात्सत्यंप्रतिशृणोमिवः ।।।।अरावणमरामंवाजगद्ध्रक्ष्यथवानराः ।
अस्मिन् मुहूर्ते वः सत्यं प्रतिशृणोमि—न चिरात् वानराः, जगद् वा अरावणं द्रक्ष्यथ, अथवा अरामम्।
Verse 49
राज्यनाशंवनेवासंदण्डकेपरिधावनम् ।।।।वैदेह्याश्चपरामर्शंरक्षोभिश्चसमागमम् ।
राज्यनाशं वनेवासं दण्डके परिधावनम्। वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम्—एतत् सर्वं दुःखं मम पुरतः समुपस्थितम्।
Verse 50
प्राप्तंदुःखंमहद्घोरंक्लेशश्चनिरयोपमः ।।।।अद्यसर्वमहंत्यक्ष्येनिहत्वारावणंरणे ।
प्राप्तं मे दुःखं महद् घोरं क्लेशश्च निरयोपमः। अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे॥
Verse 51
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।।।
यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया, सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे। यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुः आरब्धश्च सागरे, सोऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः॥
Verse 52
यदर्थंवानरंसैन्यंसमानीतमिदंमया ।।6.101.51।।सुग्रीवश्चकृतोराज्येनिहत्वावालिनंरणे ।यदर्थम् सगरःक्रान्तःसेतुःराब्धश्चसागरे ।सोऽयमद्यरणेपापश्चक्षुर्विषमागतः ।।6.101.52।।
चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति। दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः, यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजङ्गमः॥
Verse 53
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।।।
चक्षुर्विषयमागत्य नायं जीवितुमर्हति। दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः, यथा वा वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तो भुजङ्गमः॥
Verse 54
चक्षुर्विषयमागत्यनायंजीवितुमर्हति ।।6.101.53।।दृष्टिंदृष्टिविषस्येवसर्पस्यममरावणः ।यथावावैनतेयस्यदृष्टिंप्राप्तोभुजङ्गमः ।।6.101.54।।
अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे। त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः॥
Verse 55
स्वस्थापश्यतदुर्धर्षायुद्धंवानरपुङ्गवाः ।असीनाःपर्वताग्रेषुममेदंरावणस्य च ।।।।
स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः। आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च॥
Verse 56
अद्यरामस्यरामत्वंपश्यन्तुममसंयुगे ।त्रयोलोकास्सगन्धर्वास्सदेवास्सर्षिचारणाः ।।।।
अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे। त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः॥
Verse 57
अद्यकर्मकरिष्यामियल्लोकाःसचराचराः ।सदेवाःकथयिष्यन्तियावद्भूमिर्धरिष्यति ।।।।समागम्यसदालोकेयथायुद्धंप्रवर्तितम् ।
अद्याहं तत्कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः। सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति॥ समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम्॥
Verse 58
एवमुक्त्वाशितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः ।।।।आजघानरणेरामोदशग्रीवंसमाहितः ।
एवमुक्त्वा समाहितो रामो रणॆ शितैर्बाणैः तप्तकाञ्चनभूषणैः दशग्रीवम् आजघान॥
Verse 59
अथप्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापिरावणः ।।।।अभ्यवर्षत्तदारामंधाराभिरिवतोयदः ।
अथ रावणः प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि तदा रामम् अभ्यवर्षत्। तोयदो धाराभिरिव॥
Verse 60
रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् ।।।।शराणां च शराणां च बभूवतुमुलःस्वनः ।
रामेण रावणेन च मुक्तानां शराणाम् अन्योन्यमभिनिघ्नताम् । शराणां शराणां च संमर्दे तुमुलः स्वनो बभूव ॥
Verse 61
तेभिन्नाश्चविकीर्णाश्चरामरावणयोःशराः ।।।।अन्तरिक्षात्प्रदीप्ताग्रानिपेतुर्धरणीतले ।
ते रामरावणयोः शराः भिन्नाश्च विकीर्णाश्च प्रदीप्ताग्राः अन्तरिक्षात् धरणीतले निपेतुः ॥
Verse 62
तयोर्ज्यातलनिर्घोषारामरावणयोर्महान् ।।।।त्रासनःसर्वभूतानांबभूवाद्भुतदर्शनः ।
रामरावणयोः तयोः ज्यातलनिर्घोषो महान् अभूत्—सर्वभूतानां त्रासनः, अद्भुतदर्शनः च ॥
Verse 63
सकीर्यमाणश्शरजालवृष्टिभिर्महात्मनादीप्तधनुष्मतार्दितः ।भयात्प्रदुद्रावसमेत्यरावणोयथाविलेनाभिहतोबलाहकः ।।।।
शरजालवृष्टिभिः सकीर्यमाणः, महात्मना दीप्तधनुष्मता आर्दितः; रावणः समेत्य भयात् प्रदुद्राव—यथानिलेनाभिहतो बलाहकः ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Lakshmana’s interception of a lethal strike meant for Vibhishana, prioritizing allied protection over personal safety; the episode frames battlefield choice as a dharmic obligation to defend the righteous refugee-ally.
Rama models crisis ethics: grief is acknowledged but not indulged; he converts sorrow into disciplined resolve, anchors action in a public vow (satya), and re-centers the war’s purpose as the removal of adharma rather than personal vengeance.
The sarga is set in the frontline of the Lanka war (mahāraṇa/mahāhava) and highlights martial culture rather than geography—especially chariot insignia, ritualized challenge-speech, and named astras (Gandharva, Saura) as markers of epic-era warfare.