Previous Verse
Next Verse

Shloka 20

मधुवनप्रवेशः — The Vanaras Enter Madhuvana

Honey-Grove Episode

स तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानो वनस्य गोप्ता हरिवीरवृद्धः।चकार भूयो मतिमुग्रतेजा वनस्य रक्षां प्रति वानरेभ्यः।।।।

sa taiḥ pravṛddhaiḥ paribhartsyamāno vanasya goptā harivīra-vṛddhaḥ |

cakāra bhūyo matim ugra-tejā vanasya rakṣāṃ prati vānarēbhyaḥ ||

तैः प्रवृद्धैः परिभर्त्स्यमानः स हरिवीरवृद्धो वनस्य गोप्ता उग्रतेजा भूयः वानरेभ्यो वनरक्षां प्रति मतिं चकार।

सःhe
सः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तैःby them
तैः:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
प्रवृद्धैःelder/advanced
प्रवृद्धैः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-वृद्ध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; विशेषणम् (taiḥ)
परिभर्त्स्यमानःbeing reprimanded
परिभर्त्स्यमानः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootपरि-भर्त्स् (धातु)
Formशानच्/मान-प्रत्ययान्त वर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (saḥ)
वनस्यof the grove
वनस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
गोप्ताguardian
गोप्ता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootगोप्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हरिवीरवृद्धःan aged hero among monkeys
हरिवीरवृद्धः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootहरि-वीर-वृद्ध (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; apposition to goptā
चकारmade/formed
चकार:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootकृ (धातु)
Formलिट् (perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
भूयःagain
भूयः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
मतिम्a plan/thought
मतिम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootमति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
उग्रतेजाःof fierce energy
उग्रतेजाः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootउग्र-तेजस् (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारयः; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (saḥ/goptā)
वनस्यof the grove
वनस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootवन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
रक्षाम्protection
रक्षाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरक्षा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रतिtowards/for
प्रति:
Prayojana-dyotaka (प्रयोजनद्योतक)
TypeIndeclinable
Rootप्रति (अव्यय)
Formउपसर्ग/अव्यय; अर्थे ‘towards/for’
वानरेभ्यःto the monkeys
वानरेभ्यः:
Sampradāna (सम्प्रदान)
TypeNoun
Rootवानर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, चतुर्थी/पञ्चमी, बहुवचन; here चतुर्थी (dative) with prati: ‘for/against the monkeys’ contextually ‘towards the monkeys’

The elderly Dadhimukha who was the powerful protector of the garden reprimanded them and devised yet again a plan to protect it.

D
Dadhimukha (implied as grove-guardian)
V
vānaras
M
Madhuvana (implied grove)

FAQs

Dharma as duty to protect entrusted resources: even under pressure, the guardian persists in safeguarding what belongs to the community/king.

Dadhimukha, responsible for the grove, is urged by elders to act; he plans again to restrain the unruly vānaras.

Steadfast responsibility (kartavya-niṣṭhā): he continues planning protection rather than yielding to fear or confusion.