Shloka 17

राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः

Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters

Devanagari script

अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।।।।

Transliteration

avaplutya mahāvegaḥ prahastasya niveśanam |

tato 'nyat pupluve veśma mahāpārśvasya vīryavān ||5.6.17||

Translation

स महावेगवान् कपिवरः प्रहस्तस्य निवेशनम् अवप्लुत्य, ततः परं महापार्श्वस्य वीर्यवान् अन्यद् वेश्म पुप्लुवे।

Word by Word

• अवप्लुत्य: having leapt down
• अवप्लुत्य: Kriya (पूर्वकाले क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अव- + प्लु (धातु) + ल्यप् (कृदन्त)
• Form: क्त्वान्त/ल्यपन्त अव्ययकृदन्त (gerund), पूर्वकाल (having jumped down)

• महावेगः: of great speed
• महावेगः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: महा (प्रातिपदिक) + वेग (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of the subject)

• प्रहस्तस्य: of Prahasta
• प्रहस्तस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: प्रहस्त (प्रातिपदिक/नाम)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन (genitive)

• निवेशनम्: residence
• निवेशनम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निवेशन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (object)

• ततः: then/from there
• ततः: Adhikarana (अधिकरण-काल/देश)
• Type: Indeclinable
• Root: ततः (अव्यय)
• Form: अव्यय (adverb), अपादानार्थ/क्रम (then/from there)

• अन्यत्: another
• अन्यत्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अन्य (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (of वेश्म)

• पुप्लुवे: leapt
• पुप्लुवे: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: प्लु (धातु)
• Form: लिट्-लकार (perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• वेश्म: house/mansion
• वेश्म: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: वेश्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (object)

• महापार्श्वस्य: of Mahāpārśva
• महापार्श्वस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: महा (प्रातिपदिक) + पार्श्व (प्रातिपदिक/नाम)
• Form: कर्मधारय-समास (नाम); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन

• वीर्यवान्: valiant
• वीर्यवान्: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: वीर्यवत् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषण (of subject)

Context

Then the great vanara leaped from the residence of Kumbhakarna which looked like a cloud to Vibhishana's.

Characters & Entities

• Hanumān
• Prahasta
• Mahāpārśva
• Laṅkā

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is effective service: Hanumān uses strength and speed in a disciplined way, advancing the righteous objective rather than seeking conflict.

What is the narrative situation?

Hanumān rapidly traverses key rākṣasa commanders’ residences while searching within Laṅkā.

Which character virtue is emphasized?

Vigor directed by purpose—swift capability under control.