Previous Verse
Next Verse

Ramayana — Ayodhya Kanda, Sarga 68, Shloka 19

दूतप्रेषणम् — Dispatch of Messengers to Kekaya

Bharata’s Recall

विष्णोः पदं प्रेक्षमाणा विपाशांचापि शाल्मलीम्।नदीर्वापी स्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च।।2.68.19।।पश्यन्तो विविधांश्चापि सिंहाव्याघ्रमृग द्विपान्।ययुः पथाऽतिमहता शासनं भर्तुरीप्सवः।।2.68.20।।

viṣṇoḥ padaṃ prekṣamāṇā vipāśāṃ cāpi śālmalīm | nadīr vāpīḥ taṭākāni palvalāni sarāṃsi ca || 2.68.19 ||

paśyanto vividhāṃś cāpi siṃhavyāghramṛgadvipān | yayuḥ pathā'timahatā śāsanaṃ bhartur īpsavaḥ || 2.68.20 ||

विष्णोः पदं प्रेक्षमाणाः, विपाशां शाल्मलीं च, नदीर्वापीस्तटाकानि पल्वलानि सरांसि च पश्यन्तः; विविधांश्च सिंहव्याघ्रमृगद्विपान् अवलोक्य, भर्तुः शासनम् ईप्सवः अतिमहता पथा ययुः।

विष्णोःof Viṣṇu
विष्णोः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootविष्णु (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी (Gen), एकवचन
पदम्footprint/step
पदम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपद (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
प्रेक्षमाणाःbeholding
प्रेक्षमाणाः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Rootप्र-√ईक्ष् (धातु) + शानच् (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शानच्-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
विपाशाम्Vipāśā (river)
विपाशाम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootविपाशा (प्रातिपदिक; नदी-नाम)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formसमुच्चय/अप्यर्थक-अव्यय (also)
शाल्मलीम्Śālmalī (river/place)
शाल्मलीम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशाल्मली (प्रातिपदिक; नदी/स्थान-नाम)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
नदीःrivers
नदीः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootनदी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
वापीःwells/step-wells
वापीः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवापी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
स्तटाकानिtanks/ponds
स्तटाकानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतटाक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
पल्वलानिpools/marshy ponds
पल्वलानि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootपल्वल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
सरांसिlakes
सरांसि:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
पश्यन्तःseeing
पश्यन्तः:
Karta (कर्ता)
TypeVerb
Root√पश् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
Formवर्तमानकाले शतृ-प्रत्ययान्त कृदन्त (present active participle), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन
विविधान्various
विविधान्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविविध (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन; विशेषण of सिंहाव्याघ्रमृगद्विपान्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय
अपिalso
अपि:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअप्यर्थक-अव्यय (also)
सिंहाव्याघ्रमृगद्विपान्lions, tigers, deer, and elephants
सिंहाव्याघ्रमृगद्विपान्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootसिंह + व्याघ्र + मृग + द्विप (प्रातिपदिक)
Formसमासः द्वन्द्व (copulative list); पुल्लिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
ययुःwent
ययुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Root√या (धातु)
Formलिट् (Perfect), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, बहुवचन
पथाby a path
पथा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootपथ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया (Instr), एकवचन; मार्गेण (by the path)
अतिमहताvery long/very great
अतिमहता:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootअति- + महत् (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, तृतीया, एकवचन; विशेषण of पथा
शासनम्command
शासनम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootशासन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
भर्तुःof the master/king
भर्तुः:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootभर्तृ (प्रातिपदिक)
Formपुल्लिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
ईप्सवःdesiring to fulfil
ईप्सवः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Root√ईप्स् (धातु) + वु (कृदन्त)
Formइप्सु-प्रत्ययान्त (desiderative adjective: 'wishing to obtain/fulfil'), पुल्लिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; विशेषण of (te) dūtāḥ understood

Beholding the footprints of Visnu (on Sudama mountain), and seeing Vipasa, and Salmali rivers, trees, streams, deep wells, ponds, pools, large tanks, different kinds of lions, tigers and elephants, they travelled a long distance with the intention of fulfilling the command of their master.

V
Viṣṇu (footprints/step-marks)
L
lions
T
tigers
E
elephants

FAQs

Dharma is faithful execution of entrusted orders: even across dangerous terrain and long distances, one perseveres to uphold a legitimate command.

The messengers traverse a vast landscape—sacred sites, rivers, and wilderness with wild animals—while continuing their mission without turning back.

Perseverance (dhṛti) and obedience to rightful authority—staying committed despite hardship.