Previous Verse
Next Verse

Shloka 25

मायामृगदर्शनम्

The Vision of the Illusory Deer

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहां मृगगतामिमाम्।रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति।।3.43.24।।न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये।कुतःपृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः।।3.43.25।।

na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye |

kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo 'sya kaścit samo mṛgaḥ || 3.43.25 ||

न वने नन्दनोद्धेशे न चैत्ररथसंश्रये। कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित्समो मृगः॥

पश्यsee
पश्य:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootपश् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष, एकवचन
अस्यof this (deer)
अस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, पुं/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन
जृम्भमाणस्यwhile yawning (of the yawning one)
जृम्भमाणस्य:
सम्बन्ध (Genitive relation/सम्बन्ध)
TypeVerb
Rootजृम्भ् (धातु) + शानच् (प्रत्यय)
Formवर्तमानकृदन्त (Present participle/शानच्), पुं/नपुंसकलिङ्गे, षष्ठी-विभक्ति, एकवचन; अस्य इति पदेन सह सम्बन्धः
दीप्ताम्glowing
दीप्ताम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootदीप्त (प्रातिपदिक; √दीप् + क्त)
Formकृदन्त-विशेषण, स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; जिह्वाम् इति पदस्य विशेषणम्
अग्निशिखोपमाम्like a flame of fire
अग्निशिखोपमाम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootअग्नि-शिखा-उपमा (प्रातिपदिक; अग्नि + शिखा + उपमा)
Formतत्पुरुष-समास: अग्निशिखायाः उपमा (like a flame of fire); स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; जिह्वाम् इति पदस्य विशेषणम्
जिह्वाम्tongue
जिह्वाम्:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootजिह्वा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन
मुखात्from the mouth
मुखात्:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootमुख (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्ति (Ablative/अपादान), एकवचन
निस्सरन्तीम्coming out, protruding
निस्सरन्तीम्:
विशेषण (Adjectival qualifier/विशेषण)
TypeVerb
Rootनिस्-सृ (धातु) + शतृ (प्रत्यय)
Formवर्तमानकृदन्त (Present participle/शतृ), स्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; जिह्वाम् इति पदस्य विशेषणम्
मेघात्from a cloud
मेघात्:
उपमान-आधार (Standard of comparison/उपमान)
TypeNoun
Rootमेघ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे, पञ्चमी-विभक्ति, एकवचन
इवlike
इव:
उपमा (Simile marker/उपमा)
TypeIndeclinable
Rootइव (अव्यय)
Formअव्यय; उपमावाचक (comparative particle)
शतह्रदाम्lightning (Śatahṛdā)
शतह्रदाम्:
उपमेय (Object compared/उपमेय)
TypeNoun
Rootशतह्रदा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; उपमेय-विशेषणरूपेण जिह्वाम् इति पदस्य उपमा

The stretches of hair on the deer's body bent both in the natural order and in the opposite direction look beautiful. The spots of gold on the skin are wonderful.

R
Rāma
L
Lakṣmaṇa (Saumitri)
N
Nandana (Indra’s garden)
C
Caitraratha (Kubera’s garden)
I
Indra
K
Kubera
E
earth (pṛthivī)
D
deer (mṛga)

FAQs

Dharma calls for caution when something appears unnaturally extraordinary. The verse implicitly warns that fascination with marvels can cloud truth (satya) and prudent conduct.

Rāma underscores to Lakṣmaṇa that the deer’s beauty is beyond even celestial gardens, intensifying the sense that it is extraordinary and potentially deceptive.

Rāma’s evaluative intelligence and awareness—he compares the sight against known standards (even divine realms) to judge its rarity.