Shloka 23

पञ्चवटी-निवासः

Settlement at Pañcavaṭī and Construction of the Hermitage

Devanagari script

पर्णशालां सुविपुलां तत्र सङ्खातमृत्तिकाम्।सुस्तम्भां मस्करैर्दीर्घैः कृतवंशां सुशोभनाम्।।3.15. 21।।शमीशाखाभिरास्तीर्य दृढपाशावपाशिताम्।कुशकाशशरैः पर्णैस्सुपरिच्छादितां तथा।।3.15.22।।समीकृततलां रम्यां चकार लघुविक्रमः।निवासं राघवस्यार्थे प्रेक्षणीयमनुत्तमम्।।3.15.23।।

Transliteration

samīkṛta-talāṃ ramyāṃ cakāra laghu-vikramaḥ |

nivāsaṃ rāghavasyārthe prekṣaṇīyam anuttamam || 3.15.23 ||

Translation

स लघुविक्रमः समीकृततलां रम्यां प्रेक्षणीयमनुत्तमां राघवस्यार्थे निवासं चकार।।

Word by Word

• समीकृततलाम्: with levelled floor/ground
• समीकृततलाम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: समीकृत-तल (प्रातिपदिक; कृदन्ताधारित)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन; समासः समीकृत (made level; PPP from समि-√कृ) + तल (ground/floor) (तत्पुरुषः); विशेषणम् पर्णशालाम्

• रम्याम्: beautiful
• रम्याम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: रम्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग (f.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन; विशेषणम् पर्णशालाम्

• चकार: made; built
• चकार: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √कृ (धातु)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपदम्

• लघुविक्रमः: the quick-acting one (Lakṣmaṇa)
• लघुविक्रमः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: लघु-विक्रम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), प्रथमा (Nom. 1), एकवचन; बहुव्रीहिः: लघुः विक्रमः यस्य सः = 'quick in action' (epithet)

• निवासम्: dwelling; residence
• निवासम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: निवास (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन; apposition to पर्णशालाम् (object)

• राघवस्य: of Rāghava (Rāma)
• राघवस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: राघव (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), षष्ठी (Gen. 6), एकवचन

• अर्थे: for the sake/purpose
• अर्थे: Prayojana (प्रयोजन)
• Type: Noun
• Root: अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग (m.), सप्तमी (Loc. 7), एकवचन; प्रयोजनार्थ-सप्तमी (locative of purpose)

• प्रेक्षणीयम्: worth seeing
• प्रेक्षणीयम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: प्रेक्षणीय (प्रातिपदिक; कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन; विधेय-विशेषणम् निवासम्; कृदन्त (gerundive) from √ईक्ष्/√प्रेक्ष् 'to see' = 'worthy to be seen'

• अनुत्तमम्: unsurpassed; excellent
• अनुत्तमम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: अनुत्तम (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग (n.), द्वितीया (Acc. 2), एकवचन; विशेषणम् निवासम्/प्रेक्षणीयम्

Context

Lakshmana who was quick to act dug the clay with nippers, planted long bamboo poles, put branches of sami trees across and tied them with strong ropes. He spread kusa and kasa grass and leaves on the levelled ground. He built a beautiful, spacious and nice residence for Rama.

Characters & Entities

• Lakṣmaṇa
• Rāghava (Rāma)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Duty expressed as excellence in service: dharma is not merely intention; it is careful, responsible action done for the rightful purpose (rāghavasyārthe).

What is the narrative situation?

The hut and its site are completed—levelled, orderly, and fit for Rāma’s forest-residence.

Which character virtue is emphasized?

Kṛtī (effective doer) and bhakti (devotion): Lakṣmaṇa’s capability is guided by loyal commitment to Rāma.