Adhyaya 59

Verse 1

व्यास उवाच । एवं वनाश्रमे स्थित्वा तृतीयं भागमायुषः । चतुर्थं चायुषो भागं संन्यासेन नयेत्क्रमात्

व्यास उवाच—एवं वनाश्रमे स्थित्वा आयुषस्तृतीयं भागं नीत्वा, चतुर्थं भागं क्रमात् संन्यासेन नयेत्।

Verse 2

अग्नीनात्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत् । योगाभ्यासरतः शांतो ब्रह्मविद्यापरायणः

अग्नीन् आत्मनि संस्थाप्य द्विजः प्रव्रजितो भवेत्; योगाभ्यासरतः शान्तो ब्रह्मविद्यापरायणः।

Verse 3

यदा मनसि संपन्नं वैराग्यं सर्ववस्तुषु । तदा संन्यासमिच्छेच्च पतितः स्याद्विपर्यये

यदा मनसि संपन्नं वैराग्यं सर्ववस्तुषु, तदा संन्यासमिच्छेत्; विपर्यये पतितः स्यात्।

Verse 4

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमाग्नेयीमथवा पुनः । दांतः शुक्लकषायोसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्

प्राजापत्यां निरूप्येष्टिमग्नेयीमथवा पुनः; दान्तः शुक्लकषायोऽसौ ब्रह्माश्रममुपाश्रयेत्।

Verse 5

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद्वेदसंन्यासिनोऽपरे । कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये त्रिविधाः परिकीर्तिताः

ज्ञानसंन्यासिनः केचिद् वेदसंन्यासिनोऽपरे; कर्मसंन्यासिनस्त्वन्ये—त्रिविधाः परिकीर्तिताः।

Verse 6

यः सर्वत्र विनिर्मुक्तो निर्द्वंद्वश्चैव निर्भयः । प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी आत्मन्येव व्यवस्थितः

यः सर्वत्र विनिर्मुक्तो निर्द्वन्द्वश्चैव निर्भयः; प्रोच्यते ज्ञानसंन्यासी आत्मन्येव व्यवस्थितः।

Verse 7

वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं निराशीर्निष्परिग्रहः । प्रोच्यते वेदसंन्यासी मुमुक्षुर्विजितेंद्रियः

वेदमेव नित्यं समभ्यसेत्, निराशीः निष्परिग्रहश्च। स एव वेदसंन्यासी प्रोच्यते—मुमुक्षुः, जितेन्द्रियः।

Verse 8

यस्त्वग्निमात्मसाकृत्वा ब्रह्मार्पणपरो द्विजः । ज्ञेयः स कर्मसंन्यासी महायज्ञपरायणः

योऽग्निमात्मसात्कृत्वा ब्रह्मार्पणपरः द्विजः। स कर्मसंन्यासी ज्ञेयः, महायज्ञपरायणः।

Verse 9

त्रयाणामपि चैतेषां ज्ञानी त्वभ्यधिको मतः । न तस्य विद्यते कार्यं न लिंगं वा विपश्चितः

एतेषां त्रयाणामपि मध्ये ज्ञानी त्वभ्यधिकः स्मृतः। तस्य विपश्चितः कार्यं न विद्यते, न च लिङ्गं बहिः।

Verse 10

निर्ममो निर्भयः शांतो निर्द्वंद्वः पर्णभोजनः । जीर्णकौपीनवासाः स्यान्नग्नो वा ध्यानतत्परः

निर्ममो निर्भयः शान्तो निर्द्वन्द्वः पर्णभोजनः। जीर्णकौपीनवासी स्यात्, नग्नो वा ध्यानतत्परः।

Verse 11

ब्रह्मचारी जिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत् । अध्यात्मरतिरासीत निरपेक्षो निराशिषः

ब्रह्मचारी जिताहारो ग्रामादन्नं समाहरेत्। अध्यात्मरतिरासीत, निरपेक्षो निराशिषः।

Verse 12

आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह । नाभिनंदेत मरणं नाभिनंदेत जीवनम्

आत्मनैव सहायेन सुखार्थं विचरेदिह । नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवनम् ॥

Verse 13

कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा । नाध्येतव्यं न वर्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन

कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा । नाध्येतव्यं न वर्तव्यं श्रोतव्यं न कदाचन ॥

Verse 14

एवं ज्ञानपरो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते । एकवासाथ वा विद्वान्कौपीनाच्छादनोपि वा

एवं ज्ञानपरो योगी ब्रह्मभूयाय कल्पते । एकवासाथ वा विद्वान्कौपीनाच्छादनोपि वा ॥

Verse 15

मुंडी शिखी वाथ भवेत्त्रिदंडी निष्परिग्रहः । काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः

मुंडी शिखी वाथ भवेत्त्रिदंडी निष्परिग्रहः । काषायवासाः सततं ध्यानयोगपरायणः ॥

Verse 16

ग्रामांते वृक्षमूले वा वसेद्देवालयेपि वा । समः शत्रौ तथा मित्रे तथा मानापमानयोः

ग्रामान्ते वृक्षमूले वा वसेद्देवालयेपि वा । समः शत्रौ तथा मित्रे तथा मानापमानयोः ॥

Verse 17

भैक्ष्येण वर्तयेन्नित्यं नैकान्नादी भवेत्क्वच्चित् । यस्तु मोहेन वान्यस्मादेकान्नादी भवेद्यतिः

भैक्ष्येणैव नित्यं वर्तेत, कदाचन नैकान्नादी भवेत्। यतिस्तु मोहेन वा अन्यहेतोर्वा एकान्नादी भवति चेत् स दोषभाग्॥

Verse 18

न तस्य निष्कृतिः काचिद्धर्मशास्त्रेषु दृश्यते । रागद्वेषवियुक्तात्मा समलोष्टाश्मकांचनः

तस्य धर्मशास्त्रेषु निष्कृतिः काचिदपि न दृश्यते। रागद्वेषवियुक्तात्मा स समलोष्टाश्मकाञ्चनः॥

Verse 19

प्राणिहिंसानिवृत्तश्च मौनी स्यात्सर्वनिस्पृहः । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिबेत्

प्राणिहिंसानिवृत्तः स्यात्, मौनी च सर्वनिस्पृहः। दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं, वस्त्रपूतं जलं पिबेत्॥

Verse 20

सत्यपूतां वदेद्वाणीं मनःपूतं समाचरेत् । नैकत्र निवसेद्देशे वर्षाभ्योन्यत्र भिक्षुकः

सत्यपूतां वदेद्वाणीं, मनःपूतं समाचरेत्। नैकत्र वर्षपर्यन्तं निवसेद्भिक्षुकः; वर्षाभ्यः परतोऽन्यत्र वसेत्॥

Verse 21

स्नात्वा शौचयुतो नित्यं कमंडलुकरः शुचिः । ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्

स्नात्वा नित्यं शौचयुतः शुचिः कमण्डलुकरः। ब्रह्मचर्यरतो नित्यं वनवासरतो भवेत्॥

Verse 22

मोक्षशास्त्रेषु निरतो ब्रह्मसूत्री जितेंद्रियः । दंभाहंकारनिर्मुक्तो निंदापैशुन्यवर्जितः

मोक्षशास्त्रेषु निरतः ब्रह्मसूत्रार्थनिष्ठितः, जितेन्द्रियः। दम्भाहंकारविनिर्मुक्तो निन्दापैशुन्यवर्जितः॥

Verse 23

आत्मज्ञानगुणोपेतो यदि मोक्षमवाप्नुयात् । अभ्यसेत्सततं देवं प्रणवाख्यं सनातनम्

आत्मज्ञानगुणोपेतो यः मोक्षं समवाप्नुयात्। स सततं प्रणवाख्यं देवं सनातनमभ्यसेत्॥

Verse 24

स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु । यज्ञोपवीती शांतात्मा कुशपाणिः समाहितः

स्नात्वाचम्य विधानेन शुचिर्देवालयादिषु। यज्ञोपवीती शान्तात्मा कुशपाणिः समाहितः॥

Verse 25

धौतकाषायवसनो तस्मिञ्छन्नतनूरुहः । अधियज्ञं ब्रह्मजपेदाधिदैविकमेव च

धौतकाषायवसनो नतनूरुहसंवृतः। अधियज्ञं ब्रह्मजपेदाधिदैविकमेव च॥

Verse 26

आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत् । पुत्रेषु चाथ निवसन्ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः

आध्यात्मिकं च सततं वेदान्ताभिहितं च यत्। पुत्रेषु चाथ निवसन् ब्रह्मचारी यतिर्मुनिः॥

Verse 27

वेदमेवाभ्यसेन्नित्यं स याति परमां गतिम् । अहिंसासत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्यं तपः परम्

वेदमेव नित्यं अभ्यसेत्; स एव परमां गतिं प्राप्नोति। अहिंसा सत्यं अस्तेयं ब्रह्मचर्यं च—एतत् परं तपः स्मृतम्।

Verse 28

क्षमादया च संतोषो व्रतान्यस्य विशेषतः । वेदांतज्ञाननिष्ठो वा पंचयज्ञान्समाहितः

तस्य विशेषतः क्षमा दया च संतोषः—एतानि व्रतानि। अथवा वेदान्तज्ञाननिष्ठः सन्, पञ्चयज्ञान् समाहितः समाचरेत्।

Verse 29

कुर्य्यादहरहः स्नात्वा भिक्षार्थे नैव तेन हि । होममंत्रान्जपेन्नित्यं कालेकाले समाहितः

स्नात्वा अहःअहः भिक्षार्थं गच्छेत्, तेन तु न व्यग्रः स्यात्। काले काले समाहितः सन्, होममन्त्रान् नित्यं जपेत्।

Verse 30

स्वाध्यायं चान्वहं कुर्य्यात्सावित्रीं संध्ययोर्जपेत् । ध्यायीत सततं देवमेकांतं परमेश्वरम्

स्वाध्यायं च अन्वहं कुर्यात्, संध्ययोः सावित्रीं जपेत्। एकान्तं परमेश्वरं देवं सततं ध्यायीत।

Verse 31

एकान्नं वर्जयेन्नित्यं कामं क्रोधं परिग्रहम् । एकवासा द्विवासा वा शिखी यज्ञोपवीतवान् । कमंडलुकरो विद्वांस्त्रिदंडो याति तत्परम्

एकान्नं नित्यं वर्जयेत्, कामं क्रोधं परिग्रहम् च त्यजेत्। एकवासा द्विवासा वा, शिखी यज्ञोपवीतवान्; कमण्डलुकरः विद्वान् त्रिदण्डी, तत्परं लक्ष्यं प्रति याति।

Verse 59

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे यतिधर्मनिरूपणं । नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखण्डे यतिधर्मनिरूपणं नामैकोनषष्टितमोऽध्यायः समाप्तः।