Adhyaya 74
The Crushing of the Traipuras (Gaṇeśa’s Battle with Tripura’s Son)
अध्यायेऽस्मिन् देवादित्ययुद्धस्य घोरं वर्णनं दृश्यते। त्रिपुरस्य पुत्रः त्रैपुरिः पितृवधस्य प्रतिशोधं घोषयन् विनायकं (हेरम्बं लम्बोदरं) समभ्ययात्। गणेशः तं प्रत्युवाच—यः पूर्वजः देवहितविरोधी अभूत्, तस्य वधो धर्मतः कृत इति। ततः शर-परशु-खड्ग-गदा-प्रहारैः सघनं शस्त्रवर्षं प्रववृते। गणेशः दैत्यवीरान् पुनःपुनः प्रतिहत्य निपातयामास; त्रैपुरिः क्षतः सञ्जीवितश्च पुनरागत्य गजमारुह्य देवसेनां व्यथयामास। देवाः शरणं विनायकमेव जग्मुः। अन्ते परस्परव्रणैः पशुयुद्धोपमानैश्च संग्रामः पराकाष्ठां गतः। गणेशप्रभावात् स गजसहितो दैत्यः पपात; ऋषयः स्तुवन्ति, देवाः जयघोषं कुर्वन्ति, ततः पुनरपि समरः प्रवर्तते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । चतुर्भिस्तुरगैर्जुष्टं रथं सूर्यसमप्रभं । त्रैपुरिः संरुरोहाथाब्रवीद्वाक्यं गणाधिपं
व्यास उवाच । चतुर्भिस्तुरगैः संयुक्तं रथं सूर्यसमप्रभम् । त्रैपुरिः समारुह्याथ गणाधिपं वाक्यमब्रवीत् ॥
Verse 2
पिता मे निहतः पित्रा तव यस्माद्गणाधिप । तस्मात्त्वामद्य विशिखैर्नयामि यमसादनं
गणाधिप! तव पित्रा मे पिता निहतः; तस्मादद्य अहं विशिखैस्त्वां यमसादनं नयामि ॥
Verse 3
ततस्तमब्रवीद्देवो गणेशस्त्रिपुरात्मजं । तव तातेन दुष्टेन सुराणामहितं पुरा
ततो देवो गणेशः त्रिपुरात्मजं तमब्रवीत्— “तव दुष्टेन तातेन पुरा सुराणामहितं कृतम्।”
Verse 4
कृतं कर्ममहत्पापं श्रुतं नो जनकेन हि । पापकर्मरतं दुष्टं ज्ञात्वा ज्ञानबलेन च
अस्माभिर्हि जनकात् श्रुतं यत् महत्पापं कर्म कृतम्; ज्ञानबलेन च पापकर्मरतं दुष्टं ज्ञात्वा…
Verse 5
अवधीत्तं शरैकेन पितरं ते बलेन च । पंकात्प्रतारितो मोहात्प्रेषितो यममंदिरं
स एकेन शरेण बलात् तव पितरं हतवान्; ततः स मोहात् पङ्कात् प्रतारितः यममन्दिरं प्रेषितश्च।
Verse 6
त्वां चाहं तत्पथं दैत्य प्रेषयामि क्षणादिह । उक्तवंतं महाप्राज्ञं सुराणां च गणाधिपं
हे दैत्य, त्वामपि तस्मिन्नेव पथि क्षणादिह प्रेषयामि; एवं वदन्तं महाप्राज्ञं सुरगणाधिपं च।
Verse 7
विव्याध दशभिस्तीक्ष्णैः कालानलसमप्रभैः । ततः शरसहस्रैस्तु दैत्यं विव्याध साहसात्
स दशभिस्तीक्ष्णैः कालानलसमप्रभैः शरैः तं विव्याध; ततः साहसात् शरसहस्रैः दैत्यं पुनर्विव्याध।
Verse 8
यमदंडसमैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च शिलीमुखैः । कंकपत्रैर्महातीक्ष्णैर्वज्रानलसमप्रभैः
यमदण्डसमैर्बाणैः क्षुरप्रैश्च शिलीमुखैः । कङ्कपत्रैर्महातीक्ष्णैर्वज्रानलसमप्रभैः ॥
Verse 9
विचकर्त शरांश्चास्य लंबोदरः सुरार्चितः । पुनर्विव्याध विशिखैः सहसाभि दुरोपमैः
विचकर्त शरांश्चास्य लंबोदरः सुरार्चितः । पुनर्विव्याध विशिखैः सहस्राभिर्दुरोपमैः ॥
Verse 10
शरैरर्दितसर्वांगो मूर्च्छितस्त्वपतद्भुवि । ततो भद्रश्च सौभद्रो भीषणो निर्जरांतकः
शरैरर्दितसर्वाङ्गो मूर्च्छितस्त्वपतद्भुवि । ततो भद्रश्च सौभद्रो भीषणो निर्जरान्तकः ॥
Verse 11
स्वां स्वां गदां समादाय दुद्रुवुस्तं विनायकम् । युगपत्ते गदापातैर्निजघ्नुर्गणनायकम्
स्वां स्वां गदां समादाय दुद्रुवुस्तं विनायकम् । युगपत्ते गदापातैर्निजघ्नुर्गणनायकम् ॥
Verse 12
लाघवात्तु वृथा कृत्वा गदास्तेषां महाबलः । भद्रकस्य तु शीर्षे चाहनत्परशुना तदा
लाघवात्तु वृथा कृत्वा गदास्तेषां महाबलः । भद्रकस्य तु शीर्षे चाहनत्परशुना तदा ॥
Verse 13
सौभद्रस्योत्तमांगं च असिनाग्रे निपातितम् । भीषणस्य कुठारेण खड्गेन निर्जरांतकम्
सौभद्रस्योत्तमाङ्गं तु असिनाग्रेण पातितम् । भीषणो निर्जरान्तकश्च कुठारेण खड्गेन च छिन्नः ॥
Verse 14
पातयित्वा च हेरम्बो महागिरिसमांस्तदा । चतुरो गणमुख्यांश्च अन्यांश्चापातयद्द्विषः
ततः पातयित्वा हेरम्बो महागिरिसमान् तदा । चतुरो गणमुख्यांश्च अन्यांश्चापातयद्द्विषः ॥
Verse 15
ततः संज्ञां समालभ्य त्रैपुरिश्चासुरोत्तमः । समारुह्य रथं स्वं च जघान सुरसत्तमम्
ततः संज्ञां समालभ्य त्रैपुरिश्चासुरोत्तमः । समारुह्य रथं स्वं च जघान सुरसत्तमम् ॥
Verse 16
विशिखैरर्धचंद्रैश्च क्षुरप्रैर्भल्लकैस्तथा । तांस्तु चिच्छेद धर्मात्मा पुनर्विव्याध तं शरैः
विशिखैरर्धचन्द्रैश्च क्षुरप्रैर्भल्लकैस्तथा । तान् तु चिच्छेद धर्मात्मा पुनर्विव्याध तं शरैः ॥
Verse 17
चतुर्भिः सैंधवांश्चैव शरैकेन च सारथिम् । शरैः संपातयामास धरण्यां गणनायकान्
चतुर्भिः सैन्धवांश्चैव शरैकेन च सारथिम् । शरैः संपातयामास धरण्यां गणनायकान् ॥
Verse 18
लाघवात्तु रथं चान्यं गत्वा त्रिपुरनंदनः । विशिखैर्वज्रसंकाशैः संबिभेद गणाधिपम्
लाघवेन तु त्रिपुरनन्दनः परं रथं गत्वा वज्रसंकाशैर्विशिखैर्गणाधिपं सम्यग् विददार।
Verse 19
रुधिरेणावसिक्तांगो रुषा घोर यमप्रभः । ललाटे च त्रिभिर्बाणैस्सप्तभिश्च स्तनांतरे
रुधिरेणावसिक्ताङ्गो रुषा घोरः स यमप्रभः; ललाटे त्रिभिर्बाणैः स्तनान्तरे च सप्तभिः समाहतः।
Verse 20
चतुर्भिर्नाभिदेशे च पंचभिर्मुष्टिमस्तके । संबिभेद महाक्रोधो बलिनं शंभुनंदनः
महाक्रोधसमाविष्टः शम्भुनन्दनः बलिनं चतुर्भिर्नाभिदेशे पञ्चभिर्मुष्टिभिश्च मस्तके सम्यग् विददार।
Verse 21
शरैरर्दितसर्वांगः स दैत्यो रणमूर्धनि । कश्मलं परमं गत्वा संपपात रथोपरि
शरैरर्दितसर्वाङ्गः स दैत्यो रणमूर्धनि परमं कश्मलं गत्वा रथोपरि संपपात।
Verse 22
ततः सूतेन धीरेण अपनीतो रणाजिरात् । विमुखं नाहनच्छूरो विनायकः सुरार्चितः
ततः सूतेन धीरेण रणाजिरादपनीतो विनायकः सुरार्चितः; स शूरो विमुखं नाहनत्।
Verse 23
चिरात्संज्ञां समालभ्य यंतारं चाब्रवीद्वचः । गच्छ सूत रणे भीरुं विनायकं हरात्मजम्
चिरात् संज्ञां समालभ्य स यन्तारं वचोऽब्रवीत्— “गच्छ सूत, रणभीतं विनायकं हरात्मजम् आनय।”
Verse 24
ततो यंताब्रवीद्वाक्यं सत्यं पथ्यं च कोमलम् । हरात्मजशरान्सोढुं कस्समर्थो रणाजिरे
ततो यन्ता सत्यं पथ्यं च कोमलं वाक्यमब्रवीत्— “हरात्मजशरान् सोढुं कः समर्थो रणाजिरे?”
Verse 25
तस्मान्मोहगतस्त्वं च मयानीतः प्रभासुत । एतज्ज्ञात्वा त्विदानीं भो यद्युक्तं तद्विधीयताम्
तस्मान् मोहगतस्त्वं मयानीतः प्रभासुत; एतज्ज्ञात्वा इदानीं भो यद्युक्तं तद्विधीयताम्।
Verse 26
एतस्मिन्नंतरे राज्ञा प्रेरितः कविसत्तमः । औषधादिप्रयोगेण गजः संज्ञामबोधयत्
एतस्मिन्नन्तरे राज्ञा प्रेरितः कविसत्तमः; औषधादिप्रयोगेण गजस्य संज्ञामबोधयत्।
Verse 27
अकारयच्छतगुण प्राणं च जयमादिशत् । प्राग्जलं मंत्रितं दत्वा रुरोधास्याङ्गकव्रणान्
शतगुणं प्राणमकारयत्, जयमादिशत्; प्राग् मन्त्रितं जलं दत्त्वा, तस्याङ्गकव्रणान् रुरोध।
Verse 28
स गजो दशनैरेव स्फोटयामास वै गिरिम् । एवं शतसहस्राणि सैन्यानि सैन्यपालकान्
स गजो दशनैरेव गिरिं स्फोटयामास; एवमेव शतसहस्राणि सैन्यानि सैन्यपालकांश्च व्यनाशयत्।
Verse 29
पातयामास समितौ गजः परमदुर्जयः । स दैत्यस्तस्य पृष्ठस्थः शरैः कालानलप्रभैः
समितौ परमदुर्जयो गजः तं पातयामास; तस्य पृष्ठस्थो दैत्यः कालानलप्रभैः शरैः प्रतिपक्षं व्यधमत्।
Verse 30
हत्वा त्वपातयच्चोर्व्यां मुख्यमुख्यान्सुराधिपान् । शरैस्तस्य तदा देवा यमदंडसमप्रभैः
हत्वा स चोर्व्यां मुख्यमुख्यान् सुराधिपान् अपातयत्; तदा देवा यमदण्डसमप्रभैः शरैस्तं व्यधन्।
Verse 31
निपतंति महावीर्या रुधिरौघपरिप्लुताः । यस्मिन्यस्मिंश्च मार्गे तु स दैत्यः सगजो गतः
महावीर्या रुधिरौघपरिप्लुता निपतन्ति; यस्मिन्यस्मिंश्च मार्गे स दैत्यः सगजो गतः, तत्र तत्र पतिता बभूवुः।
Verse 32
तत्र तत्र चकाराशु भीषणं संचितं शरैः । गजेन पातिताः केचिद्गजारोहेण चापरे
तत्र तत्राशु भीषणं शरसंचितं चकार; केचिद्गजेन पातिताः, अपरे गजारोहेण पातिताः।
Verse 33
वेगेन भ्रमणेनैव सुराः केचित्प्रतापिताः । एवं सुरगणाध्यक्षाः शस्त्रास्त्रैर्विविधैश्च तम्
तस्य शीघ्रभ्रमणवेगेनैव केचित् सुराः संतप्ताः पीडिताश्चाभवन्। एवं सुरगणाध्यक्षाः शस्त्रास्त्रैर्नानाविधैस्तं समन्तादभ्यघ्नन्।
Verse 34
सगजं युद्धनिर्भीता निजघ्नुर्बहुभिः शरैः । तथापि तद्गजं योद्धुं न शक्तास्ते महाबलाः
सगजं युद्धनिर्भीताः बहुभिः शरैर्निजघ्नुः। तथापि ते महाबलाः तद्गजं योद्धुं जेतुं च न शक्ताः।
Verse 35
क्षिप्रं तांस्तु गजो दंतैस्त्रैपुरोऽपातयच्छरैः । न गता ये धरण्यां च देवा जर्जरविग्रहाः
क्षिप्रं त्रैपुरो गजो दन्तैः शरैश्च तानपातयत्। ये देवा जर्जरविग्रहाः ते धरण्यां पतितुं नापि गताः।
Verse 36
शरण्यं गणपं जग्मुर्भीतास्ते वेदनातुराः । देवानां कदनं दृष्ट्वा गणाधीशः प्रतापवान्
भीताः वेदनातुराश्च ते शरण्यं गणपं जग्मुः। देवानां कदनं दृष्ट्वा प्रतापवान् गणाधीशः (तदा प्रत्युद्ययौ)।
Verse 37
स गजं ताडयामास वज्रानलसमैः शरैः । स गजो वेगसंरुद्धः शरेण च समुत्थितः
स तं गजं वज्रानलसमैः शरैस्ताडयामास। स गजो वेगसंरुद्धः शरेण च समुत्थितः।
Verse 38
अथोतौ द्वौ शरैरेव बिभिदाते परस्परम् । उभौ तौ नर्दमानौ च अन्योन्यं जयमैच्छताम्
अथ तौ द्वौ शरैरेव परस्परं बिभिदाते; नर्दमानौ उभौ तौ अन्योन्यं जयम् ऐच्छताम्।
Verse 39
शोणितैर्लिप्तसर्वांगौ वीरमुख्यौ सुरासुरौ । अथाखुं स गजो मत्तो बिभेद दशनैः स्वकैः
शोणितैर्लिप्तसर्वाङ्गौ वीरमुख्यौ सुरासुरौ; अथ स मत्तो गजः स्वदशनैः आखुं बिभेद।
Verse 40
आखुनाभिद्रुतो नागो घोरयुद्धं तयोः परम् । अधोर्ध्वं संविभागे च चतुर्भिर्युद्धमद्भुतम्
आखुनाभिद्रुतो नागो घोरयुद्धं तयोः परम्; अधोर्ध्वसंविभागे च चतुर्भिरिव युद्धमद्भुतम्।
Verse 41
सशब्दं तुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम् । दशनैर्दशनैरेव शरैरेव शरोत्तमैः
सशब्दं तुमुलं युद्धं सर्वलोकभयंकरम्; दशनैर्दशनैरेव शरैरेव शरोत्तमैः।
Verse 42
तद्घोरमभवद्युद्धं देवदानवसंगरे । आखुको भेदयांचक्रे महानांगं महाबलम्
तद्घोरमभवद्युद्धं देवदानवसङ्गरे; आखुको भेदयामास महानाङ्गं महाबलम्।
Verse 43
पर्शुना पृष्ठवंशाग्रे स्थित्वा तेनाहनत्पुनः । दैत्यस्य दशनद्वारे हृदिस्कंधेथ लाघवात्
पर्शुना दैत्यस्य पृष्ठवंशाग्रे स्थित्वा स पुनः प्राहरत्। दशनद्वारदेशे लाघवात् हृदि स्कन्धे च तेनाहतः॥
Verse 44
सगजः स पपातोर्व्यां गतासुर्लोहितं वमन् । शशंसुर्मुनयो देवास्साधुसाध्विति चाब्रुवत्
सगजः स उर्व्यां पपात; गतासुः लोहितं वमन्। मुनयोऽस्य कर्म शशंसुः, देवाश्च ‘साधु साधु’ इत्यब्रुवन्॥
Verse 45
अत्रान्येस्त्रैरमोघैश्च दैत्यानाजघ्नुराहवे । यावत्तु सेनयोर्नैव जययुद्धं समापयेत्
ततः अन्यैरपि अमोघैः अस्त्रैः ते दैत्यान् आहवे निजघ्नुः। यावत् सेनयोर्द्वयोः जययुद्धं न समाप्येत तावत्॥
Verse 74
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे त्रैपुरिविमर्दोनाम चतुस्सप्ततितमोऽध्यायः
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे ‘त्रैपुरीविमर्दन’नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः॥