Adhyaya 73
The Slaying of Vṛtrāsura
अस्मिन्नध्याये वृत्रासुरेण शक्रेण च महायुद्धं वर्ण्यते। गजयान-रथयुद्धेन आरभ्य शरवृष्ट्या, शक्तिप्रहारैः, पश्चात् गदाखड्गचर्मयुद्धेन च संग्रामः क्रमशः तीव्रतां गच्छति। दिव्यास्त्राणि—शाम्भवं वैष्णवं च—नभसि प्रतिघातं गत्वा स्फुलिङ्गान् प्रसृजन्ति; तेन उभयसेनाः व्याकुलाः पलायन्ते, रणभूमिश्च शून्यप्रायो भवति। वृत्रस्य मायया पर्वतसमूह इव महद्रूपं, ततः भयानकजीवसमूहाश्च प्रादुर्भवन्ति; तान् इन्द्रः स्वबलैश्च छित्त्वा निवारयति। देवैः सिद्धैश्च साक्षिभूतैः गदायुद्धं घोरं प्रवर्तते। अन्ते इन्द्रः जयमवाप्य वृत्रं केशेषु गृहीत्वा शिरश्छेदं करोति; देवाः जयघोषैः, दुन्दुभिनिनादैः, अप्सरोगीतनृत्यैश्च उत्सवं कुर्वन्ति, दैत्याश्च दिशो विद्रवन्ति।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ततो वृत्रो महातेजा दैत्यानां प्रवरो युधि । दिग्गजाढ्यं गजारूढः प्राद्रवद्बलसूदनम्
व्यास उवाच । ततः वृत्रो महातेजा दैत्यानां प्रवरो युधि । दिग्गजसदृशं गजमारुह्य बलसूदनं प्रति प्राद्रवत् ॥
Verse 2
आगच्छंतं ततो वृत्रं शरैः कालानलप्रभैः । विव्याध सर्वगात्रेषु द्विरदस्थो महाहवे
आगच्छन्तं ततो वृत्रं शरैः कालानलप्रभैः । द्विरदस्थो महाहवे सर्वगात्रेषु विव्याध ॥
Verse 3
ततो वृत्रस्तु शीर्षं च जिष्णोरेव पतत्रिणा । विव्याध सहसा तेन स चचाल महाबलः
ततो वृत्रस्य शीर्षं च जिष्णोरेव पतत्रिणा । सहसा तेन विव्याध स चचाल महाबलः ॥
Verse 4
आत्मानं च समाश्वास्य धनुरुद्यम्य वीर्यवान् । ववर्ष शरवर्षेण तस्य दैत्यस्य विग्रहे
आत्मानं समाश्वास्य वीर्यवान् धनुरुद्यम्य तस्य दैत्यस्य विग्रहे शरवर्षेण ववर्ष।
Verse 5
शरांश्छित्वा बिभेदाशु शरैराशीविषोपमैः । शतक्रतुं महावीर्यः सर्वदेवाधिपं युधि
शरान् छित्वा महावीर्यः शतक्रतुं सर्वदेवाधिपं युधि आशीविषोपमैः शरैराशु बिभेद।
Verse 6
ततः शरसहस्रैस्तु दैत्यं विव्याध देवराट् । परस्परं शरा यांति यथा सप्ताश्व रश्मयः
ततः देवराट् शरसहस्रैस्तु दैत्यं विव्याध; परस्परं शरा यान्ति यथा सप्ताश्वरश्मयः।
Verse 7
एवं शरसहस्रैस्तु बिभिदाते परस्परम् । मनोजवसमाः शीघ्रा गाढाः शिखरिणो यथा
एवं शरसहस्रैस्तु परस्परं बिभिदाते; मनोजवसमाः शीघ्राः गाढाः शिखरिणो यथा।
Verse 8
बडवानलसंस्पर्शाः खगा वज्रारभेदकाः । तयोर्धनुष्मतोर्युद्धे शरास्तुल्यगुणान्विताः
तयोर्धनुष्मतोर्युद्धे शराः बडवानलसंस्पर्शाः खगा इव वज्रारभेदकाः, तुल्यगुणान्विताः।
Verse 9
एवं क्रमेण युद्धे च अहोरात्रमवर्तत । महेंद्रो द्विरदं तस्य शूलेनैव जघान ह
एवं क्रमेण युद्धं तदहोरात्रं प्रवर्तत । महेन्द्रस्तस्य द्विरदं शूलेनैव न्यपातयत् ॥
Verse 10
स निपत्य महीपृष्ठे लाघवात्स्वरथं ययौ । रथस्थस्तस्य देवस्य शक्त्या चैरावणं दृढम्
स निपत्य महीपृष्ठे लाघवात्स्वरथं ययौ । रथस्थो देवशक्त्या चैरावणं दृढमाहनत् ॥
Verse 11
बिभेद लाघवेनाशु वज्रेणेव महागिरिं । शुशुभे कंपमानस्तु सेंद्रः स च महागजः
बिभेद लाघवेनाशु वज्रेणेव महागिरिम् । शुशुभे कम्पमानस्तु सेन्द्रः स च महागजः ॥
Verse 12
ततः शक्तिं समादाय आविध्य मघवाऽसुरम् । बिभेदोरसि दैत्यस्य स पपात रथोपरि
ततः शक्तिं समादाय आविध्य मघवाऽसुरम् । बिभेदोरसि दैत्यस्य स पपात रथोपरि ॥
Verse 13
क्षणात्संज्ञां समालंब्य स विनद्य पतत्त्रिणा । बिभेद समरे शक्रं स ततः कश्मलं गतः
क्षणात्संज्ञां समालम्ब्य स विनद्य पतत्त्रिणा । बिभेद समरे शक्रं स ततः कश्मलं गतः ॥
Verse 14
इंद्रः संज्ञां पुनः प्राप्य जघान विशिखैः शितैः । शतकोटिसमैर्बाणैरर्दितो व्यथयान्वितः
इन्द्रः संज्ञां पुनः प्राप्य विशिखैः शितैर्बाणैः प्रत्यजघान; शतकोटिसमैरपि बाणैरर्दितो व्यथितोऽतिदुःखमवाप।
Verse 15
ततो वृत्रो महाशूलं प्राक्षिपन्निर्जरेश्वरे । शांभवास्त्रेण देवेशो वैष्णवास्त्रं मुमोच ह
ततो वृत्रो महाशूलं निर्जरेश्वराय प्राक्षिपत्; देवेशः शांभवास्त्रेण तद्वारयित्वा वैष्णवास्त्रं मुमोच ह।
Verse 16
उभयोरंबरे चास्त्रे वह्निकूटसमप्रभे । अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र स्फुलिगानि विमुंचती
अम्बरे उभयोरस्त्रे वह्निकूटसमप्रभे; तत्रान्योन्यं जघ्नतुः स्फुलिङ्गानि विमुञ्चती।
Verse 17
स्पर्शने च स्फुलिंगानामुभयोः सेनयोर्भटाः । न शक्ताः संमुखे स्थातुं शलभा ज्वलने यथा
स्फुलिङ्गानां स्पर्शने उभयोः सेनयोर्भटाः; ज्वलने शलभा इव संमुखे स्थातुं न शेकुः।
Verse 18
दग्धाः पेतुः पृथिव्यां च दिशस्सर्वाः प्रदुद्रुवुः । देवदानवयोर्वीराः शून्यस्तत्राभवद्रणः
दग्धा भटाः पृथिव्यां पेतुः, दिशः सर्वाः प्रदुद्रुवुः; देवदानववीरैर्विहीनो रणस्तत्र शून्योऽभवत्।
Verse 19
अस्त्रं निरस्तकं दृष्ट्वा स दैत्यः क्रोधमूर्च्छितः । मायया शैलसंदोहमस्त्रं शक्रे मुमोच ह
अस्त्रं निरस्तं दृष्ट्वा स दैत्यः क्रोधमूर्च्छितः । मायया शैलसंदोहमस्त्रं शक्राय मुमोच ह ॥
Verse 20
बाणौघैः शैलसंघातं प्रचिच्छेद रणे हरिः । अघोरं प्रासृजद्दैत्यः पुरुहूते महाबले
बाणौघैः शैलसंघातं प्रचिच्छेद रणे हरिः । अघोरं प्रासृजद्दैत्यः पुरुहूते महाबले ॥
Verse 21
कोटिकोटिसहस्राणि जंतूनां प्रवराणि च । सिंहशार्दूलभल्लूक वृक व्याघ्र महागजाः
कोटिकोटिसहस्राणि जन्तूनां प्रवराणि च । सिंहशार्दूलभल्लूकवृकव्याघ्रमहागजाः ॥
Verse 22
दंदशूकादयः सत्वाः प्रधावंति सुरेश्वरं । क्षुरप्रैरर्धचंद्रैश्च भल्लैः शिलीमुखैस्तथा
दंशशूकादयः सत्त्वाः प्रधावन्ति सुरेश्वरम् । क्षुरप्रैरर्धचन्द्रैश्च भल्लैः शिलीमुखैस्तथा ॥
Verse 23
असंप्राप्तान्प्रचिच्छेद मघवा परवीरहा । ततो वृत्रो महाबाहुर्धनुरुद्यम्य वीर्यवान्
असंप्राप्तान्प्रचिच्छेद मघवा परवीरहा । ततो वृत्रो महाबाहुर्धनुरुद्यम्य वीर्यवान् ॥
Verse 24
बिभेद शरसाहस्रैर्वज्रकल्पैः शतक्रतुं । छित्वा क्षुरप्रैश्शक्रश्च धनुस्तस्य चकर्त च
वज्रकल्पैः शरसाहस्रैः शतक्रतुं बिभेद सः। शक्रश्च क्षुरप्रैः शरैश्छित्वा तस्य धनुश्चकर्त च॥
Verse 25
सूतं चाश्वान्पृथिव्यां च पातयामास तत्क्षणात् । सकंटकांगदां भीमां संपूज्यासुरसत्तमः
सूतं चाश्वान्पृथिव्यां च तत्क्षणात् पातयामास। सकण्टकाङ्गदां भीमां संपूज्यासुरसत्तमः॥
Verse 26
जघान पद्मिनः शीर्षे मोहाद्दंती क्षितिं ययौ । सगदः सर्वदेवेशो धरणीं समुपस्थितः
मोहाद्दंती पद्मिनः शीर्षे जघान क्षितिं ययौ। सगदः सर्वदेवेशो धरणीं समुपस्थितः॥
Verse 27
ततस्तयोर्गदायुद्धमवर्तत मुहुर्मुहुः । तयोः प्रहरतोः शब्दो गदापातोद्भवो ध्रुवं
ततस्तयोर्गदायुद्धमवर्तत मुहुर्मुहुः। तयोः प्रहरतोः शब्दो गदापातोद्भवो ध्रुवम्॥
Verse 28
आवर्तं परिवर्तं च चक्रतुस्तौ पुनः पुनः । अध ऊर्ध्वं प्रहारं च पार्श्वयोरतिभीषणं
आवर्तं परिवर्तं च चक्रतुस्तौ पुनः पुनः। अध ऊर्ध्वं प्रहारं च पार्श्वयोरतिभीषणम्॥
Verse 29
बभूवैवं तयोर्युद्धं लोकालोकभयंकरं । दृष्ट्वा देवगणाः सिद्धा दानवा विस्मयं गताः
एवं तयोः समभवद्युद्धं लोकालोकभयंकरम्। तद्दृष्ट्वा देवगणाः सिद्धा दानवाश्च विस्मयं गताः॥
Verse 30
युद्ध्यमानौ तु तौ वीरौ मृत्युसंशयमागतौ । देवदानववीराश्च द्रष्टुं नैव तदीशिरे
युद्ध्यमानौ तु तौ वीरौ मृत्युसंशयमागतौ। देवदानववीराश्च द्रष्टुं नैव तदीशिरे॥
Verse 31
ईशब्रह्मादयः खे तु स्थिता द्रष्टुं तदद्भुतं । तयोर्हुंकारशब्देन गदापातस्वनेन च
ईशब्रह्मादयः खे तु स्थिता द्रष्टुं तदद्भुतम्। तयोर्हुंकारशब्देन गदापातस्वनेन च॥
Verse 32
ऊर्ध्वोर्ध्वमगमच्छब्दो ह्यशनेश्चोपजायते । भग्ने गदे द्वयोरेव करः संपुटितस्तयोः
ऊर्ध्वोर्ध्वमगमच्छब्दो ह्यशनेश्चोपजायते। भग्ने गदे द्वयोरेव करः संपुटितस्तयोः॥
Verse 33
एवं चैवार्धयामेन तयोरस्त्रे निपेततुः । एतस्मिंन्नन्तरे वीरौ खड्गचर्मधरौ तदा
एवं चैवार्धयामेन तयोरस्त्रे निपेततुः। एतस्मिन्नन्तरे वीरौ खड्गचर्मधरौ तदा॥
Verse 34
प्रतियोद्धुं महाघोरमाहवे संप्रचेरतुः । निस्त्रिंशौ विद्युदुल्काभौ तयोर्गात्रे च चर्मणी
तौ महाघोरेऽहनि परस्परं प्रतियोद्धुं समुपचेरतुः। तयोर्निस्त्रिंशौ विद्युदुल्कासमौ, गात्रेषु च चर्मणि च परस्परं प्रहारान् अकुर्वताम्॥
Verse 35
दृश्येते सर्वलोकैश्च लाघवं विस्मयं गतैः । चिच्छिदाते तयोरेव चर्मणी बहुवर्णके
सर्वलोकैर्लाघवं तयोर्दृष्ट्वा विस्मयं गतैः। तयोरेव बहुवर्णके चर्मणी चिच्छिदाते दृश्येते॥
Verse 36
भीष्मकं बलयुद्धं च तयोरेवं प्रवर्तते । मंडलं चक्रधन्वं च लाघवं च परिप्लुतं
एवं तयोर्भीष्मकं बलयुद्धं प्रववृते। मण्डलं चक्रधन्वं च लाघवं च परिप्लुतं च॥
Verse 37
वृत्रवासवयोर्युद्धं वृत्रवासवयोरिव । केशान्वृत्रस्य उत्प्लुत्य संप्रधृत्यासिना द्रुतं
वृत्रवासवयोर्युद्धं वृत्रवासवयोरिव प्रवर्तत। उत्प्लुत्य वृत्रस्य केशान् संप्रधृत्य, द्रुतमसिना ताडयामास॥
Verse 38
शिरश्चिच्छेद सहसा मघवा रणमूर्धनि । जयशब्दस्ततस्त्वासीद्देवानां च समंततः
ततः मघवा रणमूर्धनि सहसा तस्य शिरश्चिच्छेद। तत्क्षणे देवानां समन्ततः ‘जय’ इति शब्दोऽभवत्॥
Verse 39
प्रोत्फुल्लहृदया देवा मघवंतमपूजयन् । देवदुंदुभयो नेदुर्ननृतुश्चाप्सरोगणाः
प्रोत्फुल्लहृदयाः सर्वे देवाः मघवनं शक्रं सम्यगपूजयन् । देवदुन्दुभयो नेदुः, अप्सरोगणाश्च ननृतुः ॥
Verse 40
गीतं गायंति गंधर्वा मुनयः स्तुतिपाठकाः । भीताः पलायिताः सर्वे दैत्यास्त्यक्तायुधा दिशः
गन्धर्वाः गीतानि गायन्ति, मुनयः स्तुतिपाठकाः स्तुवन्ति । भीताः सर्वे दैत्याः दिशोऽनुद्रुत्य पलायिताः, त्यक्तायुधाः ॥
Verse 73
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे वृत्रासुरवधोनाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः
इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखण्डे ‘वृत्रासुरवध’नाम त्रिसप्ततितमोऽध्यायः समाप्तः ॥