Manvantaras and Indras; Sudharmā’s Liberation through Viṣṇu-Pradakṣiṇā; Supremacy of Hari-Bhakti

Verse 1

सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥

सनक उवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि विभूतिं वैष्णवीं मुने । यां श्रृण्वतां कीर्तयतां सद्यः पापक्षयो भवेत् ॥ १ ॥

Verse 2

वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥

वैवस्वतेंऽतरे पूर्वं शक्रस्य च बृहस्पतेः । संवादः सुमहानासीत्तं वक्ष्यामि निशामय ॥ २ ॥

Verse 3

एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥

एकदा सर्वभोगाढ्यो विबुधैः परिवारितः । अप्सरोगणसंकीर्णो बृहस्पतिमभाषत ॥ ३ ॥

Verse 4

इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥

इन्द्र उवाच । बृहस्पते महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । अतीतब्रह्मणः कल्पे सृष्टिः कीदृग्विधा प्रभो ॥ ४ ॥

Verse 5

इन्द्रस्तु कीदृशः प्रोक्तो विवुधाः कीदृशाः स्मृताः । तेषां च कीदृशं कर्म यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ५ ॥

इन्द्रः कीदृशः कथितः, विवुधाः के च स्मृताः, तेषां कर्म च किमिति—एतत् सर्वं यथाक्रमं यथावत् मे वदितुमर्हसि ॥

Verse 6

बृहस्पतिरुवाच । न ज्ञायते मया शक्र पूर्वेद्युश्चरितं विधेः । वर्तमानदिनस्यापि दुर्ज्ञेयं प्रतिभाति मे ॥ ६ ॥

बृहस्पतिरुवाच—हे शक्र, मया विधेः पूर्वेद्यः चरितं न ज्ञायते; वर्तमानदिनस्यापि वृत्तान्तो मे दुर्ज्ञेय इव प्रतिभाति ॥

Verse 7

मनवः समतीताश्च तान्वक्तुमपि न क्षमः । यो विजानाति तं तेऽद्य कथयामि निशामय ॥ ७ ॥

मनवः समतीताः; तान् वक्तुमपि न क्षमः। यः तान् सम्यग् विजानाति, तमद्य ते कथयामि—निशामय ॥

Verse 8

सुधर्म इति विख्यातः कश्चिदास्ते पुरे तव । भुञ्जानो दिव्यभोगांश्च ब्रह्मलोकादिहागतः ॥ ८ ॥

सुधर्म इति विख्यातः कश्चित् तव पुरे वसति; स ब्रह्मलोकादिह आगतः, दिव्यभोगान् भुञ्जानः ॥

Verse 9

स वा एत द्विजानाति कथयामि निशामय । एवमुक्तस्तु गुरुणा शक्रस्तेन समन्वितः ॥ ९ ॥

स एवैतत् द्विजानाति; कथयामि, निशामय। एवमुक्तः गुरुणा शक्रः तेन सह समन्वितः प्रस्थितः ॥

Verse 10

देवतागणसंकीर्णः सुधर्मनिलयं ययौ ॥ १० ॥

देवतागणैः परिवृतः स सुधर्मायाः सभामण्डपं दिव्यं निलयं प्रति ययौ ॥

Verse 11

समागतं देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितम् । दृष्ट्वा यथार्हं देवर्षे पूजयामास सादरम् ॥ ११ ॥

देवपतिं बृहस्पतिसमन्वितं समागतं दृष्ट्वा देवर्षिः यथार्हं सादरं पूजयामास ॥

Verse 12

सुधर्मेणार्चितः शंक्रो दृष्ट्वा तच्छ्रियमुत्तमाम् । मनसा विस्मयाविष्टः प्रोवाच विनयान्वितः ॥ १२ ॥

सुधर्मेणार्चितः शंकरः तच्छ्रियमुत्तमां दृष्ट्वा मनसा विस्मयाविष्टो विनयान्वितः प्रोवाच ॥

Verse 13

इंद्र उवाच । अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तांतं वेत्सि चेद्बुध । तदाख्याहि समायात एतत्प्रष्टुं सयाजकः ॥ १३ ॥

इन्द्र उवाच—हे बुध, अतीतब्रह्मकल्पस्य वृत्तान्तं यदि वेत्सि, तर्हि तदाख्याहि; अहं सयाजकः एतत्प्रष्टुं समायातः ॥

Verse 14

गतनिद्रांश्च देवांश्च येन जानासि सुव्रत । तद्वदस्वाधिकः कस्मादस्मद्भ्योऽपि दिवि स्थितः ॥ १४ ॥

हे सुव्रत, येन त्वं गतनिद्रान् देवान् जानासि तत् अस्मान् वद; तथा दिवि स्थितः अस्मदपि अधिकः कः स इति व्याख्याहि ॥

Verse 15

तेजसायशसा कीर्त्या ज्ञानेन च परंतप । दानेन वा तपोभिर्वा कथमेतादृशः प्रभो ॥ १५ ॥

हे परंतप प्रभो, तेजसा यशसा कीर्त्या ज्ञानेन दानेन तपोभिर्वा—केन उपायेन जनो भवद्विधो भवति?

Verse 16

इत्युक्तो देवराजेन सुधर्मा प्रहसंस्तदा । प्रोवाच विनयाविष्टः पूर्ववृत्तं यथाविधि ॥ १६ ॥

देवराजेनैवमुक्तः सुधर्मा तदा प्रहसन्, विनयाविष्टः, पूर्ववृत्तं यथाविधि प्रोवाच।

Verse 17

सुधर्म उवाच । चतुर्युगसहस्त्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते । एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश ॥ १७ ॥

सुधर्म उवाच—चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणो दिनमुच्यते; एकस्मिन् दिवसे शक्र मनवश्च चतुर्दश।

Verse 18

इंद्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक् । इंद्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव ॥ १८ ॥

इन्द्राश्चतुर्दश प्रोक्ता देवाश्च विविधाः पृथक्; इन्द्राणां चैव सर्वेषां मन्वादीनां च वासव।

Verse 19

तुल्यता तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च । तेषां नामानि वक्ष्यामि श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ १९ ॥

तेजसा लक्ष्म्या प्रभावेण बलेन च तुल्यताः; तेषां नामानि वक्ष्यामि, शृणुष्व सुसमाहितः।

Verse 20

स्वायंभुवो मनुः पूर्वं ततः स्वारोचिषस्तथा । उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा ॥ २० ॥

प्रथमं स्वायम्भुवो मनुः, ततः स्वारोचिषोऽपि च। अनन्तरं उत्तमस्तामसश्च, रैवतश्चाक्षुषस्तथा॥२०॥

Verse 21

वैवस्वतो मनुश्चैव सूर्यसावर्णिरष्टमः । नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः ॥ २१ ॥

वैवस्वतो मनुश्चैव वर्तमानयुगे स्मृतः। अष्टमः सूर्यसावर्णिर्नवमो दक्षसावर्णिः सर्वदेवहिते रतः॥२१॥

Verse 22

दशमो ब्रह्मसावर्णिर्द्धर्मसावर्णिकस्ततः । ततस्तु रुद्रसावर्णी रोचमानस्ततः स्मृतः ॥ २२ ॥

दशमो ब्रह्मसावर्णिः, ततः धर्मसावर्णिकः। ततश्च रुद्रसावर्णी, अनन्तरं रोचमानः स्मृतः॥२२॥

Verse 23

भौत्यश्चतुर्दशः प्रोक्त एते हि मनवः स्मृताः । देवानिंद्रांश्च वक्ष्यामि श्रृणुष्व विबुधर्षभ ॥ २३ ॥

भौत्यश्चतुर्दशो मनुः प्रोक्तः; एते हि मनवः स्मृताः। इदानीं देवानिन्द्रांश्च वक्ष्यामि—शृणुष्व विबुधर्षभ॥२३॥

Verse 24

यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवेंऽतरे । शचीपतिः समाख्यातस्तेषामिंद्रो महापतिः ॥ २४ ॥

स्वायम्भुवमन्वन्तरे देवा यामा इति संज्ञिताः। शचीपतिः प्रसिद्धस्तेषामिन्द्रो महापतिः॥२४॥

Verse 25

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषेंऽतरे । विपश्चिन्नाम देवेन्द्रं सर्वसंपत्समन्वितः ॥ २५ ॥

स्वारोचिषे मन्वन्तरे पारावतास्तुषिताश्च देवाः; सर्वसम्पत्समन्वितो देवेन्द्रो विपश्चिन्नामाभवत्॥

Verse 26

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाय प्रर्तदनाः । तेषामिंद्रः सुशांतिश्च तृतीये परिकीर्तितः ॥ २६ ॥

सुधामानाः सत्याः शिवाश्चैव प्रर्तदनाश्च ये; तेषां मध्ये देवेन्द्रः सुशान्तिरिति तृतीये परिकीर्तितः॥

Verse 27

सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा । तेषामिंद्रः शिवः प्रोक्तः शक्रस्तामसकेंऽतरे । विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः ॥ २७ ॥

सुताः पाराहराश्चैव सुत्याश्चासुधियस्तथा; तेषामिन्द्रः शिवः प्रोक्तः, तामसेऽन्तरे शक्र इति; विभानामा देवपतिः पञ्चमः परिकीर्तितः॥

Verse 28

अमिताभादयो देवाः षष्ठेऽपि च तथा श्रृणु । आर्याद्या विबुधाः प्रोक्तास्तेषामिंद्रो मनोजवः ॥ २८ ॥

षष्ठेऽपि देवाः अमिताभादयः; आर्याद्या विबुधाः प्रोक्ताः, तेषामिन्द्रो मनोजवः॥

Verse 29

आदित्यवसुरुद्राद्या देवा वैवस्वतंऽतरे । इन्द्रः पुरंदरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः ॥ २९ ॥

वैवस्वते मन्वन्तरे देवाः आदित्यवसुरुद्रादयः; इन्द्रः पुरन्दरः प्रोक्तः सर्वकामसमन्वितः॥

Verse 30

अप्रमेयाश्च विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः । विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिंद्रो बलिः स्मृतः ॥ ३० ॥

अप्रमेयाः खलु ते विबुधाः सुतपाद्याः प्रकीर्तिताः। विष्णुपूजाप्रभावेण तेषामिन्द्रो बलिरिति स्मृतः॥

Verse 31

पाराद्या नवमे देवा इन्द्रश्चाद्भुत उच्यते । सुवासनाद्या विबुधा दशमे परिकीर्तिताः ॥ ३१ ॥

नवमे तु पाराद्या देवाः, इन्द्रश्च ‘अद्भुत’ इति कथ्यते। दशमे सुवासनाद्या विबुधाः परिकीर्तिताः॥

Verse 32

शांतिर्नाम च तत्रेंद्रः सर्वभोगसमन्वितः । विहंगॄमाद्या देवाश्च तेषामिंद्रो वृषः स्मृतः ॥ ३२ ॥

तत्रेन्द्रः ‘शान्ति’र्नाम सर्वभोगसमन्वितः। विहङ्गाद्या देवाश्च, तेषामिन्द्रो वृषः स्मृतः॥

Verse 33

एकादशे द्वादशे तु निबोधकथायामि ते । ऋभुनामा च देवेंद्रो हरिनाभास्तथा सुराः ॥ ३३ ॥

एकादशे द्वादशे च निबोध, ते कथयामि। देवेंद्रः ‘ऋभु’र्नाम, तथा ‘हरिनाभा’ इति सुराः॥

Verse 34

सुत्रामाद्यास्तथा देवास्त्रयोदशतमेऽन्तरे । दिवस्पतिर्महावीर्यस्तेषामिंद्रः प्रकीर्तितः ॥ ३४ ॥

त्रयोदशतमेऽन्तरे सुत्रामाद्या देवाः प्रकीर्तिताः। तेषामिन्द्रः महावीर्यो ‘दिवस्पति’रिति कीर्त्यते॥

Verse 35

चतुर्दशे चाक्षुपाद्या देवा इन्द्रः शुचिः स्मृतः । एवं ते मनवः प्रोक्ता इंद्रा देवाश्च तत्त्वतः ॥ ३५ ॥

चतुर्दशे मन्वन्तरे चाक्षुपा देवगणा इति ख्याताḥ, शुचिरिन्द्रः स्मृतः। एवं मनव इन्द्रा देवाश्च तत्त्वतः ते कथिताः॥

Verse 36

एकस्मिन्ब्रह्यदिवसे स्वाधिकारं प्रभुंजते ॥ ३६ ॥

एकस्मिन् ब्रह्मदिवसे ते स्वस्वाधिकारं स्वस्वपदं च प्रभुञ्जते॥

Verse 37

लेकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधा स्मृता । कर्त्तारो बहवः संति तत्संख्यां वेत्ति कोविदः ॥ ३७ ॥

लोकेषु सर्वसर्गेषु सृष्टिरेकविधैव स्मृता; कर्त्तारस्तु बहवः सन्ति, तेषां संख्यां कः कोविदो वेत्ति॥

Verse 38

मयि स्थिते ब्रह्मलोके ब्रह्माणां बहवो गताः । तेषां संख्या न संख्यातु शक्तोऽस्म्यद्य द्विजोत्तम ॥ ३८ ॥

मयि ब्रह्मलोके स्थिते बहवो ब्रह्माणो गताः; तेषां संख्यां गणयितुं न शक्तोऽस्म्यद्यापि, द्विजोत्तम॥

Verse 39

स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं श्रृणुष्व मे । चत्वारो मनवोऽतीता मम श्रीश्चातिविस्तरा ॥ ३९ ॥

स्वर्गलोकमपि प्राप्य यावत्कालं शृणुष्व मे; चत्वारो मनवोऽतीता, मम श्रीश्चातिविस्तरा॥

Verse 40

स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं श्रृणुष्व मे ॥ ४० ॥

स्थातव्यं च मयात्रैव युगकोटिशतं प्रभो । ततः परं गमिष्यामि कर्मभूमिं शृणुष्व मे ॥

Verse 41

मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां श्रृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ४१ ॥

मया कृतं पुरा कर्म वक्ष्यामि तव सुव्रत । वदतां शृण्वतां चैव सर्वपापप्रणाशनम् ॥

Verse 42

अहमांस पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥ ४२ ॥

अहमांस् पुरा शक्र गृध्रः पापो विशेषतः । स्थितश्च भूमिभागे वै अमेध्यामिषभोजनः ॥

Verse 43

एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहांगणे ॥ ४३ ॥

एकदाहं विष्णुगृहे प्राकारे संस्थितः प्रभो । पतितो व्याधशस्त्रेण सायं विष्णोर्गृहाङ्गणे ॥

Verse 44

मयि कंठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चरन्द्रुतः ॥ ४४ ॥

मयि कण्ठगतप्राणे भषणो मांसलोलुपः । जग्राह मां स्ववक्रेण श्वभिरन्यैश्चारन्द्रुतः ॥

Verse 45

वहन्मां स्वमुखेनैव भीतोऽन्यैर्भषणैस्तथा । गतः प्रदक्षिणा कारं विष्णोस्तन्मंदिरं प्रभो ॥ ४५ ॥

स्वमुखेनैव मां वहन्, अन्यैर्भषणैस्तथा भीतः, प्रभो, विष्णोस्तन्मन्दिरं प्रदक्षिणाकारेण गतः ॥४५॥

Verse 46

तेनैव तुष्टिमापन्नो ह्यंतरात्मा जगन्मयः । मम चापि शुनश्चापि दत्तावन्परमं पदम् ॥ ४६ ॥

तेनैव कर्मणा तुष्टो ह्यन्तरात्मा जगन्मयः । मम शुनश्च दत्तवान् परमं पदम् ॥४६॥

Verse 47

प्रदक्षिणा कारतया गतस्यापीदृशं फलम् । संप्राप्तं विबुधश्रेष्ट किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥ ४७ ॥

प्रदक्षिणाकृत्या यान्तोऽपि फलमीदृशम् । संप्राप्नोति विबुधश्रेष्ठ, किं पुनः सम्यगर्चनात् ॥४७॥

Verse 48

इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजा रतोऽभवत् ॥ ४८ ॥

इत्युक्तो देवराजस्तु सुधर्मेण महात्मना । मनसा प्रीतिमापन्नो हरिपूजारतोऽभवत् ॥४८॥

Verse 49

तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयंति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥ ४९ ॥

तथापि निर्जराः सर्वे भारते जन्मलिप्सवः । समर्चयन्ति देवेशं नारायणमनामयम् । तानर्चयन्ति सततं ब्रह्माद्या देवतागणाः ॥४९॥

Verse 50

नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहणाम् । कथं भवत्युग्रभवस्य बंधस्तत्सङ्गलुब्धा यदि मुक्तिभाजः ॥ ५० ॥

नारायणानुस्मरणोद्यतानां महात्मनां त्यक्तपरिग्रहाणां कथं भवेदुग्रभवस्य बन्धः। तत्सङ्गलुब्धा अपि ते मुक्तिभाजो भवन्ति॥५०॥

Verse 51

ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयंति । ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियांति हृष्टाः ॥ ५१ ॥

ये मानवाः प्रतिदिनं परिमुक्तसङ्गा नारायणं गरुडवाहनमर्चयन्ति। ते सर्वपापनिकरैः परितो विमुक्ता विष्णोः पदं शुभतरं प्रतियान्ति हृष्टाः॥५१॥

Verse 52

ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरंति । ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबंति ॥ ५२ ॥

ये मानवा विगतरागपरावरज्ञा नारायणं सुरगुरुं सततं स्मरन्ति। ध्यानेन तेन हतकिल्बिषचेतनास्ते मातुः पयोधररसं न पुनः पिबन्ति॥५२॥

Verse 53

ये मानवा हरिकथाश्रवणास्तदोषाः कृष्णांघ्रपद्मभजने रतचेतनास्च । ते वै पुंनति च जगंति शरीरसंगात् संभाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः ॥ ५३ ॥

ये मानवा हरिकथाश्रवणात् धौतदोषाः कृष्णाङ्घ्रिपद्मभजने रतचेतनाश्च। ते वै पुनन्ति जगतीं शरीरसङ्गात् सम्भाषणादपि ततो हरिरेव पूज्यः॥५३॥

Verse 54

हरिपूजापरा यत्र महांतः शुद्धबुद्धयः । तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज ॥ ५४ ॥

हरिपूजापरा यत्र महान्तः शुद्धबुद्धयः। तत्रैव सकलं भद्रं यथा निम्ने जलं द्विज॥५४॥

Verse 55

हरिरेव परो बन्धुर्हरिरेव परा गतिः । हरिरेव ततः पूज्यो यतश्चेतन्यकारणम् ॥ ५५ ॥

हरिरेव परो बन्धुः, हरिरेव परा गतिः। तस्माद् हरिरेव पूज्यः, यतः स चेतन्यकारणम्॥

Verse 56

स्वर्गापवर्गफलदं सदानंदं निरामयम् । पृज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति ॥ ५६ ॥

स्वर्गापवर्गफलदं सदानन्दं निरामयम्। पूज्यस्य मुनिश्रेष्ठ परं श्रेयो भविष्यति॥

Verse 57

पूजयंति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः । तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान्कामान् प्रयच्छति ॥ ५७ ॥

पूजयन्ति हरिं ये तु निष्कामाः शुद्धमानसाः। तेषां विष्णुः प्रसन्नात्मा सर्वान् कामान् प्रयच्छति॥

Verse 58

यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः । स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम ॥ ५८ ॥

यस्त्वेतच्छृणुयाद्वापि पठेद्वा सुसमाहितः। स प्राप्नोत्यश्वमेधस्य फलं मुनिवरोत्तम॥

Verse 59

इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज । संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते ॥ ५९ ॥

इत्येतत्ते समाख्यातं हरिपूजाफलं द्विज। संकोचविस्तराभ्यां तु किमन्यत्कथयामि ते॥