Tithi-Nirṇaya for Vratas: Ekādaśī Rules, Saṅkrānti Punya-kāla, Eclipse Observances, and Prāyaścitta
सनकः ऋषीन् उपदिशति यत् श्रौतस्मार्तकर्मणि व्रतेषु दानेषु च तिथिनिर्णयः परमावश्यकः। उपवासयोग्यतिथीन् निर्दिश्य परविद्धा–पूर्वविद्धा, पूर्वाह्ण–अपराह्ण, प्रदोषकालादि, तथा क्षय–वृद्धितिथ्याः व्यवहारं विवृणोति। तिथि–नक्षत्रव्रतानां निर्णयं, विशेषतः एकादशी–द्वादशीविवादे दशमीदोषः, द्व्येकादशी, पारणाकालः, गृहस्थ–यतिधर्मभेदश्च निरूप्यते। ततः ग्रहणेऽन्नत्यागः, ग्रहणावधौ जपहोमादिकं, चन्द्र–सूर्यग्रहणयोः पृथग्वैदिकमन्त्रैः हवनविधानं च कथ्यते। संक्रान्तिपुण्यकालः राशिभेदेन घटिकाभिः परिमीयते; कर्कटसंक्रान्तौ दक्षिणायनं, मकरसंक्रान्तौ उत्तरायणं च निर्दिश्यते। अन्ते धर्मनिष्ठा केशवं तोषयति, विष्णोः परमं पदं नयतीति भक्त्या प्रतिष्ठाप्यते।
Shlokas
Verse 1
सनक उवाच । तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्राचश्चित्तविधिं तथा । श्रृणुष्व तन्मुनिश्रेष्ठ कर्मसिद्धिर्यतो भवेत् ॥ १ ॥
सनक उवाच—तिथीनां निर्णयं वक्ष्ये प्रायश्चित्तविधिं तथा। शृणुष्व मुनिश्रेष्ठ, यतो कर्मसिद्धिर्भवेत्॥
Verse 2
श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं यच्चान्यत्कर्म वैदिकम् । अनिर्णीतासु तिथिषु न किंचित्फलति द्विज ॥ २ ॥
हे द्विज! श्रौतं स्मार्त्तं व्रतं दानं वा यच्चान्यदपि वैदिकं कर्म—अनिर्णीतासु तिथिषु कृतं न किंचित् फलति।
Verse 3
एकादश्यष्टमी षष्टी पौर्णमासी चतुर्द्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥ ३ ॥
एकादशी अष्टमी षष्ठी पौर्णमासी चतुर्दशी । अमावास्या तृतीया च ह्युपवासव्रतादिषु ॥
Verse 4
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युर्न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्टी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥ ४ ॥
परविद्धाः प्रशस्ताः स्युः न ग्राह्याः पूर्वसंयुताः । नागविद्धा तु या षष्ठी शिवविद्धा तु सप्तमी ॥
Verse 5
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सत्पमीं पितृवासरम् ॥ ५ ॥
दशम्येकादशीविद्धा नोपोष्याः स्युः कदाचन । दर्शं च पौर्णमासीं च सप्तमीं पितृवासरम् ॥
Verse 6
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सत्पमीं च चतुर्दशीम् ॥ ६ ॥
पूर्वविद्धं प्रकुर्वाणो नरकायोपद्यते । कृष्णपक्षे पूर्वविद्धां सप्तमीं च चतुर्दशीम् ॥
Verse 7
प्रशस्तां केचिदाहुश्च तृतीयां नवमीं तथा । व्रतादीनां तु सर्वेषां शुक्लपक्षो विशिष्यते ॥ ७ ॥
केचिद् आहुः—तृतीया नवमी च प्रशस्ता; सर्वेषां व्रतादीनां मध्ये शुक्लपक्ष एव विशेषतः श्रेष्ठः स्मृतः।
Verse 8
अपराह्णाच्च पूर्वोह्णं ग्राह्यं श्रेष्टत्तरं यतः । असंभवे व्रतादीनां यदि पौर्वाह्णिकी तिथिः ॥ ८ ॥
अपराह्णात् पूर्वाह्णः ग्राह्यः, यतः स श्रेष्ठतरः; व्रतादीनाम् असंभवे तु पौर्वाह्णिकी या तिथिः सा ग्राह्या।
Verse 9
मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यं भगवत्युदिते रवौ । प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या तिथिर्नक्तव्रते सदा ॥ ९ ॥
भगवति रवौ उदिते मुहूर्तद्वितयं ग्राह्यम्; नक्तव्रते तु सदा प्रदोषव्यापिनी तिथिः ग्राह्या।
Verse 10
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । तिथिनक्षत्रसंयोगविहितव्रतकर्मणि ॥ १० ॥
तिथिनक्षत्रसंयोगविहिते व्रतकर्मणि, येन नक्षत्रेण भास्करः अस्तं याति, तस्मिन् नक्षत्रे उपोषितव्यम्।
Verse 11
प्रदोषव्यापिनी ग्राह्या त्वन्यथा निष्फलं भवेत् । अर्द्धरात्रादधो या तु नक्षत्रव्यापिनी तिथिः ॥ ११ ॥
प्रदोषव्यापिनी तिथिः ग्राह्या; अन्यथा निष्फलं भवेत्। अर्द्धरात्रादधो या नक्षत्रव्यापिनी तिथिः, सा तु प्रमाणं ग्राह्या।
Verse 12
सैव ग्राह्या मुनिश्रेष्ट नक्षत्रविहितव्रते । यद्यर्द्धरात्रघगयोर्व्यात्पं नक्षत्रं तु दिनद्वये ॥ १२ ॥
मुनिश्रेष्ठ, नक्षत्रविहितव्रते सैव नक्षत्रा ग्राह्या; यद्यर्धरात्रातिक्रम्य सा नक्षत्रा दिनद्वयेऽपि व्याप्ता भवेत्, तथापि तदेव ग्रहणीयम्।
Verse 13
तत्पुण्यं तिथिसंयुक्तं नक्षत्रं ग्राह्यमुच्यते । अर्द्धरात्रद्वये स्यातां नक्षत्रं च तिथिर्यदि ॥ १३ ॥
तिथिसंयुक्तं यन्नक्षत्रं तत्पुण्यं ग्राह्यमित्युच्यते; यदि नक्षत्रं तिथिश्च अर्धरात्रद्वये व्याप्ते स्यातां, तदा तयोः संयोगकाल एव विधौ ग्राह्यः।
Verse 14
क्षये पूर्वा प्रशस्ता स्याद्रृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अर्ध्दरात्रद्वयव्यात्पा तिथिर्नक्षत्रसंयुता ॥ १४ ॥
तिथिक्षये पूर्वा प्रशस्ता, तिथिवृद्धौ तु उत्तरा कार्या; अर्धरात्रद्वयव्याप्ता या तिथिर्नक्षत्रसंयुता, सा मुहूर्तनिर्णये विचार्या।
Verse 15
ह्नासवृद्धिविशून्या चेत् ग्राह्यापूर्वा तथा परा । ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं रोहिणी वह्निंसंयुता ॥ १५ ॥
ह्रासवृद्धिविशून्ये सति पूर्वा परा च नक्षत्रे ग्राह्ये; ज्येष्ठासंमिश्रितं मूलं, रोहिणी च वह्निसंयुता, विशेषेण विचार्ये।
Verse 16
मैत्रेण संयुता ज्येष्टा संतानादिविनाशिनी । ततः स्युस्तिथयः पुण्याः कर्मानुष्टानतो दिवा ॥ १६ ॥
मैत्रेण संयुता ज्येष्ठा संतानाद्युपद्रवान् विनाशयति; ततोऽनन्तरं दिवा कर्मानुष्ठानाय तिथयः पुण्याः स्युः।
Verse 17
रात्रिव्रतेषु सर्वेषु रात्रियोगो विशिष्यते । तिथिर्नक्षत्रयोगेन या पुण्या परिकीर्तिता ॥ १७ ॥
रात्रिव्रतानां सर्वेषां मध्ये रात्रियोग एव विशेषतः प्रशस्यते। नक्षत्रयोगेन युक्ता या तिथिः पुण्या परिकीर्तिता, सा महापुण्यप्रदा इति स्तूयते॥
Verse 18
तस्यां तु तद्वतं कार्यं सैव कार्या विचक्षणैः । उदयव्यापिनी ग्राह्या श्रवणद्वादशी व्रते ॥ १८ ॥
तस्यां तु तदेव व्रतं कर्तव्यं, सा एव तिथिः विचक्षणैः सम्यगनुष्ठेया। श्रवणद्वादशीव्रते तु उदयव्यापिनी द्वादशी एव ग्राह्या॥
Verse 19
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्तावद् ग्राह्या जपादिषु । संक्रांतिषु तु सर्वासु पुण्यकालोनिगद्यते ॥ १९ ॥
सूर्येन्दुग्रहणे यावत्कालं तावत्कालं जपादिषु ग्रहणीयम्। संक्रान्तिषु च सर्वासु पुण्यकालः प्रकीर्तितः॥
Verse 20
स्नानदानजपादीनां कुर्वतामक्षय फलम् । तत्र कर्कटको ज्ञेयो दक्षिणायनसंक्रमः ॥ २० ॥
स्नानदानजपादीनि कुर्वतां फलम् अक्षयं भवति। अत्र कर्कटकसंक्रान्तिः दक्षिणायनसंक्रम इति ज्ञेयः॥
Verse 21
पूर्वतो घटिकास्त्रिंशत्पुण्यकालं विदुर्बुधाः । वृषभे वृश्चिके चैव सिंहे कुम्भे तथैव च ॥ २१ ॥
पूर्वतः घटिकास्त्रिंशत् पुण्यकाल इति बुधैः विदितम्। वृषभे वृश्चिके सिंहे कुम्भे च एष एव विधिः॥
Verse 22
पूर्वमष्टमुहूर्तास्तु ग्राह्याः स्नानजपादिषु । तुलायां चैव मेषे च पूर्वतः परतस्तथा ॥ २२ ॥
स्नानजपादिकर्मसु पूर्वमष्टौ मुहूर्ताः ग्राह्याः। तुलायां मेषे च कालगणना पूर्वतः परतश्च यथाविधि॥
Verse 23
ज्ञेया दशैव घटिका दत्तस्याक्षयतावहाः । कन्यायां मिथुने चैव मीने धनुषि च द्विज ॥ २३ ॥
दशैव घटिकाः दत्तस्याक्षयफलप्रदाः ज्ञेयाः, द्विज। विशेषतः कन्यायां मिथुने मीने धनुषि च॥
Verse 24
घटिकाः षोडश ज्ञेया परतः पुण्यदायिकाः । माकरं संक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम् ॥ २४ ॥
परतः षोडश घटिकाः पुण्यदायिकाः ज्ञेयाः। मकरसंक्रमं प्राहुरुत्तरायणसंज्ञकम्॥
Verse 25
परास्त्रिंशश्च घटिकाश्चत्वारिंशच्च पूर्ववत् । आदित्यशीतकिरणौ ग्राह्यावस्तंगतौ यदि ॥ २५ ॥
अपरं षट्त्रिंशच्चत्वारिंशच्च घटिकाः पूर्ववत् (गणनीयाः)। आदित्यशीतकिरणौ अस्तंगतौ यदि तदा ताः ग्राह्याः॥
Verse 26
स्नात्वा भुंजीत विप्रेंद्र परेद्युः शुद्धमंडलम् । दृष्टचंद्रा सिनीवाली नष्टचंद्रा कुहूः स्मृता ॥ २६ ॥
स्नात्वा भुञ्जीत विप्रेन्द्र परेद्युः शुद्धमण्डलम्। दृष्टचन्द्रा सिनीवाली, नष्टचन्द्रा कुहूः स्मृता॥
Verse 27
अमावास्या द्विधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मालिप्सुभिः । सिनीवालीं द्विजैर्ग्राह्या साग्निकैः श्राद्धकर्मणि ॥ २७ ॥
अमावास्या द्विविधा प्रोक्ता विद्वद्भिर्धर्मरक्षणपरैः। श्राद्धकर्मणि साग्निकैर्द्विजैः सिनीवाली अमावास्या ग्राह्या॥
Verse 28
कहूः स्त्रीभिस्तथा शूद्रैरपि वानग्रिकैस्तथा । अपराह्णद्वयव्यापिन्यमावास्यातिथिर्यदि ॥ २८ ॥
कहूः स्त्रीभिः शूद्रैश्च वानप्रस्थैरपि तथा। यदि तिथिरमावास्या अपराह्णद्वयव्यापिनी भवेत्॥
Verse 29
क्षये पूर्वा तु कर्त्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा । अमावास्या प्रतीता चेन्मध्याह्णात्परतो यदि ॥ २९ ॥
क्षये पूर्वा तु कर्तव्या वृद्धौ कार्या तथोत्तरा। अमावास्या प्रतीता चेत् मध्याह्णात् परतो यदि॥
Verse 30
भूतविद्धेति विख्यातास्रद्भिः शास्त्रविशारदैः । अत्यंतक्षयपक्षे तु परेद्युर्नापराह्णगा ॥ ३० ॥
भूतविद्धेति विख्याता श्रद्धालुभिः शास्त्रविशारदैः। अत्यन्तक्षयपक्षे तु परेद्युः कार्यं नापराह्णगा॥
Verse 31
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः । अर्वाचीनक्षये चचैव सायाह्नव्यापिनी तथा ॥ ३१ ॥
तत्र ग्राह्या सिनीवाली सायाह्नव्यापिनी तिथिः। अर्वाचीनक्षये चैव सायाह्नव्यापिनी तथा॥
Verse 32
सिनीवाली परा ग्राह्या सर्वथा श्राद्धकर्मणि । अत्यंततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां परित्यजेत् ॥ ३२ ॥
श्राद्धकर्मणि सर्वथा सिनीवाली परा ग्राह्या। अत्यन्ततिथिवृद्धौ तु भूतविद्धां तिथिं परित्यजेत्॥
Verse 33
ग्राह्या स्यादपराह्णस्था कुहूः पैतृककर्मणि । यथार्वाचीनवृद्धौ तु संत्याज्या भूतसंयुताः ॥ ३३ ॥
पैतृककर्मणि कुहूः ग्राह्या अपराह्णस्थितैव। यथार्वाचीनवृद्धौ तु भूतसंयुततिथीः संत्यजेत्॥
Verse 34
परेद्युर्विबुधश्रेष्टैः कुहूर्ग्राह्या पराह्णगा । मध्याह्नद्वितये व्यात्पा ह्यमावास्या तिथिर्यदि ॥ ३४ ॥
परिद्युः कुहूर्ग्राह्या विबुधश्रेष्ठ पराह्णगा। मध्याह्नद्वितये व्याप्ता ह्यमावास्या तिथिर्यदि॥
Verse 35
तत्रेच्छया च संग्राह्या पूर्वा वाथ पराथवा । अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि संतः संपूर्णवर्वणि ॥ ३५ ॥
तत्रेच्छया संग्राह्या पूर्वा वा अथवा परा। अन्वाधानं प्रवक्ष्यामि सन्तः संपूर्णवर्तिनि॥
Verse 36
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम । पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः ॥ ३६ ॥
प्रतिपद्दिवसे कुर्याद्यागं च मुनिसत्तम। पर्वणो यश्चतुर्थांश आद्याः प्रतिपदस्त्रयः॥
Verse 37
यागकालः स विज्ञेयः प्रातरुक्तो मनीषिभिः । मध्याह्नद्वितये स्याताममावास्या च पूर्णिमा ॥ ३७ ॥
यागकालः प्रातःकाले एव विज्ञेयः, इति मनीषिभिः प्रकीर्तितम्। अमावास्या च पूर्णिमा च मध्याह्नद्वितये (मध्याह्नयोः) विधेयेताम्॥
Verse 38
परेद्युरेव विप्रेंद्र सद्यः कालो विधीयते ॥ ३८ ॥
परेद्युरेव, विप्रेन्द्र, सद्यः कालोऽपि विधीयते—विधिशास्त्रानुसारतः॥
Verse 39
पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्संगवात्परतो मनीषिभिः । सद्यः कालः परेद्युः स्याज्ज्ञेयमेवं तिथिक्षये ॥ ३९ ॥
तिथिक्षये मनीषिभिः पूर्वद्वये परेद्युः स्यात्, संगवात् परतः पुनः। सद्यः कालः परेद्युः स्यादिति एवं ज्ञेयम्॥
Verse 40
सर्वैरेकादशी ग्राह्या दशमीपरिवर्जिता । दशमीसंयुता हंतिपुण्यं जन्मत्रयार्जितम् ॥ ४० ॥
सर्वैः एकादशी एव ग्राह्या, दशमीपरिवर्जिता। दशमीसंयुता एकादशी हन्ति पुण्यं जन्मत्रयार्जितम्॥
Verse 41
एकादशी कलामात्रा द्वादश्यां तु प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति चेत्सा परा स्मृता ॥ ४१ ॥
एकादशी कलामात्रा यदि द्वादश्यां प्रतीयते, द्वादशी च त्रयोदश्याम् अस्ति चेत्—सा द्वादशी ‘परा’ इति स्मृता॥
Verse 42
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां च प्रतीयते । त्रयोदशी च रात्र्यंते तत्र वक्ष्यामि निर्णयम् ॥ ४२ ॥
संपूर्णा शुद्धा चैकादशी द्वादश्यां संबद्धा इति प्रतीयते। यदि सा त्रयोदश्याः रात्र्यन्तं यावत् प्रवर्तते, तत्र वक्ष्यामि निर्णयं यथाविधि॥
Verse 43
पूर्वा गृहस्थैः सा कार्य्या ह्युत्तरा यतिभिस्तथा । गृहस्थाः सिद्धिमिच्छंति यतो मोक्षं यतीश्वराः ॥ ४३ ॥
पूर्वा विधिर्गृहस्थैः कार्य्या, उत्तरा तु यतिभिस्तथा। गृहस्थाः सिद्धिमिच्छन्ति, यतीश्वराः पुनर्मोक्षमेव॥
Verse 44
द्वादश्यां तु कलायां वा यदि लभ्येत पारणा । तदानीं दशमीविद्धाप्युपोष्यैकादशी तिथिः ॥ ४४ ॥
द्वादश्यां तु कलायामपि यदि पारणा लभ्येत, तदा दशमीविद्धाप्येकादशी तिथिरुपोष्या॥
Verse 45
शुल्के वा यदि वा कृष्णे भवेदेकादशीद्वयम् । गृहस्थानां तु पूर्वोक्ता यतीनामुत्तरा स्मृता ॥ ४५ ॥
शुक्ले वा कृष्णपक्षे वा यदि स्यादेकादशीद्वयम्। गृहस्थानां पूर्वैवोक्ता, यतीनां त्वुत्तरा स्मृता॥
Verse 46
द्वादश्यां विद्यते किंचिद्दशमीसंयुता यदि । दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तितां ॥ ४६ ॥
द्वादश्यां यदि किंचिदपि दशमीसंयुतिर्विद्यते। दिनक्षये द्वितीयैव सर्वेषां परिकीर्तिता॥
Verse 47
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या परतो द्वादशी न चेत् । अविद्धापि निषिद्धैव परतो द्वादशी यदि ॥ ४७ ॥
विद्धाप्येकादशी ग्राह्या, परतो द्वादशी न चेत्। अविद्धापि निषिद्धैव, परतो द्वादशी यदि॥
Verse 48
एकादशी द्वादशी च रात्रघिशेषे त्रयोदशी । द्वादशद्वादशीपुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे ॥ ४८ ॥
एकादशीद्वादशीव्रते, रात्रिशेषे त्रयोदशी। द्वादशद्वादशीपुण्यं, त्रयोदश्यां तु पारणे॥
Verse 49
एकादशी कलामात्रा विद्यते द्वादशीदिने । द्वादशी च त्रयोदश्यां नास्ति वा विद्यतेऽथवा ॥ ४९ ॥
द्वादशीदिने कलामात्रा, एकादशी यदि विद्यते। त्रयोदश्यां द्वादशी नास्ति, वा अल्पा विद्यतेऽथवा॥
Verse 50
विद्वाप्येकादशी तत्र पूर्वा स्याद्गृहणां तदा । यदिभिश्चोत्तरा ग्राह्या ह्यवीराभिस्तथैव च ॥ ५० ॥
विद्वाप्येकादशी तत्र, पूर्वा स्याद्गृहिणां तदा। यतिभिश्चोत्तरा ग्राह्या, विधवाभिस्तथैव च॥
Verse 51
संपूर्णैकादशी शुद्धा द्वादश्यां नास्ति किंचन । द्वादशी च त्रयोदशयामस्ति तत्र कथं भवेत् ॥ ५१ ॥
संपूर्णैकादशी शुद्धा, द्वादश्यां नास्ति किंचन। द्वादशी च त्रयोदश्यां यामेऽस्ति—तत्र कथं भवेत्॥
Verse 52
पूर्वा गृहस्थैः कार्यात्र यतिभिश्चोत्तरा तिथिः । उपोष्यैव द्वितीयेति केचिदाहुश्च भक्तितः ॥ ५२ ॥
अत्र गृहस्थैः पूर्वा तिथिः कार्याः, यतिभिश्चोत्तरा तिथिः। केचिद् भक्तितः ‘द्वितीयेवोपोष्य व्रतं कुर्यात्’ इति वदन्ति॥
Verse 53
एकादशी यदाविद्धा द्वादश्यां न प्रतीयते । द्वादशी च त्रयोदश्यामस्ति तत्रैव चापरे ॥ ५३ ॥
यदा एकादशी तिथिर्विद्धा सती द्वादश्यां न प्रतीयते, द्वादशी च त्रयोदश्यामपि वर्तते—तत्रैवापरे भिन्नं विधानं वदन्ति॥
Verse 54
उपोष्या द्वादशी शुद्धा सर्वैरेव न संशयः । केचिदाहुश्च पूर्वां तु तन्मतं न समंजसम् ॥ ५४ ॥
द्वादशी शुद्धैवोपोष्या सर्वैरेव, नात्र संशयः। केचिद् पूर्वां तु वदन्ति, तन्मतं न समञ्जसम्॥
Verse 55
संक्रातौ रविवारे च पातग्रहणयोस्तथा । पारणं चोपवासं च न कुर्यात्पुत्रवान्गृही ॥ ५५ ॥
संक्रान्तौ रविवारे च ग्रहणे पाते च—पारणं चोपवासं च न कुर्यात् पुत्रवान् गृही॥
Verse 56
अर्केऽह्नि पर्वरारौ च चतुर्दश्यष्टमी दिवा । एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत् ॥ ५६ ॥
रविवारेऽह्नि पर्वरात्रौ च, चतुर्दश्यष्टम्योर्दिवा, एकादश्यामहोरात्रं भुक्त्वा—चाण्ड्रायणं चरेत् प्रायश्चित्तम्॥
Verse 57
आदित्यग्रहणे प्राप्ते पूर्वयामत्रये तथा । नाद्याद्वै यदि भुंजीत सुरापेन समो भवेत् ॥ ५७ ॥
आदित्यग्रहणे प्राप्ते तथा पूर्वयामत्रयेऽपि न भुञ्जीत; यदि तु भुञ्जीत, स सुरापेन समो भवेत्।
Verse 58
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः । प्रायश्चित्तं मुनिश्रेष्ट कर्त्तव्यं तत्र याज्ञिकैः ॥ ५८ ॥
अन्वाधानेष्टिमध्ये तु चन्द्रसूर्यग्रहणे सति, मुनिश्रेष्ठ, तत्र याज्ञिकैः प्रायश्चित्तं कर्तव्यं भवति।
Verse 59
चद्रोपरागे जुहुयाद्दशमे सोम इत्यृचा । आप्यायस्व ऋचा चैव सोमपास्त इति द्विज ॥ ५९ ॥
चन्द्रोपरागे दशमे ‘सोम’ इत्यृचा जुहुयात्; ‘आप्यायस्व’ ऋचा च ‘सोमपास्त’ इति, हे द्विज, हविर्दद्यात्।
Verse 60
सूर्योपरागे जुहुयादुदुत्यं जातवेदसम् । आसत्येंनोद्वयं चैव त्रयोमंत्रा उदाहृताः ॥ ६० ॥
सूर्योपरागे ‘उदुत्यं’ मन्त्रेण ‘जातवेदसम्’ इति च जुहुयात्; तथा ‘आसत्ये’ इति, ‘अन्न’द्वयेन च—एते त्रयो मन्त्राः प्रोक्ताः।
Verse 61
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पंडितः । यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम् ॥ ६१ ॥
एवं तिथिं विनिश्चित्य स्मृतिमार्गेण पण्डितः। यः करोति व्रतादीनि तस्य स्यादक्षयं फलम्॥
Verse 62
वेदप्रणिहितो धर्मो धर्मैस्तुष्यति केशवः । तस्माद्धर्मपरा यांति तद्विष्णोः परमं पदम् ॥ ६२ ॥
वेदविहितो धर्मो धर्मकर्मभिर् एव केशवः तुष्यति। तस्माद् धर्मपराः सन्तो विष्णोः परमं पदं यान्ति॥
Verse 63
धर्मान्ये कर्त्तुमिच्छंति ते वै कृष्णस्वरुपिणः । तस्मात्तांस्तु भवव्याधिः कदाचिन्नैव बाधते ॥ ६३ ॥
ये धर्मान् कर्तुम् इच्छन्ति ते वै कृष्णस्वरूपिणः। तस्मात् तान् भवव्याधिः कदाचिद् न बाधते॥
Frequently Asked Questions
Because the chapter frames tithi as the governing temporal ‘adhikāra’ for Vedic action: if the rite is performed on an improperly ascertained tithi, its phala is nullified, regardless of the act’s external correctness.
As a general rule, paraviddhā (tithi ‘piercing’ into the next day) is praised, while pūrvasaṃyutā/pūrvaviddhā is rejected—though the chapter notes specific exceptions (e.g., in kṛṣṇa-pakṣa for Saptamī and Caturdaśī).
It prioritizes a ‘pure’ Ekādaśī free from Daśamī influence, but introduces hierarchy based on pāraṇā availability and tithi-pervasion: householders generally take the earlier Ekādaśī when two occur, renunciants the later; and if pāraṇā on Dvādaśī is obtainable even briefly, the fast may still be kept with nuanced exceptions.
Saṅkrānti is assigned an auspicious window measured in ghaṭikās that varies by rāśi; acts like bathing, gifting, and japa within that window yield imperishable merit, linking astronomical transition to dharmic opportunity.
One should avoid eating during the eclipse and the three watches before it, undertake japa/observances through the eclipse duration, and (for ritualists) perform homa with specified Vedic mantras—distinct sets for lunar vs solar eclipses—along with expiation if an eclipse interrupts Anvādhāna iṣṭi.