Varṇāśrama-ācāra: Common Virtues, Varṇa Duties, and the Four Āśramas
सूतो वदति—सनकस्य पूर्वं हरिव्रतदिनविषये उपदेशानन्तरं नारदः परमपुण्यतमव्रतस्य यथाक्रमं विवरणं पप्रच्छ, ततः वर्णनियमाः, आश्रमधर्माः, प्रायश्चित्तविधयश्च विस्तरेण जिज्ञासिताः। सनकः प्रत्युवाच—अक्षयः हरिः वर्णाश्रमानुगुणेन आचारेण पूज्यते। स चतुर्वर्णान्, उपनयनप्रवर्तितान् त्रिद्विजवर्गांश्च निर्दिशति; स्वधर्मे गृह्यकर्मसु च निष्ठां प्रशंसति; स्मृतिविरुद्धं न भवति चेत् देशाचारं अनुमन्यते। कलियुगे वर्जनीय-नियन्त्र्यकर्माणि, केचन यागाः विशेषविधयश्च, निर्दिश्य स्वधर्मत्यागेन पाखण्डपतनं चेतयति। ततः ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्राणां कर्तव्यं संक्षेपेण कथयति, सार्वभौमान् गुणान् (आर्जवम्, प्रसन्नता, क्षमा, नम्रता) निर्दिशति, आश्रमक्रमं परधर्मसाधनं व्याचष्टे। अन्ते विष्णुभक्तियुक्तं कर्मयोगं प्रशंसन् अनावृत्तिपरमपदप्राप्तिमार्गं दर्शयति।
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । एतन्निशम्य सनकोदितमप्रमेयं पुण्यं हरेर्दिनभवं निखिलोत्तमं च । पापौघशांतिकरणं व्रतसारमेवं ब्रह्मात्मजः पुनरभाषत हर्षयुक्तः ॥ १ ॥
सूत उवाच—सनकोक्तं हरेर्दिनव्रतसम्भवं पुण्यमप्रमेयं निखिलोत्तमं पापौघशान्तिकरं व्रतसारं निशम्य, ब्रह्मात्मजः हर्षयुक्तः पुनरभाषत ॥
Verse 2
नारद उवाच । कथितं भवता सर्वं मुने तत्त्वार्थकोविद । व्रताख्यानं महापुण्यं यथावद्धरिभक्तिदम् ॥ २ ॥
नारद उवाच—भवता सर्वं कथितं मुने तत्त्वार्थकोविद। इदानीं महापुण्यं व्रताख्यानं यथावत् कथय, यद्धरिभक्तिदं भवेत् ॥
Verse 3
इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचचारविधिं मुने । तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥ ३ ॥
इदानीं श्रोतुमिच्छामि वर्णाचारविधिं मुने। तथा सर्वाश्रमाचारं प्रायश्चित्तविधिं तथा ॥
Verse 4
एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥ ४ ॥
एतत्सर्वं महाभाग सर्वतत्त्वार्थकोविद । कृपया परया मह्यं यथावद्वक्तुमर्हसि ॥
Verse 5
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियंकरः । वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः ॥ ५ ॥
सनक उवाच । श्रृणुष्व मुनिशार्दूल यथा भक्तप्रियंकरः । वर्णाश्रमाचारपरैः पूज्यते हरिरव्ययः ॥
Verse 6
मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् । तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तोऽसि त्वमधोक्षजे ॥ ६ ॥
मन्वाद्यैरुदितं यच्च वर्णाश्रमनिबन्धनम् । तत्ते वक्ष्यामि विधिवद्भक्तोऽसि त्वमधोक्षजे ॥
Verse 7
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते । वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणोऽधिकः ॥ ७ ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चत्वार एव ते । वर्णा इति समाख्याता एतेषु ब्राह्मणोऽधिकः ॥
Verse 8
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्तथा । मातृतश्चोपनयनाद्दिजत्वं प्राप्यते त्रिभिः ॥ ८ ॥
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या द्विजाः प्रोक्तास्त्रयस्तथा । मातृतश्चोपनयनाद्दिजत्वं प्राप्यते त्रिभिः ॥
Verse 9
एतैर्वर्णैः सर्वधर्माः कार्या वर्णानुरुपतः । स्ववर्णधर्मत्यागेन पाषंडः प्रोच्यते बुधैः ॥ ९ ॥
एतैर्वर्णैः स्वस्ववर्णानुरूपतः सर्वे धर्माः सम्यगनुष्ठेयाः। स्ववर्णधर्मस्य त्यागेन जनः पाषण्ड इति बुधैः प्रोच्यते॥
Verse 10
स्वगृह्यचोदितं कर्मद्विजः कुर्वन्कृती भवेत् । अन्यथा पतितो भूयात्सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १० ॥
स्वगृह्यचोदितं कर्म द्विजः कुर्वन् कृतार्थो भवेत्। अन्यथा स पतितो भूत्वा सर्वधर्मबहिष्कृतो भवति॥
Verse 11
युगधर्मः परिग्राह्यो वेर्णैरेतैर्यथोचितम् । देशाचारास्तथाग्राह्याः स्मृतिधर्माविरोधतः ॥ ११ ॥
युगधर्मोऽपि एतैर्वर्णैः स्वस्वयोग्यतया परिग्राह्यः। देशाचाराश्च स्मृतिधर्माविरोधतः ग्राह्याः॥
Verse 12
कर्मणा मनसा वाचा यत्नाद्धर्म्मं समाचरेत् । अस्वर्ग्यं लोकविद्विष्टं धर्म्यमप्याचरेन्नतु ॥ १२ ॥
कर्मणा मनसा वाचा च यत्नाद्धर्मः समाचरणीयः। लोकविद्विष्टम् अस्वर्ग्यं तु धर्म्यमपि नाचरेत्॥
Verse 13
समुद्रयात्रास्वीकारः कमंडलुविधारणम् । द्विजानामसवर्णासु कन्यासूपयमस्तथा ॥ १३ ॥
समुद्रयात्रायाः अस्वीकारः कमण्डलुधारणं च। तथा द्विजानाम् असवर्णासु कन्यासु उपयमः (विवाहः) इति निर्दिश्यते॥
Verse 14
देवराच्च सुतोत्पत्तिर्मधुपर्के पशोर्वधः । मांसादनं तथा श्राद्धे वानप्रस्थाश्रमस्तथा ॥ १४ ॥
देवरात् सुतोत्पत्तिः, मधुपर्के पशोर्वधः, श्राद्धे मांसभक्षणं तथा वानप्रस्थाश्रमविधिश्च—एते सर्वे स्वस्वविहितकर्मविधौ एव बोध्याः।
Verse 15
दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वराय च । नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं च नरमेधाश्चमेधकौ ॥ १५ ॥
दत्ताक्षतायाः कन्यायाः पुनर्दानं वरान्तराय च, नैष्टिकं ब्रह्मचर्यं, तथा नरमेधमेधकौ—एतेऽत्र निन्द्यत्वेन परिगणिताः।
Verse 16
महाप्रस्थानगमनं गोमेधश्च तथा मखः । एतान्धर्मान्कलियुके वर्ज्यानाहुर्मनीषिणः ॥ १६ ॥
महाप्रस्थानगमनं, गोमेधः तथा मखः—एतान् धर्मान् कलियुगे वर्ज्यान् आहुः मनीषिणः।
Verse 17
देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशगतैर्नरैः । अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ १७ ॥
देशाचाराः परिग्राह्याः तत्तद्देशगतैर्नरैः; अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः।
Verse 18
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च द्विजोत्तमा । क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये तच्छृणुष्व समाहितः ॥ १८ ॥
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च, द्विजोत्तम, क्रियाः सामान्यतो वक्ष्ये; तत् समाहितः शृणु।
Verse 19
दानं दद्याद्ब्राह्मणेभ्यस्तथा यज्ञैर्यजेत्सुरान् । वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव अन्यानध्यापयेत्तथा ॥ १९ ॥
ब्राह्मणेभ्यो दानं दद्यात्, यज्ञैश्च देवान् यजेत्। वृत्त्यर्थं याचयेच्चैव, अन्यांश्चाध्यापयेत्तथा॥
Verse 20
याजयेद्यजने योग्यान्विप्रो नित्योदकी भवेत् । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं तथाग्रेश्च परिग्रहम् ॥ २० ॥
यजने योग्यान् याजयेद्विप्रः, नित्योदकी भवेत्। वेदग्रहणं कुर्याच्च, अग्रेश्च परिग्रहम्॥
Verse 21
ग्राह्ये द्र्व्ये च पारक्ये समबुद्धिर्भवेत्तथा । सर्वलोकहितं कृर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत् ॥ २१ ॥
ग्राह्ये द्रव्ये च पारक्ये च समबुद्धिर्भवेत्तथा। सर्वलोकहितं कुर्यान्मृदुवाक्यमुदीरयेत्॥
Verse 22
ऋतावभिगमः पत्न्यां शस्यते ब्राह्मणस्य वै । न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत् ॥ २२ ॥
ऋतावभिगमः पत्न्यां ब्राह्मणस्य प्रशस्यते। न कस्याप्यहितं ब्रूयाद्विष्णुपूजापरो भवेत्॥
Verse 23
दद्याद्दानानि विप्रेभ्यः क्षत्रियोऽपि द्विजोत्तम । कुर्य्याच्च वेदग्रहणं यज्ञैर्द्देवान्यजेत्तथा ॥ २३ ॥
विप्रेभ्यो दानानि दद्यादपि क्षत्रियो द्विजोत्तम। वेदग्रहणं कुर्याच्च यज्ञैर्देवान्यजेत्तथा॥
Verse 24
शस्त्राजीवी भवेच्चैव पालयेद्धर्मतो महीम् । दुष्टानां शासनं कुर्य्याच्छिष्टानां पालनं तथा ॥ २४ ॥
शस्त्राजीवी भवेत्, धर्मतः पृथिवीं पालयेत्। दुष्टान् दण्डयेत्, शिष्टान् च तथा परिपालयेत्॥
Verse 25
पाशुपाल्यं च वाणिज्यं कृंषिश्च द्विजसत्तम । वेदस्याध्ययनं चैव वैश्यस्यापि प्रकीर्त्तितम् ॥ २५ ॥
पाशुपाल्यं वाणिज्यं कृषिश्च, द्विजसत्तम; वैश्यस्य कर्माणि प्रोक्तानि, वेदाध्ययनं चापि कीर्तितम्॥
Verse 26
कुर्याच्च दारग्रहणं धर्माश्चैव समाचरेत् । क्रयविक्रयजर्वापि धनैः कारुक्रियोद्भवैः ॥ २६ ॥
दारग्रहणं कुर्यात्, धर्मांश्च समाचरेत्। कारुक्रियोद्भवैर्धनैः क्रयविक्रयमपि आचरेत्॥
Verse 27
दद्याद्दानानि शूद्रोऽपि पाकयज्ञैर्यजेन्न च । ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषानि रतो भवेत् ॥ २७ ॥
शूद्रोऽपि दानानि दद्यात्, पाकयज्ञैर्न यजेत्। ब्राह्मणक्षत्रियविशां शुश्रूषासु रतो भवेत्॥
Verse 28
ऋतुकालाभिगामीच स्वदारेषु भवेत्तथा । सर्वलोकहितोषित्वं मंगलं प्रियवादिता ॥ २८ ॥
ऋतुकाले स्वदारेषु गच्छेत्। सर्वलोकहिते रतः स्यात्—मङ्गलाचारः प्रियवादश्च॥
Verse 29
अनायासो मनोहर्षस्तितिक्षा नातिमानिता । सामान्यं सर्ववर्णानां मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥ २९ ॥
अनायासः मनोहर्यः तितिक्षा च नातिमानिता—एतानि सर्ववर्णानां सामान्यधर्माणि मुनिभिः परिकीर्तितानि ॥
Verse 30
सर्वे च मुनितां यांति स्वाश्रमोचितकर्मणा । ब्राह्मणः क्षत्रियाचारमाश्रयेदापदि द्विज ॥ ३० ॥
सर्वे जनाः स्वाश्रमोचितकर्मणा मुनितां यान्ति; आपदि तु, हे द्विज, ब्राह्मणः क्षत्रियाचारम् आश्रयेत् ॥
Verse 31
क्षत्रियोऽपि च विड्वृत्तिमत्यापदि समाश्रयेत् । नाश्रयेच्छूद्रवृत्तिं तु अत्यापद्यपि वै द्विजः ॥ ३१ ॥
क्षत्रियोऽपि अत्यापदि विड्वृत्तिं समाश्रयेत्; द्विजः तु अत्यापद्यपि शूद्रवृत्तिं नाश्रयेत् ॥
Verse 32
यद्याश्रयेद्दिजो मूढस्तदा चांडासतां व्रजेत् । ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां मुनिसत्तम ॥ ३२ ॥
यदि द्विजो मूढः अयोग्याश्रयं समाश्रयेत्, तदा चाण्डालतां व्रजेत्—एतत् ब्राह्मणक्षत्रियविशां त्रयाणां विषये, हे मुनिसत्तम, उक्तम् ॥
Verse 33
चत्वार आश्रमाः प्रोक्ताः पंचमो नोपपद्यते । ब्रह्मचारी गृही वानप्रस्थो भिक्षुश्च सत्तम ॥ ३३ ॥
चत्वार एव आश्रमाः प्रोक्ताः; पञ्चमो नोपपद्यते। ब्रह्मचारी, गृही, वानप्रस्थः, भिक्षुश्च—हे सत्तम ॥
Verse 34
चतुर्भिराश्रमैरेभिः साध्यते धर्म उत्तमः । विष्णुस्तुष्यति विप्रेंद्र कर्मयोगरतात्मनः ॥ ३४ ॥
एतेषां चतुर्णामाश्रमाणां सम्यगनुष्ठानेन धर्मोत्तमः साध्यते। हे विप्रेन्द्र, कर्मयोगरतात्मनः विष्णुः प्रसन्नो भवति॥
Verse 35
निःस्पृहाशांतमनसः स्वकर्मनिरतस्य च । ततो याति परं स्थानं यतो नावर्त्तते पुनः ॥ ३५ ॥
निःस्पृहः शान्तमनाः स्वकर्मनिरतः सन्, ततः परं स्थानं याति—यतः पुनर्नावर्तते॥
Frequently Asked Questions
Because the text frames svadharma and one’s inherited ritual discipline (gṛhya) as the stabilizing basis of dharmic identity; abandoning them is treated as pāṣaṇḍa-like deviation that disrupts both social order and the devotional aim of worshipping Hari through regulated karma.
It presents a yuga-sensitive dharma: certain severe, exceptional, or archaic rites (especially those involving extreme vows or sacrificial categories) are declared avoidable in Kali, while dharma is redirected toward attainable conduct—ethical speech, restraint, service, gifts, and Viṣṇu-centered karma-yoga.
The four āśramas are taught as the complete framework by which highest dharma is fulfilled; when performed without craving and with tranquility, they culminate in karma-yoga that pleases Viṣṇu and leads to the supreme abode (non-return).