Dhvajāropaṇa and Dhvajāgopaṇa: Procedure, Stotra, and Phala (Merit) of Raising Viṣṇu’s Flag

Verse 1

सनक उवाच । अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम् । सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम् ॥ १ ॥

सनक उवाच—अन्यद्व्रतं प्रवक्ष्यामि ध्वजारोपणसंज्ञितम्; सर्वपापहरं पुण्यं विष्णुप्रीणनकारणम् ॥१॥

Verse 2

यः कुर्याद्विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमम् । संपूज्यते विग्निञ्च्याद्यैः किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥ २ ॥

यो विष्णुभवने ध्वजारोपणमुत्तमं कुर्यात्, स विघ्नेशाद्यैः अपि संपूज्यते; किमन्यैर्बहुभाषितैः ॥२॥

Verse 3

हेमभारसहस्त्रं तु यो ददाति कुटुम्बिने । तत्फलं तुल्यमात्रं स्याद्धूजारोपणकर्मणः ॥ ३ ॥

हेमभारसहस्रं यः कुटुम्बिने ददाति, तस्य फलं ध्वजारोपणकर्मणः तुल्यमात्रमेव भवति।

Verse 4

ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम् । अथवा तुलसिसेवा शिवलिङ्गप्रपूजनम् ॥ ४ ॥

ध्वजारोपणतुल्यं स्याद्गङ्गास्नानमनुत्तमम्; अथवा तुलसीसेवा शिवलिङ्गस्य च प्रपूजनम्।

Verse 5

अहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमिदं द्विज । सर्वपाप हरं कर्म ध्वजागोपणसंज्ञितम् ॥ ५ ॥

अहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमहोऽपूर्वमिदं द्विज; ध्वजागोपणसंज्ञितं कर्म सर्वपापहरं भवति।

Verse 6

सन्ति वै यानि कार्याणि ध्वजारोपणकर्मणि । तानि सर्वाणि वक्ष्यामि श्रृणुष्व गदतो मम ॥ ६ ॥

ध्वजारोपणकर्मणि यानि कार्याणि सन्ति, तानि सर्वाणि वक्ष्यामि; मम वचनं शृणुष्व।

Verse 7

कार्तिकस्य सिते पक्षे दशम्यां प्रयतो नरः । स्नानं कुर्यात्प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम् ॥ ७ ॥

कार्तिकस्य शुक्लपक्षे दशम्यां प्रयतो नरः स्नानं कुर्यात् प्रयत्नेन दन्तधावनपूर्वकम्।

Verse 8

एकाशी ब्रह्मचारी च स्वपेन्नारायणं स्मरन् । धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणाग्रतः ॥ ८ ॥

एकादशीव्रतं ब्रह्मचर्यं च पालयन्, स्वप्नेऽपि नारायणं स्मरन्। धौताम्बरधरः शुद्धो विप्रो नारायणस्याग्रे तिष्ठेत्॥

Verse 9

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वाचम्य यथाविधि । नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत् ॥ ९ ॥

ततः प्रातः समुत्थाय स्नात्वा चाचम्य यथाविधि। नित्यकर्माणि निर्वर्त्य पश्चाद्विष्णुं समर्चयेत्॥

Verse 10

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्ध्दं कृत्वा च स्वस्तिवाचनम् । नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत ध्वजारोपणकर्मणि ॥ १० ॥

चतुर्भिर्ब्राह्मणैः सार्धं कृत्वा स्वस्तिवाचनम्। ध्वजारोपणकर्मणि नान्दीश्राद्धं प्रकुर्वीत॥

Verse 11

ध्वजस्तम्भो च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ । सूर्यं च वैनतेयं च हिमांशुं तत्परोऽर्चयेत् ॥ ११ ॥

ध्वजं स्तम्भं च गायत्र्या प्रोक्षयेद्वस्त्रसंयुतौ। ततः सूर्यं वैनतेयं च हिमांशुं च तत्परोऽर्चयेत्॥

Verse 12

धातारं च विधातारं पूजयेद्धजदण्डके । हरिद्राक्षतगन्धाद्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः ॥ १२ ॥

ध्वजदण्डके धातारं विधातारं च पूजयेत्। हरिद्राक्षतगन्धान्यैः शुक्लपुष्पैर्विशेषतः॥

Verse 13

ततो गोचर्ममात्रघं तु स्थण्डिलं चोपलिप्य वै । आधायान्गिं स्वगृह्योत्त्या ह्याज्यभागादिकं क्रमात् ॥ १३ ॥

ततो गोचर्ममात्रं स्थण्डिलं सम्यगुपलिप्य वै । स्वगृह्यविधिना वह्निमाधाय क्रमादाज्यभागादिकं जुहुयात् ॥

Verse 14

जुहुयात्पायसं चैव साज्यमष्टोत्तरं शतम् । प्रथमं पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीम् ॥ १४ ॥

साज्यं पायसं वह्नौ जुहुयादष्टोत्तरं शतम् । आदौ पौरुषं सूक्तं विष्णोर्नुकमिरावतीं च जपेत् ॥

Verse 15

ततश्च वैनतेयाय स्वाहेत्यष्टाहुतीस्तथा । सोमो धेनुमुदुत्यं च जुहुयाच्च ततो द्विज ॥ १५ ॥

ततः वैनतेयाय ‘स्वाहा’ इत्यष्टाहुतीर्जुहुयात् । ततः सोमो धेनुरिति ‘उदुत्यं’ चेति मन्त्राभ्यां जुहुयाद्द्विज ॥

Verse 16

सौरमन्त्राञ्जपेत्तत्र शान्तिसूत्कानि शक्तितः । रात्रौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः शुचुः ॥ १६ ॥

तत्र सौरमन्त्रान् जपेत् शान्तिसूक्तानि शक्तितः । शुचिर्भूत्वा रात्रौ जागरणं कुर्यादुपकण्ठं हरेः ॥

Verse 17

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥ १७ ॥

ततः प्रातः समुत्थाय नित्यकर्म समाप्य च । गन्धपुष्पादिभिर्देवमर्चयेत् पूर्ववत्क्रमात् ॥

Verse 18

ततो मङ्गलवाद्यैश्च सूक्तपाठैश्च शौभनम् । नृत्यैश्च रतोत्रपठनैर्नयेद्विष्णवालये ध्वजम् ॥ १८ ॥

ततः मङ्गलवाद्यैः सूक्तपाठैश्च शोभनैः । नृत्यैः स्तोत्रपठनैश्च विष्णवालयं ध्वजं नयेत् ॥

Verse 19

देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः । सुस्थिरं स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम् ॥ १९ ॥

देवस्य द्वारदेशे वा शिखरे वा मुदान्वितः । सुस्थिरं स्थापयेद्विप्र ध्वजं सस्तम्भसंयुतम् ॥

Verse 20

गन्धपुष्पाघक्षतैर्द्देवं धूपदीपैर्मनोहरैः । भक्षयभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥ २० ॥

गन्धपुष्पाक्षतैर्देवं धूपदीपैर्मनोहरैः । भक्ष्यभोज्यादिसंयुक्तैर्नैवेद्यैश्च हरिं यजेत् ॥

Verse 21

एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रमेतदुदूरयेत् ॥ २१ ॥

एवं देवालये स्थाप्य शोभनं ध्वजमुत्तमम् । प्रदक्षिणमनुव्रज्य स्तोत्रमेतदुदीरयेत् ॥

Verse 22

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥ २२ ॥

नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुष पूर्वज ॥

Verse 23

येनेदमखिलं जातं यत्र सर्वं प्रतिष्टितम् । लयमेष्यति यत्रैवं तं प्रपन्नोऽस्मि केशवम् ॥ २३ ॥

येनैवेदमखिलं जगत् समुत्पन्नं, यस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितं, यत्र चान्ते लयं गच्छति—तं केशवं शरणं प्रपद्ये ॥

Verse 24

न जानन्ति परं भावं यस्य ब्रह्यादयः सुराः । योगिनोयं न पश्यन्ति तं वन्दं ज्ञानरुपिणम् ॥ २४ ॥

यस्य परं तत्त्वं ब्रह्मादयः सुरा न जानन्ति, योगिनोऽपि न पश्यन्ति—तं ज्ञानस्वरूपिणं वन्दे ॥

Verse 25

अन्तरिक्षंतु यन्नाभिर्द्यौर्मूर्द्धा यस्य चैव हि । पादोऽभूद्यस्य पृथिवी तं वन्दे विश्वरुपिणम् ॥ २५ ॥

यस्य नाभिरन्तरिक्षं, मूर्धा द्यौः, पादः पृथिवी चाभूत्—तं विश्वरूपिणं प्रभुं वन्दे ॥

Verse 26

यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वा यच्चक्षुर्दिनकृच्छशी । ऋक्सामयजुषी येन तं वन्दे ब्रह्ररुपिणम् ॥ २६ ॥

यस्य श्रोत्रे दिशः सर्वाः, चक्षुषी सूर्यचन्द्रमसौ; येन ऋक्सामयजूंषि प्रवर्तन्ते—तं ब्रह्मस्वरूपिणं वन्दे ॥

Verse 27

यन्मुखाद्वाह्मणा जाता यद्वाहोरभवन्नृपाः । वैश्या यस्योरुतो जाताः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत ॥ २७ ॥

यन्मुखाद् ब्राह्मणाः जाता, बाहुभ्यां क्षत्रिया नृपाः; ऊरुभ्यां वैश्याः, पद्भ्यां शूद्रोऽभवत्—तं वन्दे जगदाधारम् ॥

Verse 28

मायासङ्गममात्रेण वदन्ति पुरुषं त्वजम् । स्वभावविमलं शुद्धं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥ २८ ॥

मायासङ्गममात्रेणैव पुरुषं जनितं वदन्ति; स तु स्वभावतः विमलः शुद्धो निर्विकारो निरञ्जनश्च॥

Verse 29

क्षीरब्धि शायिनं देवमनन्तमपराजितम् । सद्भक्तवत्सलं विष्णुं भक्तिगम्यं नमाम्यहम् ॥ २९ ॥

क्षीराब्धिशायिनं देवं विष्णुमनन्तमपराजितम्। सद्भक्तवत्सलं भक्तिगम्यं तं नमाम्यहम्॥

Verse 30

पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणींन्द्रियाणि च । सूक्ष्मासूक्ष्माणि येनासंस्तं वन्दे सर्वतोमुखम् ॥ ३० ॥

पृथिव्यादीनि भूतानि तन्मात्राणीन्द्रियाणि च। येन सूक्ष्मासूक्ष्माणि सृष्टानि तं वन्दे सर्वतोमुखम्॥

Verse 31

यद्ब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम् । निर्गुणं परमं सूक्ष्मं प्रणतोऽस्ति पुनः पुनः ॥ ३१ ॥

यत् ब्रह्म परमं धाम सर्वलोकोत्तमोत्तमम्। निर्गुणं परमं सूक्ष्मं तस्मै प्रणतोऽस्मि पुनः पुनः॥

Verse 32

अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम् । यमामनन्ति योगीन्द्राः सर्वकारणकारणम् ॥ ३२ ॥

अविकारमजं शुद्धं सर्वतोबाहुमीश्वरम्। यमामनन्ति योगीन्द्राः सर्वकारणकारणम्॥

Verse 33

यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः । निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३३ ॥

यो देवः सर्वभूतानामन्तरात्मा जगन्मयः । निर्गुणः परमात्मा च स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

Verse 34

हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् । ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३४ ॥

हृदयस्थोऽपि दूरस्थो मायया मोहितात्मनाम् । ज्ञानिनां सर्वगो यस्तु स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

Verse 35

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३५ ॥

चतुर्भिश्च चतुर्भिश्च द्वाभ्यां पञ्चभिरेव च । हूयते च पुनर्द्वाभ्यां स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

Verse 36

ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् । गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३६ ॥

ज्ञानिनां कर्मिणां चैव तथा भक्तिमतां नृणाम् । गतिदाता विश्वमृग्यः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

Verse 37

जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः । तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३७ ॥

जगद्धितार्थं ये देहा ध्रियन्ते लीलया हरेः । तानर्चयन्ति विबुधाः स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥

Verse 38

यमामनन्ति वै सन्तः सच्चिदानन्दविग्रहम् । निर्गुणं च गुणाधारं स मे विष्णुः प्रसीदतु ॥ ३८ ॥

यः सन्तैः सच्चिदानन्दविग्रह इति नित्यमनन्ति, निर्गुणोऽपि गुणाधारः—स मे विष्णुः प्रसीदतु।

Verse 39

इति स्तुत्वा नमेद्विष्णुं ब्राह्मणांश्च प्रपूजयेत् । आचार्यं पूजयेत्पश्चाद्दक्षिणाच्छादनादिभिः ॥ ३९ ॥

इति स्तुत्वा विष्णुं नमेत्, ब्राह्मणांश्च विधिवत् प्रपूजयेत्। ततः पश्चादाचार्यं दक्षिणाच्छादनादिभिः पूजयेत्।

Verse 40

ब्राह्मणान्भोजयेच्छक्त्या भक्ति भावसमन्वितः । पुत्रमित्रकलत्राद्यैः स्वयं च सह बन्धुभिः ॥ ४० ॥

भक्तिभावसमन्वितः शक्त्या ब्राह्मणान् भोजयेत्। ततः पुत्रमित्रकलत्राद्यैः सह बन्धुभिः स्वयं च भुञ्जीत।

Verse 41

कुर्वीत पारणं विप्र नारायणपरायणः । यस्त्वेतत्कर्म कुर्वीत ध्वजारोपणमुत्तमम् । तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये श्रृणुष्व सुसमाहितः ॥ ४१ ॥

विप्र, नारायणपरायणः पारणं कुर्यात्। यस्त्वेतदुत्तमं ध्वजारोपणकर्म करोति, तस्य पुण्यफलं वक्ष्ये—सुसमाहितः शृणु।

Verse 42

पटो ध्वजस्य विप्रेन्द्र यावच्चलति वायुना । तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव न संशयः ॥ ४२ ॥

विप्रेन्द्र, ध्वजस्य पटो यावद्वायुना चलति, तावन्ति पापजालानि नश्यन्त्येव—न संशयः।

Verse 43

महापातकयुक्तो वा युक्तो वा सर्वपातकैः । ध्वजं विष्णुगृहे कृत्वा मुच्यते सर्वपातकैः ॥ ४३ ॥

महापातकयुक्तो वा सर्वपातकसमन्वितोऽपि यः। विष्णुगृहे ध्वजं कृत्वा स सर्वपातकैर्मुच्यते॥

Verse 44

यावद्दिनानि तिष्टेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज । तावद्युगसहस्त्राणि हरिसारुप्यमश्नुते ॥ ४४ ॥

यावद्दिनानि तिष्ठेत ध्वजो विष्णुगृहे द्विज। तावद्युगसहस्राणि हरिसारूप्यमश्नुते॥

Verse 45

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः । तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः ॥ ४५ ॥

आरोपितं ध्वजं दृष्ट्वा येऽभिनन्दन्ति धार्मिकाः। तेऽपि सर्वे प्रमुच्यन्ते महापातककोटिभिः॥

Verse 46

आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम् । कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः ॥ ४६ ॥

आरोपितो ध्वजो विष्णुगृहे धुन्वन्पटं स्वकम्। कर्तुः सर्वाणि पापानि धुनोति निमिषार्द्धतः॥

Verse 47

यस्त्वारोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत् । स देवयानेन दिवं यातीव सुमतिर्नृपः ॥ ४७ ॥

यस्त्वारोप्य गृहे विष्णोर्ध्वजं नित्यमुपाचरेत्। स देवयानेन दिवं याति सुमतिः नृप॥