Bhāgīratha’s Bringing of the Gaṅgā
नारदः पप्रच्छ—हिमालये भागीरथः कथं प्रवृत्तः, गङ्गा च कथं अवतीर्णा। सनक उवाच—तपस्वी-राजा भागीरथो भृगोराश्रमं गत्वा मनुष्याणां उत्कर्षहेतुं भगवत्प्रीतिकरं कर्म च पप्रच्छ। भृगुः सत्यं धर्मानुगतं हितकरं वचनं, अहिंसां प्रशशंस, दुष्टसङ्गं निषेधयामास, वैष्णवस्मरणं च उपदिदेश—अष्टाक्षरं “ॐ नमो नारायणाय” द्वादशाक्षरं “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” इति जपपूजाभ्यां नारायणध्यानं च। भागीरथो हिमवति घोरं तपः अकरोत्; तेन देवाः त्रस्ताः क्षीरसागरे महाविष्णुं स्तुवन्ति। विष्णुः प्रादुरभूत्, पितृमोक्षं प्रतिज्ञाय शम्भोः आराधनं निर्दिदेश। भागीरथ ईशानं स्तुत्वा शिवं प्राप; शिवः वरं ददौ, जटाभ्यः गङ्गा निर्गत्य भागीरथमनुगच्छन्ती सगरपुत्रनिधनस्थानं पावयित्वा तान् विष्णुलोकं निनाय। अन्ते फलश्रुतिः—एतत् श्रवणकीर्तनं गङ्गास्नानफलदं वक्तॄन् विष्णुधाम नयति।
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । हिमवद्गिरिमासाद्य किं चकार महीपतिः । कथमानीतवान् गङ्गामेतन्मे वक्तुमर्हसि 1. ॥ १ ॥
नारद उवाच—हिमवद्गिरिमासाद्य महीपतिः किं चकार? कथं च गङ्गाम् आनीतवान्? एतन्मे वक्तुमर्हसि ॥
Verse 2
सनक उवाच । भगीरथो महाराजो जटाचीरधरो मुने । गच्छन् हिमाद्रिं तपसे प्राप्तो गोदावरीतटम् ॥ २ ॥
सनक उवाच—मुने, महाराजो भगीरथः जटाचीरधरः तपसे हिमाद्रिं प्रति गच्छन् गोदावरीतटं प्राप्तवान् ॥
Verse 3
तत्रापश्यत् महारण्ये भृगोराश्रममुत्तमम् । कृष्णसारसमाकीर्णं मातङ्गगणसेवितम् ॥ ३ ॥
तत्र स महारण्ये भृगोरुत्तममाश्रमं ददर्श; कृष्णसारैः समाकीर्णं मातङ्गगणैः सेवितं च ॥
Verse 4
भ्रमद्भ्रमरसङ्घुष्टं कूजद्विहगसंकुलम् । व्रजद्वराहनिकरं चमरीपुच्छवीजितम् ॥ ४ ॥
भ्रमद्भ्रमरनिनादेन प्रतिध्वनितं कूजद्विहगसङ्कुलं व्रजद्वराहनिकरं चामरीपुच्छैर्वीजितं तदाश्रमवनं बभौ।
Verse 5
नृत्यन्मयूरनिकरं सारङ्गादिनिषेवितम् । प्रवर्द्धितमहावृक्षं मुनिकन्याभिरादरात् ॥ ५ ॥
नृत्यन्मयूरनिकरैः परिपूर्णं सारङ्गादिभिर्निषेवितं च; तत्र मुनिकन्याभिरादरात् प्रवर्द्धितो महावृक्षोऽपि समुत्थितः।
Verse 6
शालतालतमालाढ्यं नूनहिन्तालमण्डितम् । मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकाश्वत्थभूषितम् ॥ ६ ॥
शालतालतमालैः समृद्धं नूनहिन्तालमण्डितं च; मालतीयूथिकाकुन्दचम्पकैः पवित्रैश्वत्थैश्च भूषितं तद्वनं शोभते।
Verse 7
उत्पुल्लकुसुमोपेतमृषिसङ्घनिषेवितम् । वेदशास्त्रमहाघोषमाश्रमं प्राविशद् भृगोः ॥ ७ ॥
उत्पुल्लकुसुमैः समुपेतं ऋषिसङ्घैर्निषेवितं वेदशास्त्रमहाघोषनिनादितं भृगोः आश्रमं सः प्राविशत्।
Verse 8
गृणन्तं परमं ब्रह्म वृतं शिष्यगणैर्मुनिम् । तेजसा सूर्यसदृशं भृगुं तत्र ददर्श सः ॥ ८ ॥
तत्र शिष्यगणैर्वृतं परमं ब्रह्म गृणन्तं तेजसा सूर्यसदृशं मुनिं भृगुं सः ददर्श।
Verse 9
प्रणनामाथ विप्रेन्द्रं पादसङ्ग्रहणादिना । आतिथ्यं भृगुरप्यस्य चक्रे सन्मानपूर्वकम् ॥ ९ ॥
ततः भृगुः विप्रेन्द्रं प्रणनाम, पादसङ्ग्रहणादिभिः; तस्मै सन्मानपूर्वकं यथाविधि आतिथ्यं चकार।
Verse 10
कृतातिथ्यक्रियो राजा भृगुणा परमर्षिणा । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयान्मुनिपुङ्गवम् ॥ १० ॥
कृतातिथ्यक्रियः राजा भृगुणा परमर्षिणा; प्राञ्जलिर्भूत्वा विनयात् मुनिपुङ्गवं उवाच।
Verse 11
भगीरथ उवाच । भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद । पृच्छामि भवभीतोऽहं नृणामुद्धारकारणम् ॥ ११ ॥
भगीरथ उवाच— भगवन् सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद, भवभीतोऽहं पृच्छामि नृणामुद्धारकारणम्।
Verse 12
भगवांस्तुष्यते येन कर्मणा मुनिसत्तम । तन्ममाख्याहि सर्वज्ञ अनुग्राह्योऽस्मि ते यदि ॥ १२ ॥
हे मुनिसत्तम, येन कर्मणा भगवांस्तुष्यते, तत् सर्वज्ञ मम आख्याहि; यदि तेऽनुग्राह्योऽस्मि।
Verse 13
भृगुरुवाच । राजंस्तवेप्सितं ज्ञातं त्वं हि पुण्यवतां वरः । अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथमुद्धर्तुमर्हसि ॥ १३ ॥
भृगुरुवाच— राजन्, तवेप्सितं ज्ञातं; त्वं हि पुण्यवतां वरः। अन्यथा स्वकुलं सर्वं कथम् उद्धर्तुमर्हसि?
Verse 14
यो वा को वापि भूपाल स्वकुलं शुभकर्मणा । उद्धर्तुकामस्तं विद्यान्नररूपधरं हरिम् ॥ १४ ॥
यो वा कोऽपि भूपालः स्वकुलं शुभकर्मणा उद्धर्तुमिच्छति, तं नररूपधरं हरिं विष्णुमेव विद्यात्।
Verse 15
कर्मणा येन देवेशो नृणामिष्टफलप्रदः । तत्प्रवक्ष्यामि राजेन्द्र शृणुष्व सुसमाहितः ॥ १५ ॥
येन कर्मणा देवेशो नृणामिष्टफलप्रदो भवति, तत् राजेन्द्र प्रवक्ष्यामि; सुसमाहितः शृणु।
Verse 16
भव सत्यपरो राजन्नहिंसानिरतस्तथा । सर्वभूतहितो नित्यं मानृतं वद वै क्वचित् ॥ १६ ॥
भव सत्यपरः राजन्, अहिंसानिरतः तथा; सर्वभूतहितो नित्यं, मा नृतं वद कदाचन।
Verse 17
त्यज दुर्जनसंसर्गं भज साधुसमागमम् । कुरु पुण्यमहोरात्रं स्मर विष्णुं सनातनम् ॥ १७ ॥
त्यज दुर्जनसंसर्गं, भज साधुसमागमम्; कुरु पुण्यमहोरात्रं, स्मर विष्णुं सनातनम्।
Verse 18
कुरु पूजां महाविष्णोर्याहि शान्तिमनुत्तमाम् । द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप श्रेयो भविष्यति ॥ १८ ॥
कुरु पूजां महाविष्णोः, याहि शान्तिमनुत्तमाम्; द्वादशाष्टाक्षरं मन्त्रं जप, श्रेयो भविष्यति।
Verse 19
भगीरथ उवाच । सत्यं तु कीदृशं प्रोक्तं सर्वभूतहितं मुने । अनृतं कीदृशं प्रोक्तं दुर्जनाश्चापि कीदृशाः ॥ १९ ॥
भगीरथ उवाच—हे मुने, सर्वभूतहितं यत् सत्यम् इति प्रोक्तं तत् कीदृशम्? अनृतं कीदृशं प्रोक्तम्? दुर्जनानां च लक्षणानि कीदृशानि?
Verse 20
साधवः कीदृशाः प्रोक्तास्तथा पुण्यं च कीदृशम् । स्मर्तव्यश्च कथं विष्णुस्तस्य पूजा च कीदृशी ॥ २० ॥
साधवः कीदृशाः प्रोक्ताः तथा पुण्यं च कीदृशम्? कथं विष्णुः स्मर्तव्यः, तस्य पूजा च कीदृशी?
Verse 21
शान्तिश्च कीदृशी प्रोक्ता को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने । को वा द्वादशवर्णश्च मुने तत्त्वार्थकोविद ॥ २१ ॥
शान्तिः कीदृशी प्रोक्ता? को मन्त्रोऽष्टाक्षरो मुने? को वा द्वादशवर्णः, हे मुने तत्त्वार्थकोविद?
Verse 22
कृपां कृत्वा मयि परां सर्वं व्याख्यातुमर्हसि । भृगुरुवाच । साधु साधु महाप्राज्ञ तव बुद्धिरनुत्तमा ॥ २२ ॥
मयि परां कृपां कृत्वा सर्वं विस्तरेण व्याख्यातुमर्हसि। भृगुरुवाच—साधु साधु महाप्राज्ञ, तव बुद्धिरनुत्तमा।
Verse 23
यत्पृष्टोऽहं त्वया भूप तत्सर्वं प्रवदामि ते । यथार्थकथनं यत्तत्सत्यमाहुर्विपश्चितः ॥ २३ ॥
यत् पृष्टोऽहं त्वया भूप, तत् सर्वं ते प्रवदामि। यथार्थकथनं यत्, तत् सत्यमिति विपश्चितः प्राहुः।
Verse 24
धर्माविरोधतो वाच्यं तद्धि धर्मपरायणैः । देशकालादि विज्ञाय स्वयमस्याविरोधतः ॥ २४ ॥
धर्मपरायणैः सदा धर्माविरोधतो वाच्यं; देशकालादि सम्यग्विज्ञाय स्वयमेव वाक्यस्य धर्मविरोधाभावं सुनिश्चित्य वदेत्॥
Verse 25
यद्वचः प्रोच्यते सद्भिस्तत्सत्यमभिधीयते । सर्वेषामेव जन्तूनामक्लेशजननं हि तत् ॥ २५ ॥
यद्वचः सद्भिः प्रोच्यते तत् ‘सत्य’मिति कथ्यते; तत् सर्वेषां जन्तूनामक्लेशजननं हि भवति॥
Verse 26
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी । कर्मकार्यसहायत्वमकार्यपरिपन्थिता ॥ २६ ॥
अहिंसा सा नृप प्रोक्ता सर्वकामप्रदायिनी; सा कर्मकार्यसहायत्वं करोति, अकार्ये च परिपन्थिनी भवति॥
Verse 27
सर्वलोकहितत्वं वै प्रोच्यते धर्मकोविदैः । इच्छानुवृत्तकथनं धर्माधर्माविवेकिनः ॥ २७ ॥
सर्वलोकहितत्वं वै धर्मकोविदैः धर्म इति प्रोच्यते; इच्छानुवृत्तकथनं तु धर्माधर्माविवेकिनः लक्षणम्॥
Verse 28
अनृतं तद्धि विज्ञेयं सर्वश्रेयोविरोधि तत् । ये लोके द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः ॥ २८ ॥
अनृतं तद्विज्ञेयं यत् सर्वश्रेयोविरोधि; लोके ये द्वेषिणो मूर्खाः कुमार्गरतबुद्धयः, ते तस्मिन्ननृते प्रतिष्ठिताः॥
Verse 29
ते राजन्दुर्ज्जना ज्ञेयाः सर्वधर्मबहिष्कृताः । धर्माधर्मविवेकेन वेदमार्गानुसारिणः ॥ २९ ॥
हे राजन्, ये सर्वधर्मबहिष्कृताः दुरात्मानः, ते दुर्ज्जना ज्ञेयाः। धर्माधर्मविवेकं वदन्तोऽपि केवलं वेदमार्गानुसारिण इति स्वयम् अभिमन्यन्ते॥
Verse 30
सर्वलोकहितासक्ता साधवः परिकीर्तिताः । हरिभक्तिकरं यत्तत्सद्भिश्च परिरञ्जितम् ॥ ३० ॥
सर्वलोकहितासक्ताः साधवः परिकीर्तिताः। यत् हरिभक्तिकरं तत् सद्भिः परिरञ्जितं प्रशस्यते॥
Verse 31
आत्मनः प्रीतिजनकं तत्पुण्यं परिकीर्तितम् । सर्वं जगदिदं विष्णुर्विष्णुः सर्वस्य कारणम् ॥ ३१ ॥
आत्मनः प्रीतिजनकं यत् तत् पुण्यं परिकीर्तितम्। सर्वं जगदिदं विष्णुः, विष्णुः सर्वस्य कारणम्॥
Verse 32
अहं च विष्णुर्यज्ज्ञानं तद्विष्णुस्मरणं विदुः । सर्वदेवमयो विष्णुर्विधिना पूजयामि तम् ॥ ३२ ॥
‘अहं च विष्णुः’ इति यज्ज्ञानं, तद् विष्णुस्मरणं विदुः। सर्वदेवमयो विष्णुः; तं विधिना अहं पूजयामि॥
Verse 33
इति या भवति श्रद्धा सा तद्भक्तिः प्रकीर्त्तिता । सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः ॥ ३३ ॥
इति या श्रद्धा भवति, सा तद्भक्तिः प्रकीर्तिता। सर्वभूतमयो विष्णुः परिपूर्णः सनातनः॥
Verse 34
इत्यभेदेन या बुद्धिः समता सा प्रकीर्तिता । समता शत्रुमित्रेषु वशित्वं च तथा नृप ॥ ३४ ॥
इत्यभेददर्शिनी या बुद्धिः सा समता प्रकीर्तिता। शत्रुमित्रयोः समभावः वशित्वं चोच्यते, नृप॥
Verse 35
यदृच्छालाभसंतुष्टिः सा शान्तिः परिकीर्त्तिता । एते सर्वे समाख्यातास्तपः सिद्धिप्रदा नृणाम् ॥ ३५ ॥
यदृच्छालाभसन्तोषः शान्तिरिति परिकीर्तिता। एते सर्वे तपसो भेदाः सिद्धिप्रदा नृणाम्॥
Verse 36
समस्तपापराशीनां तरसा नाशहेतवः । अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम् ॥ ३६ ॥
समस्तपापराशीनां तरसा नाशकारणम्। अष्टाक्षरं महामन्त्रं सर्वपापप्रणाशनम्॥
Verse 37
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम् । विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम् ॥ ३७ ॥
वक्ष्यामि तव राजेन्द्र पुरुषार्थैकसाधनम्। विष्णोः प्रियकरं चैव सर्वसिद्धिप्रदायकम्॥
Verse 38
नमो नारायणायेति जपेत्प्रणवपूर्वकम् । नमो भगवते प्रोच्य वासुदेवाय तत्परम् ॥ ३८ ॥
प्रणवपूर्वकं ‘नमो नारायणाय’ इति जपेत्। ‘नमो भगवते’ इत्युक्त्वा तत्परः ‘वासुदेवाय’ इति वदेत्॥
Verse 39
प्रणवाद्यं महाराज द्वादशार्णमुदाहृतम् । द्वयोः समं फलं राजन्नष्टद्वादशवर्णयोः ॥ ३९ ॥
प्रणवपूर्वं महाराज द्वादशाक्षरमन्त्रं प्रकीर्तितम्। राजन्, अष्टाक्षरद्वादशाक्षरयोर्मन्त्रयोः समं फलं तस्योच्यते॥
Verse 40
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च साम्यमुद्दिष्टमेतयोः । शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम् ॥ ४० ॥
प्रवृत्तौ निवृत्तौ च एतयोः साम्यं निर्दिष्टम्। शङ्खचक्रधरं शान्तं नारायणमनामयम्॥
Verse 41
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम् । किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम् ॥ ४१ ॥
लक्ष्मीसंश्रितवामाङ्कं तथाभयकरं प्रभुम्। किरीटकुण्डलधरं नानामण्डनशोभितम्॥
Verse 42
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम् । पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम् ॥ ४२ ॥
भ्राजत्कौस्तुभमालाढ्यं श्रीवत्साङ्कितवक्षसम्। पीताम्बरधरं देवं सुरासुरनमस्कृतम्॥
Verse 43
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम् । अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः ॥ ४३ ॥
ध्यायेदनादिनिधनं सर्वकामफलप्रदम्। अन्तर्यामी ज्ञानरूपी परिपूर्णः सनातनः॥
Verse 44
एतत्सर्वं समाख्यातं यत्तु पृष्टं त्वया नृप । स्वस्ति तेऽस्तु तपः सिद्धिं गच्छ लब्धुं यथासुखम् ॥ ४४ ॥
एतत् सर्वं मया सम्यक् कथितं यत् त्वया नृप पृष्टम्। स्वस्ति तेऽस्तु; तपसः सिद्धिं यथासुखं गत्वा लभस्व॥
Verse 45
एवमुक्तो महीपालो भृगुणा परमर्षिणा । परमां प्रीतिमापन्नः प्रपेदे तपसे वनम् ॥ ४५ ॥
एवं भृगुणा परमर्षिणा उक्तो महीपालः परमां प्रीतिम् आपन्नः तपसे वनं प्रपेदे॥
Verse 46
हिमवद्गिरिमासाद्य पुण्यदेशे मनोहरे । नादेश्वरे महाक्षेत्रे तपस्तेपेऽतिदुश्चरम् ॥ ४६ ॥
हिमवद्गिरिम् आसाद्य पुण्यदेशे मनोहरे। नादेश्वरे महाक्षेत्रे अतिदुश्चरं तपः तेपे॥
Verse 47
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः । कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः ॥ ४७ ॥
राजा त्रिषवणस्नायी कन्दमूलफलाशनः। कृतातिथ्यर्हणश्चापि नित्यं होमपरायणः॥
Verse 48
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः । पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैस्त्रिकालं हरिपूजकः ॥ ४८ ॥
सर्वभूतहितः शान्तो नारायणपरायणः। पत्रैः पुष्पैः फलैस्तोयैः त्रिकालं हरिपूजकः॥
Verse 49
एवं बहुतिथं कालं नीत्वा यात्यन्तधैर्यवान् । ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥ ४९ ॥
एवं बहुकालं नीत्वा स परमधैर्यवान् ध्यायन्नारायणं देवं शीर्णपर्णाशनोऽभवत् ॥
Verse 50
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥ ५० ॥
प्राणायामपरो भूत्वा राजा परमधार्मिकः । निरुच्छ्वासस्तपस्तप्तुं ततः समुपचक्रमे ॥
Verse 51
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥ ५१ ॥
ध्यायन्नारायणं देवमनन्तमपराजितम् । षष्टिवर्षसहस्राणि निरुच्छ्वासपरोऽभवत् ॥
Verse 52
तस्य नासापुटाद्रा ज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वो वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥ ५२ ॥
तस्य नासापुटाद् राज्ञो वह्निर्जज्ञे भयङ्करः । तं दृष्ट्वा देवताः सर्वा वित्रस्ता वह्नितापिताः ॥
Verse 53
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन्देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥ ५३ ॥
अभिजग्मुर्महाविष्णुं यत्रास्ते जगतां पतिः । क्षीरोदस्योत्तरं तीरं सम्प्राप्य त्रिदशेश्वराः । अस्तुवन् देवदेवेशं शरणागतपालकम् ॥
Verse 54
देवा ऊचुः । नताःस्म विष्णुं जगदेकनाथं स्मरत्समस्तार्तिहरं परेशम् । स्वभावशुद्धं परिपूर्णभावं वदन्ति यज्ज्ञानतनुं च तज्ज्ञाः ॥ ५४ ॥
देवा ऊचुः—वयं जगदेकनाथं विष्णुं नमामः; स्मरणमात्रेण समस्तार्तिहरं परमेश्वरम्। स्वभावतः शुद्धं परिपूर्णभावं यं तज्ज्ञाः ज्ञानतनुमेव वदन्ति॥
Verse 55
ध्येयः सदा योगिवरैर्महात्मा स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः । जगत्स्वरूपो जगदादिनाथस्तस्मै नताः स्मः पुरुषोत्तमाय ॥ ५५ ॥
स योगिवरैः सदा ध्येयः महात्मा; स्वेच्छाशरीरैः कृतदेवकार्यः। जगत्स्वरूपो जगदादिनाथः—तस्मै पुरुषोत्तमाय वयं नताः स्मः॥
Verse 56
यन्नामसङ्कीर्त्तनतो खलानां समस्तपापानि लयं प्रयान्ति । तमीशमीड्यं पुरुषं पुराणं नताःस्म विष्णुं पुरुषार्थसिद्ध्यै ॥ ५६ ॥
यस्य नामसङ्कीर्तनमात्रेण खलानामपि समस्तपापानि लयं प्रयान्ति। तम् ईशम् ईड्यं पुरुषं पुराणं विष्णुं वयं नताः स्मः पुरुषार्थसिद्ध्यै॥
Verse 57
यत्तेजसा भान्ति दिवाकराद्या नातिक्रमन्त्यस्य कदापि शिक्षाः । कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं नमामहेवै पुरुषार्थरूपम् ॥ ५७ ॥
यस्य तेजसा दिवाकरादयो भान्ति, यस्य शिक्षाद्याः कदापि नातिक्रमन्ति। कालात्मकं तं त्रिदशाधिनाथं पुरुषार्थरूपं वयं नमामहे॥
Verse 58
जगत्करोऽत्यब्जभवोऽत्ति रुद्र ः पुनाति लोकाञ्छ्रुतिभिश्च विप्राः । तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमिताः शरण्यम् ॥ ५८ ॥
जगत्कर्ता परः; अब्जभवोऽपि क्षीयते; रुद्रोऽपि ग्रसति; विप्राः श्रुतिभिः लोकान् पुनन्ति। तमादिदेवं गुणसन्निधानं सर्वोपदेष्टारमेकं शरण्यं वयं शरणं गताः॥
Verse 59
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताःस्म देवम् ॥ ५९ ॥
वरं वरेण्यं मधुकैटभारिं सुरासुराभ्यर्चितपादपीठम् । सद्भक्तसङ्कल्पितसिद्धिहेतुं ज्ञानैकवेद्यं प्रणताः स्म देवम् ॥
Verse 60
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताःस्म देवम् ॥ ६० ॥
अनादिमध्यान्तमजं परेशमनाद्यविद्याख्यतमोविनाशम् । सच्चित्परानन्दघनस्वरूपं रूपादिहीनं प्रणताः स्म देवम् ॥
Verse 61
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताःस्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥ ६१ ॥
नारायणं विष्णुमनन्तमीशं पीताम्बरं पद्मभवादिसेव्यम् । यज्ञप्रियं यज्ञकरं विशुद्धं नताः स्म सर्वोत्तममव्ययं तम् ॥
Verse 62
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रा दिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥ ६२ ॥
इति स्तुतो महाविष्णुर्देवैरिन्द्रादिभिस्तदा । चरितं तस्य राजर्षेर्देवानां संन्यवेदयत् ॥
Verse 63
ततो देवान्समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥ ६३ ॥
ततो देवान् समाश्वास्य दत्त्वाभयमनञ्जनः । जगाम यत्र राजर्षिस्तपस्तपति नारद ॥
Verse 64
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । प्रत्यक्षतामगात्तस्य राज्ञः सर्वजगद्गुरुः ॥ ६४ ॥
शङ्खचक्रधरो देवः सच्चिदानन्दविग्रहः । स राज्ञः प्रत्यक्षतामगात्—सर्वजगद्गुरुः ॥
Verse 65
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं भाभासितदिगन्तरम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥ ६५ ॥
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं दिगन्तरप्रभासितम् । अतसीपुष्पसंकाशं स्फुरत्कुण्डलमण्डितम् ॥
Verse 66
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥ ६६ ॥
स्निग्धकुन्तलवक्त्राब्जं विभ्राजन्मुकुटोज्ज्वलम् । श्रीवत्सकौस्तुभधरं वनमालाविभूषितम् ॥
Verse 67
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । नाम दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥ ६७ ॥
दीर्घबाहुमुदाराङ्गं लोकेशार्चितपङ्कजम् । तस्मै दण्डवद् भूमौ भूपतिर्नम्रकन्धरः ॥
Verse 68
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥ ६८ ॥
अत्यन्तहर्षसम्पूर्णः सरोमाञ्चः सगद्गदः । कृष्ण कृष्णेति कृष्णेति श्रीकृष्णेति समुच्चरन् ॥
Verse 69
तस्य विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । उवाच कृपयाविष्टो भगवान्भूतभावनः ॥ ६९ ॥
ततः स विष्णुः प्रसन्नात्मा ह्यन्तर्यामी जगद्गुरुः । कृपयाविष्टो भगवान् भूतभावनः तं प्रति उवाच ॥
Verse 70
श्री भगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥ ७० ॥
श्रीभगवानुवाच । भगीरथ महाभाग तवाभीष्टं भविष्यति । आगमिष्यन्ति मल्लोकं तव पूर्वपितामहाः ॥
Verse 71
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन्स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥ ७१ ॥
मम मूर्त्यन्तरं शम्भुं राजन् स्तोत्रैः स्वशक्तितः । स्तुहि ते सकलं कामं स वै सद्यः करिष्यति ॥
Verse 72
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥ ७२ ॥
यस्तु जग्राह शशिनं शरणं समुपागतम् । तस्मादाराधयेशानं स्तोत्रैः स्तुत्यं सुखप्रदम् ॥
Verse 73
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन्सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥ ७३ ॥
अनादिनिधनो देवः सर्वकामफलप्रदः । त्वया संपूजितो राजन् सद्यः श्रेयो विधास्यति ॥
Verse 74
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ उत्तस्थौ सोऽपि भूपतिः ॥ ७४ ॥
इत्युक्त्वा देवदेवेशो जगतां पतिरच्युतः । अन्तर्दधे मुनिश्रेष्ठ ततोऽसौ भूपतिरप्युत्तस्थौ ॥ ७४ ॥
Verse 75
किमिदं स्वप्न आहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विंस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
किमिदं स्वप्नमाहोस्वित्सत्यं साक्षाद् द्विजोत्तम । भूपतिर्विस्मयं प्राप्तः किं करोमीति विस्मितः ॥ ७५ ॥
Verse 76
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
अथान्तरिक्षे वागुच्चैः प्राह तं भ्रान्तचेतसम् । सत्यमेतदिति व्यक्तं न चिन्तां कर्तुमर्हसि ॥ ७६ ॥
Verse 77
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्त देवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
तन्निशम्यावनीपाल ईशानं सर्वकारणम् । समस्तदेवताराजमस्तौषीद्भक्तितत्परः ॥ ७७ ॥
Verse 78
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
भगीरथ उवाच । प्रणमामि जगन्नाथं प्रणतार्त्रिपणाशनम् । प्रमाणागोचरं देवमीशानं प्रणवात्मकम् ॥ ७८ ॥
Verse 79
जगद्रू पमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥ ७९ ॥
जगद्रूपमजं नित्यं सर्गस्थित्यन्तकारणम् । विश्वरूपं विरूपाक्षं प्रणतोऽस्म्युग्ररेतसम् ॥
Verse 80
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥ ८० ॥
आदिमध्यान्तरहितमनन्तमजमव्ययम् । समामनन्ति योगीन्द्रा स्तं वन्दे पुष्टिवर्धनम् ॥
Verse 81
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥ ८१ ॥
नमो लोकाधिनाथाय वञ्चते परिवञ्चते । नमोऽस्तु नीलग्रीवाय पशूनां पतये नमः ॥
Verse 82
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥ ८२ ॥
नमश्चैतन्यरूपाय पुष्टानां पतये नमः । नमोऽकल्पप्रकल्पाय भूतानां पतये नमः ॥
Verse 83
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥ ८३ ॥
नमः पिनाकहस्ताय शूलहस्ताय ते नमः । नमः कपालहस्ताय पाशमुद्गरधारिणे ॥
Verse 84
नमस्ते सर्वभूताय घण्टाहस्ताय ते नमः । नमः पञ्चास्यदेवाय क्षेत्राणां पतये नमः ॥ ८४ ॥
नमस्ते सर्वभूतान्तर्व्यापिने, घण्टाहस्ताय ते नमः। पञ्चास्यदेवाय नमः, क्षेत्राणां पतये नमः॥
Verse 85
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते । अनेकरूपरूपाय निर्गुणाय परात्मने ॥ ८५ ॥
नमः समस्तभूतानामादिभूताय भूभृते। अनेकरूपधराय नमो निर्गुणाय परात्मने॥
Verse 86
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः । नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः ॥ ८६ ॥
नमो गणाधिदेवाय गणानां पतये नमः। नमो हिरण्यगर्भाय हिरण्यपतये नमः॥
Verse 87
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे । नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे ॥ ८७ ॥
हिरण्यरेतसे तुभ्यं नमो हिरण्यवाहवे। नमो ध्यानस्वरूपाय नमस्ते ध्यानसाक्षिणे॥
Verse 88
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः । येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम् ॥ ८८ ॥
नमस्ते ध्यानसंस्थाय ध्यानगम्याय ते नमः। येनेदं विश्वमखिलं चराचरविराजितम्॥
Verse 89
वर्षेवाभ्रेण जनितं प्रधानपुरुषात्मना ॥ ८९ ॥
प्रधानपुरुषात्मना वर्षेवाभ्रेण जनितं तत् उत्पाद्यते।
Verse 90
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम् । यमामनन्ति तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् ॥ ९० ॥
स्वप्रकाशं महात्मानं परं ज्योतिः सनातनम्। यं तत्त्वज्ञाः सवितारं नृचक्षुषाम् आमनन्ति॥
Verse 91
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम् । मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् ॥ ९१ ॥
उमाकान्तं नन्दिकेशं नीलकण्ठं सदाशिवम्। मृत्युञ्जयं महादेवं परात्परतरं विभुम् नमामि॥
Verse 92
परं शब्दब्रह्मरूपं तं वन्देऽखिलकारणम् । कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः ॥ ९२ ॥
परं शब्दब्रह्मरूपं तम् अखिलकारणं वन्दे। कपर्द्दिने नमस्तुभ्यं सद्योजाताय वै नमः॥
Verse 93
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे । मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे ॥ ९३ ॥
भवोद्भवाय शुद्धाय ज्येष्ठाय च कनीयसे। मन्यवे त इषे त्रय्याः पतये यज्ञतन्तवे नमः॥
Verse 94
ऊर्जे दिशां च पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥ ९४ ॥
ऊर्जे दिशां पतये कालायाघोररूपिणे । कृशानुरेतसे तुभ्यं नमोऽस्तु सुमहात्मने ॥
Verse 95
यतः समुद्रा ः सरितोऽद्र यश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥ ९५ ॥
यतः समुद्राः सरितोऽद्रयश्च गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः । स्थाणुश्चरिष्णुर्महदल्पकं च असच्च सज्जीवमजीवमास ॥
Verse 96
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥ ९६ ॥
नतोऽस्मि तं योगिनताङ्घ्रिपद्मं सर्वान्तरात्मानमरूपमीशम् । स्वतन्त्रमेकं गुणिनां गुणं च नमामि भूयः प्रणमामि भूयः ॥
Verse 97
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥ ९७ ॥
इत्थं स्तुतो महादेवः शङ्करो लोकशङ्करः । आविर्बभूव भूपस्य संतप्ततपसोग्रतः ॥
Verse 98
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रा र्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥ ९८ ॥
पञ्चवक्त्रं दशभुजं चन्द्रार्द्धकृतशेखरम् । त्रिलोचनमुदाराङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥
Verse 99
विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रि समप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥ ९९ ॥
स विशालवक्षसं देवं तुहिनाद्रिसमप्रभम् । गजचर्माम्बरधरं सुरार्चितपदाम्बुजम् ॥
Verse 100
दृष्ट्वा पपात पादाग्रे दण्डवद्भुवि नारद । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलि ॥ १०० ॥
तं दृष्ट्वा नारदः पादाग्रे दण्डवद्भुवि पपात । तत उत्थाय सहसा शिवाग्रे विहिताञ्जलिः ॥
Verse 101
प्रणनाम महादेवं कीर्तयञ्शङ्कराह्वयम् । विज्ञाय भक्तिं भूपस्य शङ्करः शशिशेखरः ॥ १०१ ॥
स महादेवं प्रणनाम शङ्कराह्वयं कीर्तयन् । भूपभक्तिं विज्ञाय शङ्करः शशिशेखरः ॥
Verse 102
उवाच राज्ञे तुष्टोऽस्मि वरं वरय वाञ्छितम् । तोषितोस्मि त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा तथा ॥ १०२ ॥
शङ्कर उवाच—तुष्टोऽस्मि राजन् वरं वरय वाञ्छितम् । त्वया सम्यक् स्तोत्रेण तपसा चाहं तोषितः ॥
Verse 103
एवमुक्तः स देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा जगतामीश्वरेश्वरम् ॥ १०३ ॥
एवमुक्तो देवेन राजा सन्तुष्टमानसः । प्राञ्जलिर्भूत्वा जगदीश्वरेश्वरमुवाच ॥
Verse 104
भगीरथ उवाच । अनुग्राह्योस्मि यदि ते वरदानान्महेश्वर । तदा गङ्गां प्रयच्छास्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे ॥ १०४ ॥
भगीरथ उवाच—महेश्वर, यदि तेऽनुग्राह्योऽस्मि वरदानयोग्यश्च, तर्हि अस्मत्पितॄणां मुक्तिहेतवे गङ्गां प्रयच्छ।
Verse 105
श्रीशिव उवाच । दत्ता गङ्गा मया तुभ्यं पितॄणां ते गतिः परा । तुभ्यं मोक्षः परश्चेति तमुक्त्वान्तर्दधे शिवः ॥ १०५ ॥
श्रीशिव उवाच—गङ्गा मया तुभ्यं दत्ता; तव पितॄणां सा परा गतिः। तुभ्यं च परमो मोक्ष इति उक्त्वा शिवोऽन्तर्दधे।
Verse 106
कपर्दिनो जटास्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी । पावयन्ती जगत्सर्वमन्वगच्छद्भगीरथम् ॥ १०६ ॥
कपर्दिनो जटाभ्यः स्रस्ता गङ्गा लोकैकपाविनी; जगत्सर्वं पावयन्ती सा भगीरथमन्वगच्छत्।
Verse 107
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी । भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने ॥ १०७ ॥
ततः प्रभृति सा देवी निर्मला मलहारिणी; भागीरथीति विख्याता त्रिषु लोकेष्वभून्मुने।
Verse 108
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र दग्धाः स्वपाप्मना । तं देशं प्लावयामास गङ्गा सर्वसरिद्वरा ॥ १०८ ॥
सगरस्यात्मजाः पूर्वं यत्र स्वपाप्मना दग्धाः; तं देशं गङ्गा सर्वसरिद्वरा प्लावयामास पावयामास च।
Verse 109
यदा सम्प्लावितं भस्म सागराणां तु गङ्गया । तदैव नरके मग्ना उद्धृताश्च गतैनसः ॥ १०९ ॥
यदा सागरपुत्राणां भस्म गङ्गाजलेन सम्प्लावितं पावितं च, तदैव नरके मग्ना ते उद्धृताः, गतैनसोऽभवन्॥
Verse 110
पुरा सङ्क्रुश्यमानेन ये यमेनातिपीडिताः । त एव पूजितास्तेन गङ्गाजलपरिप्लुताः ॥ ११० ॥
पुरा यमेन सङ्क्रुश्यमानेन येऽतिपीडिताः, ते एव गङ्गाजलपरिप्लुताः सन्तो यमेन पूजिताः॥
Verse 111
गतपापान्स विज्ञाय यमः सगरसम्भवान् । प्रणम्याभ्यर्च्य विधिवत्प्राह तान्प्रीतमानसः ॥ ११२ ॥
गतपापान् सगरसम्भवान् विज्ञाय यमः प्रीतमानसः, तान् विधिवत् प्रणम्याभ्यर्च्य ततः प्राह॥
Verse 112
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः । दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे ॥ ११३ ॥
इत्युक्तास्ते महात्मानो यमेन गतकल्मषाः, दिव्यदेहधरा भूत्वा विष्णुलोकं प्रपेदिरे॥
Verse 113
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा । सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी ॥ ११४ ॥
एवंप्रभावा सा गङ्गा विष्णुपादाग्रसम्भवा, सर्वलोकेषु विख्याता महापातकनाशिनी॥
Verse 114
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् । पठेच्च शृणुयाद्वापि गङ्गास्नानफलं लभेत् ॥ ११५ ॥
य इदं पुण्यमाख्यानं महापातकनाशनम् पठति शृणोति वा, स गङ्गास्नानसमं पुण्यफलं लभते।
Verse 115
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं कथयेद्ब्राह्मणाग्रतः । स याति विष्णुभवनं पुनरावृत्तिवर्जितम् ॥ ११६ ॥
यस्त्वेतत्पुण्यमाख्यानं ब्राह्मणाग्रे कथयति, स विष्णोर्भवनं याति पुनरावृत्तिवर्जितम्।
Verse 116
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये भागीरथगङ्गानयनंनाम षोडशोऽध्यायः ॥ १६ ॥
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्ये ‘भागीरथगङ्गानयनम्’ नाम षोडशोऽध्यायः समाप्तः।
Frequently Asked Questions
It is presented as both a cosmological tīrtha-event and a mokṣa mechanism: Gaṅgā, issuing through Śiva’s jaṭā by divine sanction, purifies the site of Sagara’s sons, releases them from naraka, and carries them to Viṣṇu’s realm—demonstrating the Purāṇic doctrine that sacred waters, devotion, and divine grace together effect ancestral deliverance.
Satya is speech that states things as they are, is aligned with Dharma after considering time/place/circumstance, and—crucially—produces freedom from distress and welfare for living beings; speech driven merely by personal desire is marked as adharma-adjacent.
The eight-syllabled mantra is “Oṁ Namo Nārāyaṇāya,” taught as a rapid destroyer of sins. The twelve-syllabled is “Oṁ Namo Bhagavate Vāsudevāya,” presented as a principal means dear to Viṣṇu for accomplishing the aims of life, supported by worship (pūjā) and meditation (dhyāna).
Viṣṇu explicitly identifies Śambhu as a manifestation of Himself and instructs Bhagiratha to worship Īśāna for the boon, expressing a hari-hara integrative theology while keeping Vaiṣṇava remembrance and mantra-japa central.