Adhyaya 122
Purva BhagaFourth QuarterAdhyaya 12286 Verses

The Narration of the Trayodaśī Vow Observed Throughout the Twelve Months

सनातनः नारदं प्रति त्रयोदशी-व्रतकल्पं मासानुसारं ऋतुनियमेन च उपदिशति। मधु/चैत्र-शुक्ल-त्रयोदश्यां मदन/अनङ्गस्य पूजनं—चन्दननिर्मित-रूपकल्पना, पुष्पधनुर्बाण-चित्रणं, मध्याह्ने वसन्त-शिवनामभिः मन्त्रनमस्कारः, ब्राह्मण-दम्पत्योः सत्कारश्च। ततः संवत्सरपर्यन्तं कामस्य नामभेदाः, नैवेद्योपहाराः, दानविधानं (अजदानादि) तथा नदीस्नानजन्य-पुण्यफलश्रुतिः कथ्यते। महावारुणी (वारुणी-शनियोगः) तथा महामहा (शतभिषक्+शनिवासरः+फाल्गुन-शुक्लपक्षः) इत्यादि शुभकालवर्धकाः निर्दिश्यन्ते। राधामासे कामदेवव्रतम्, ज्येष्ठ-शुक्ल-त्रयोदश्यां दौर्भाग्यशमनं सूर्यसम्बद्ध-पुष्पैः प्रार्थनाभिश्च, उमामहेश्वर-प्रतिष्ठा बहुदिनात्मिका पञ्चवर्षपर्यन्ता च, श्रावणे रतिकामव्रतं चतुर्दशवर्ष-समापनं प्रतिमागोदानैः, भाद्रपदे गोत्रिरात्र-लक्ष्मीनारायणव्रतं पञ्चामृतैः गोदानमन्त्रैश्च, ईषमासे अशोकव्रतं स्त्रीणां वैधव्यरक्षणार्थं वर्ण्यते। कार्त्तिक-त्रयोदशी-प्रदोषे दीपदानप्रधानं क्रमं शिवशतनामस्तोत्रपर्यन्तं नयति। अन्ते मार्गशीर्षे अनङ्गपूजा, पौषे हरये घृतपात्रदानं, माघे त्रिदिन-स्नानव्रतं, फाल्गुने कुबेरपूजा वस्त्रप्रतिमा-स्वर्णप्रतिमादानैश्च; एतेन समृद्धिः रक्षणं च अन्ते शिवलोकप्राप्तिश्च फलति।

Shlokas

Verse 1

सनातन उवाच । अथातः संप्रवक्ष्यामि त्रयोदश्या व्रतानि ते । यानि कृत्वा नरो भक्त्या सुभगो जायते भुवि ॥ १ ॥

सनातन उवाच । अथ त्रयोदश्याः व्रतानि ते सम्यक् प्रवक्ष्यामि । यानि भक्त्या कृत्वा नरो भुवि सुभगः समृद्धश्च जायते ॥

Verse 2

मधौ शुक्लत्रयोदश्यां मदनं चन्दनात्मकम् । कृत्वा संपूज्य यत्नेन वीजेयव्द्यजनेन च ॥ २ ॥

मधौ शुक्लत्रयोदश्यां चन्दनात्मकं मदनं निर्माय, यत्नेन सम्यक् संपूज्य, वीजयव्यजनेन च तं वीजयेत् ॥

Verse 3

ततः संक्षुधितः कामः पुत्रपौत्रविवर्द्धनः । अनंगपूजाप्यत्रोक्ता तां निबोध मुनीश्वर ॥ ३ ॥

ततः संक्षुधितः कामः पुत्रपौत्रविवर्द्धनः इति कथ्यते; अत्रैव अनङ्गपूजा अपि उक्ता। तां निबोध, मुनीश्वर ॥

Verse 4

सिन्दूररजनीरागैः फलकेऽनंगमालिखेत् । रतिप्रीतियुतं श्लक्ष्णं पुष्पचापेषुधारिणम् ॥ ४ ॥

सिन्दूररजनीरागैः फलकेऽनङ्गं आलिखेत् । रतिप्रीतियुतं श्लक्ष्णं पुष्पचापेषुधारिणम् ॥

Verse 5

कामदेवं वसन्तं च वाजिवक्त्रं वृषध्वजम् । मध्याह्ने पूजयेद्भक्त्या गंधस्रग्भूषणांशुकैः ॥ ५ ॥

कामदेवं वसन्तं च वाजिवक्त्रं वृषध्वजम् । मध्याह्ने भक्त्या पूजयेत् गन्धस्रग्भूषणांशुकैः ॥

Verse 6

क्षभ्यैर्नानाविधैस्चापि मन्त्रेणानेन नारद । नमो माराय कामाय कामदेवस्य मूर्त्तये ॥ ६ ॥

नारद, क्षभ्यैर्नानाविधैश्चापि अनेन मन्त्रेण— “नमो माराय कामाय कामदेवस्य मूर्त्तये” इति— समर्पयेत्।

Verse 7

ब्रह्मविष्णुशिवेंद्राणां मनःभोभकराय वै । तत्तस्याग्रतो भक्त्या पूजयेदंगनापतिम् ॥ ७ ॥

ब्रह्मविष्णुशिवेन्द्राणां मनोभवकरो हि सः; तस्याग्रतो भक्त्या अङ्गनापतिं पूजयेत्।

Verse 8

वस्त्रमाल्याविभूषाद्यैः कामोऽयमिति चिंतयेत् । संपूज्य द्विजदांपत्यं गंधवस्त्रविभूषणैः ॥ ८ ॥

वस्त्रमाल्यविभूषणाद्यैः “अयं कामः” इति चिन्तयेत्; गन्धवस्त्रविभूषणैः द्विजदाम्पत्यं संपूज्य ततः कुर्यात्।

Verse 9

एवं यः कुरुते विप्र वर्षे वर्षे महोत्सवम् । वसंतसमये प्राप्ते हृष्टः पुष्टः सदैव सः ॥ ९ ॥

एवं यो कुरुते विप्र वर्षे वर्षे महोत्सवम्; वसन्तसमये प्राप्ते सः सदैव हृष्टः पुष्टो भवति।

Verse 10

प्रतिमासं पूजयेद्वा यावद्वर्षं समाप्यते । मदनं हृद्भवं कामं मन्मथं च रतिप्रियम् ॥ १० ॥

प्रतिमासं पूजयेद्वा यावद्वर्षसमापनम्; मदनं हृद्भवं कामं मन्मथं च रतिप्रियम्।

Verse 11

अनंगं चैव कंदर्पं पूजयेन्मकरध्वजम् । कुसुमायुधसंज्ञं च ततः पश्चान्मनोभवम् ॥ ११ ॥

अनङ्गं च कन्दर्पं च पूजयेत् मकरध्वजम् । कुसुमायुधसंज्ञं च ततः पश्चान्मनोभवम् ॥

Verse 12

विषमेषु तथा विप्र मालतीगप्रियमित्यपि । अजाया दानमप्युक्तं स्नात्वा नद्या विधानतः ॥ १२ ॥

विषमेषु तथा विप्र मालतीगप्रियं तथा । अजाया दानमप्युक्तं स्नात्वा नद्यां विधानतः ॥

Verse 13

अजाः पयस्विनीर्दद्याद्दरिद्राय कुटुंबिने । भूयस्त्वनेन दानेन स लोके नैव जायते ॥ १३ ॥

अजाः पयस्विनीर्दद्याद् दरिद्राय कुटुम्बिने । भूयस्त्वनेन दानेन स लोके नैव जायते ॥

Verse 14

यदीयं शनिना युक्ता सा महावारुणी स्मृता । गंगायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहाधिका ॥ १४ ॥

यदीयं शनिना युक्ता सा महावारुणी स्मृता । गङ्गायां यदि लभ्येत् कोटिसूर्यग्रहाधिका ॥

Verse 15

शुभयोगः शतर्क्षं च शनौ कामे मधौ सिते । महामहेति विख्याता कुलकोटिविमुक्तिदा ॥ १५ ॥

शुभयोगः शतार्क्षं च शनौ कामे मधौ सिते । महामहेति विख्याता कुलकोटिविमुक्तिदा ॥

Verse 16

राधशुक्लत्रयोदश्यां कामदेवव्रतं स्मृतम् । तत्र गंधादिभिः कामं पूजयेदुपवासवान् ॥ १६ ॥

राधशुक्लत्रयोदश्यां कामदेवव्रतं स्मृतम्। तत्रोपवासवान् गन्धादिभिरुपहारैः कामदेवं पूजयेत्॥१६॥

Verse 17

प्रतिमासं ततः पश्चात्त्रयोदश्यां सिते दले । एवमेव व्रतं कार्यं वर्षांते गामलंकृताम् ॥ १७ ॥

ततः पश्चात् प्रतिमासं सितदले त्रयोदश्याम्। एवमेव व्रतं कुर्यात्; वर्षान्ते गामलङ्कृतां दद्यात्॥१७॥

Verse 18

दद्याद्विप्राय सत्कृत्य व्रतसांगत्वसिद्धये । ज्येष्ठशुक्लत्रयोदश्यां दौर्भाग्यशमनं व्रतम् ॥ १८ ॥

व्रतसाङ्गत्वसिद्ध्यर्थं विप्राय सत्कृत्य दद्यात्। ज्येष्ठशुक्लत्रयोदश्यां दौर्भाग्यशमनं व्रतम्॥१८॥

Verse 19

तत्र स्नात्वा नदीतोये पूजयेच्छुचिदेशजम् । श्वेतमंदारमर्कं वा करवीरं च रक्तकम् ॥ १९ ॥

तत्र नदीतोये स्नात्वा शुचिदेशजैः पूजयेच्छुचिः। श्वेतमन्दारमर्कं वा करवीरं च रक्तकम्॥१९॥

Verse 20

निरीक्ष्य गगने सूर्यं प्रार्थयेन्मंत्रतस्तदा । मंदारकरवीरार्का भवंतो भास्करांशजाः ॥ २० ॥

गगने सूर्यं निरीक्ष्य तदा मन्त्रतः प्रार्थयेत्। ‘मन्दारकरवीरार्का भवन्तो भास्करांशजाः’॥२०॥

Verse 21

पूजिता मम दौर्भाग्यं नाशयंतु नमोऽस्तु वः । इत्थं योऽर्चयते भक्त्या वर्षे वर्षे द्रुमत्रयम् ॥ २१ ॥

पूजिताः सन्तु यूयं मे दौर्भाग्यं नाशयन्तु; वः सर्वेभ्यो नमोऽस्तु। एवं यो भक्त्या वर्षे वर्षे द्रुमत्रयं समर्चयति॥

Verse 22

नश्यते तस्य दौर्भाग्यं नात्र कार्या विचारणा । शुचिशुक्लत्रयोदश्यामेकभक्तं समाचरेत् ॥ २२ ॥

तस्य दौर्भाग्यं नश्यति, नात्र विचारणा कार्या। शुचौ शुक्लत्रयोदश्याम् एकभक्तं समाचरेत्॥

Verse 23

पूजयित्वा जगन्नाथावुमामाहेश्वरी तनूः । हैम्यौ रौप्यौ च मृन्मप्यौ यथाशक्त्या विधाय च ॥ २३ ॥

जगन्नाथं समभ्यर्च्य, उमामाहेश्वरीतनूः अपि पूजयेत्। यथाशक्ति हैम्यौ रौप्यौ वा मृन्मयौ वा तौ विधाय॥

Verse 24

सिंहोक्षस्थे देवगृहे गोष्ठे ब्राह्मणवेश्मनि । स्थापयित्वा प्रतिष्ठाप्य दैवमंत्रेण नारद ॥ २४ ॥

सिंहासनस्थे वा वृषासनस्थे, देवगृहे वा गोष्ठे वा ब्राह्मणवेश्मनि वा; दैवमन्त्रेण स्थापयित्वा प्रतिष्ठाप्य, हे नारद॥

Verse 25

ततः पंचदिनं पूजा चैकभक्तं व्रतं तथा । तृतीयदिवसे प्रातः स्नात्वा संपूज्य तौ पुनः ॥ २५ ॥

ततः पञ्चदिनं पूजां कुर्यात्, तथा चैकभक्तव्रतम्। तृतीयदिवसे प्रातः स्नात्वा तौ पुनः सम्यक् संपूजयेत्॥

Verse 26

समर्पणीयौ विप्राय वेदवेदांगशालिने । वर्षे वर्षे ततः पश्चाद्विधेयं वर्षपंचकम् ॥ २६ ॥

वेदवेदाङ्गशालिने विप्राय समर्पणीयौ। ततः पश्चाद् वर्षे वर्षे वर्षपञ्चकविधिः कार्यः॥

Verse 27

तदंते धेनुयुग्मेन सहितौ तौ प्रदापयेत् । इत्थं नरो वा नारी वा कृत्वा व्रतमिदं शुभम् ॥ २७ ॥

तदन्ते धेनुयुग्मेन सहितौ तौ प्रदापयेत्। एवं नरः स्त्री वा शुभं व्रतमिदं कृत्वा पुण्यं लभते॥

Verse 28

नैव दांपत्यविच्छेदं लभते सप्तजन्मसु । नभः शुक्लत्रयोदश्यां रतिकामव्रतं शुभम् ॥ २८ ॥

नभसि शुक्लत्रयोदश्यां रतिकामव्रतं शुभम्। कृत्वा सप्तजन्मसु दाम्पत्यविच्छेदं न लभते॥

Verse 29

वैधव्यवारणं स्त्रीणां तथा संतानवर्धनम् । कृतोपवासा कन्यैव नारी वा द्विजसत्तम ॥ २९ ॥

स्त्रीणां वैधव्यवारणं संतानवर्धनं तथा। कन्या वा नारी वा कृतोपवासा फलमाप्नुयात्, द्विजसत्तम॥

Verse 30

ताम्रे वा मृन्मये वापि सौवर्णे राजते तथा । रतिकामौ प्रविन्यस्य गंधाद्यैः सम्यगर्चयेत् ॥ ३० ॥

ताम्रे मृन्मये सौवर्णे राजते वा रतिकामौ। प्रविन्यस्य गन्धाद्यैः सम्यगर्चयेत्॥

Verse 31

ततस्तु द्विजदांपत्यं चतुर्दश्यां निमंत्र्य च । सतकृत्य भोज्य प्रतिमे दद्यात्ताभ्यां सदक्षिणे ॥ ३१ ॥

ततः चतुर्दश्यां द्विजदाम्पत्यं निमन्त्र्य, सत्कृत्य भोजयित्वा, ताभ्यां प्रतिमे द्वे सदक्षिणे दद्यात्॥

Verse 32

एवं चतुर्दशाब्दं च कृत्वा व्रतमनुत्तमम् । धेनुयुग्मान्विते देये व्रतसंपूर्तिहेतवे ॥ ३२ ॥

एवं चतुर्दशाब्दं व्रतमुत्तमं कृत्वा, व्रतसंपूर्तिहेतवे धेनुयुग्मान्वितं दानं देयम्॥

Verse 33

भाद्रशुक्लत्रयोदश्यां गोत्रिरात्रव्रतं स्मृतम् । लक्ष्मीनारायणं कृत्वा सौवर्णं वापि राजतम् ॥ ३३ ॥

भाद्रपदशुक्लत्रयोदश्यां गोत्रिरात्रव्रतं स्मृतम्। लक्ष्मीनारायणप्रतिमां सौवर्णीं वा राजतीं वा कृत्वा॥

Verse 34

पंचामृतेन संस्नाप्य मण्डलेऽष्टदले शुभे । पीठे विन्यस्य वस्त्राढ्यं गंधाद्यैः परिपूजयेत् ॥ ३४ ॥

पञ्चामृतेन संस्नाप्य, शुभेऽष्टदले मण्डले, पीठे विन्यस्य वस्त्राढ्यं गन्धान्यैः परिपूजयेत्॥

Verse 35

आरार्तिकं ततः कृत्वा दद्यात्सान्नोदकं घटम् । एवं दिनत्रयं कृत्वा व्रतांते मासमर्च्य च ॥ ३५ ॥

ततः आरार्तिकं कृत्वा, सान्नोदकं घटं दद्यात्। एवं दिनत्रयं कृत्वा, व्रतान्ते मासमर्च्य च॥

Verse 36

सम्यगर्थं च संपाद्य दद्यान्मंत्रेण नारद । पंचगावः समुत्पन्ना मथ्यमाने महोदधौ ॥ ३६ ॥

सम्यगर्थं च संपाद्य दद्यान्मन्त्रेण नारद । पञ्चगावः समुत्पन्ना मथ्यमाने महोदधौ ॥

Verse 37

तासां मध्ये तु या नंदा तस्यै धेन्वै नमो नमः । प्रदक्षिणीकृत्य ततो दद्याद्विप्राय मंत्रतः ॥ ३७ ॥

तासां मध्ये तु या नन्दा तस्यै धेन्वै नमो नमः । प्रदक्षिणीकृत्य ततो दद्याद्विप्राय मन्त्रतः ॥

Verse 38

गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे संतु पृष्ठतः । गावो मे पार्श्वतः संतु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥ ३८ ॥

गावो ममाग्रतः सन्तु गावो मे सन्तु पृष्ठतः । गावो मे पार्श्वतः सन्तु गवां मध्ये वसाम्यहम् ॥

Verse 39

ततश्च द्विजदांपत्यं सम्यगभ्यर्च्य भोजयेत् । लक्ष्मीनारायणं तस्मै सत्कृत्य प्रतिपादयेत् ॥ ३९ ॥

ततश्च द्विजदाम्पत्यं सम्यगभ्यर्च्य भोजयेत् । लक्ष्मीनारायणं तस्मै सत्कृत्य प्रतिपादयेत् ॥

Verse 40

अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । कृत्वा यत्फलमाप्नोति गोत्रिरात्रव्रताच्च तत् ॥ ४० ॥

अश्वमेधसहस्राणि राजसूयशतानि च । कृत्वा यत्फलमाप्नोति गोत्रिरात्रव्रताच्च तत् ॥

Verse 41

इषे शुक्लत्रयोदश्यां त्रिरात्रशोककव्रतम् । हैमं ह्यशोकं निर्माय पूजयित्वा विधानतः ॥ ४१ ॥

इषे मासे शुक्लत्रयोदश्यां त्रिरात्रात्मकम् अशोकव्रतं समाचरेत् । हैममशोकप्रतिमां निर्माय विधानतः पूजयेत् ॥

Verse 42

उपवासपरा नारी नित्यं कुर्यात्प्रदक्षिणाः । अष्टोत्तरशतं विप्र मंत्रेणानेन सादरम् ॥ ४२ ॥

उपवासपरायणा नारी नित्यं प्रदक्षिणाः कुर्यात् । अनेन मन्त्रेण सादरम् अष्टोत्तरशतं विप्र ॥

Verse 43

हरेण निर्मितः पूर्वं त्वमशोक कृपालुना । लोकोपकारकरणस्तत्प्रसीद शिवप्रिय ॥ ४३ ॥

हरेण कृपालुना पूर्वं त्वम् अशोक निर्मितः । लोकोपकारकरस्तस्मात् प्रसीद शिवप्रिय ॥

Verse 44

ततस्तृतीये दिवसे वृक्षे तस्मिन्वृषध्वजम् । समभ्यर्च्य विधानेन द्विजं संभोज्य दापयेत् ॥ ४४ ॥

ततः तृतीये दिवसे तस्मिन् वृक्षे वृषध्वजम् । विधानेन समभ्यर्च्य द्विजं संभोज्य दापयेत् ॥

Verse 45

एवं कृतव्रता नारी वैधव्यं नाप्नुयात्क्वचित् । पुत्रपौत्रादि सहिता भर्तुश्च स्यात्सुवल्लभा ॥ ४५ ॥

एवं कृतव्रता नारी वैधव्यं नाप्नुयात् क्वचित् । पुत्रपौत्रादिसहिता भर्तुश्च स्यात् सुवल्लभा ॥

Verse 46

ऊर्ज्जकृष्णत्रयोदश्यामेकभक्तः समाहितः । प्रदोषे तैलदीपं तु प्रज्वाल्याभ्यर्च्य यत्नतः ॥ ४६ ॥

ऊर्जकृष्णत्रयोदश्यां एकभक्तः समाहितः सन् प्रदोषकाले तैलदीपं प्रज्वाल्य यत्नतः पूजयेत्।

Verse 47

गृहद्वारे बहिर्दद्याद्यमो मे प्रीयतामिति । एवं कृते तु विप्रेंद्र यमपीडा न जायते ॥ ४७ ॥

गृहद्वारे बहिर्दद्यात् ‘यमो मे प्रीयताम्’ इति; एवं कृते विप्रेन्द्र यमपीडा न जायते।

Verse 48

ऊर्ज्शुक्लत्रयोदश्यामेकभोजी द्विजोत्तम । पुनः स्नात्वा प्रदोषे तु वाग्यतः सुसमाहितः ॥ ४८ ॥

ऊर्जशुक्लत्रयोदश्यां एकभोजी द्विजोत्तमः; पुनः स्नात्वा प्रदोषे तु वाग्यतः सुसमाहितः भवेत्।

Verse 49

प्रदीपानां सहस्रेण शतेनाप्यथवा द्विज । प्रदीपयेच्छिवं वापि द्वात्रिंशद्दीपमालया ॥ ४९ ॥

सहस्रेण शतेन वा प्रदीपानां द्विज, शिवं प्रदीपयेत्; अथवा द्वात्रिंशद्दीपमालया तम् आलोकयेत्।

Verse 50

घृतेन दीपयेद्द्वीपान्गंधाद्यैः पूजयेच्छिवम् । फलैर्नानाविधैश्चैव नैवेद्यैरपि नारद ॥ ५० ॥

घृतेन द्वीपान् दीपयेत्, गन्धादिभिः शिवं पूजयेत्; नानाविधफलैः नैवेद्यैश्चापि, हे नारद।

Verse 51

ततः स्तुवीत देवेशं शिवं नाम्नां शतेन च । तानि नामानि कीर्त्यंते सर्वाभीष्टप्रदानि वै ॥ ५१ ॥

ततः देवेशं शिवं नाम्नां शतेन स्तुवीत; तानि नामानि कीर्तनीयानि, यतः सर्वाभीष्टप्रदानि वै।

Verse 52

नमो रुद्राय भीमाय नीलकंठाय वेधसे । कपर्द्दिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः ॥ ५२ ॥

नमो रुद्राय भीमाय नीलकण्ठाय वेधसे; कपर्दिने सुरेशाय व्योमकेशाय वै नमः।

Verse 53

वृषध्वजाय सोमाय सोमनाथाय वै नमः । दिगंबराय भृंगाय उमाकांताय वर्द्धिने ॥ ५३ ॥

वृषध्वजाय सोमाय सोमनाथाय वै नमः; दिगम्बराय भृङ्गाय उमाकान्ताय वर्धिने।

Verse 54

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्याय वै नमः । व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः ॥ ५४ ॥

तपोमयाय व्याप्ताय शिपिविष्टाय वै नमः; व्यालप्रियाय व्यालाय व्यालानां पतये नमः।

Verse 55

महीधराय व्योमाय पशूनां पतये नमः । त्रिपुरघ्नाय सिंहाय शार्दूलायार्षभाय च ॥ ५५ ॥

महीधराय व्योमाय पशूनां पतये नमः; त्रिपुरघ्नाय सिंहाय शार्दूलायार्षभाय च।

Verse 56

मिताय मितनाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । वेदगीताय गुप्ताय वेदगुह्याय वै नमः ॥ ५६ ॥

मिताय मितनाथाय सिद्धाय परमेष्ठिने । वेदगीताय गुप्ताय वेदगुह्याय वै नमः ॥

Verse 57

दीर्घाय दीर्घरूपाय दीर्घार्थाय महीयसे । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः ॥ ५७ ॥

दीर्घाय दीर्घरूपाय दीर्घार्थाय महीयसे । नमो जगत्प्रतिष्ठाय व्योमरूपाय वै नमः ॥

Verse 58

कल्याणाय विशिष्याय शिष्टाय परमात्मने । गजकृत्ति धरायाथ अंधकासुरभेदिने ॥ ५८ ॥

कल्याणाय विशिष्याय शिष्टाय परमात्मने । गजकृत्ति धरायाथ अंधकासुरभेदिने ॥

Verse 59

नीललोहितशुक्लाय चडमुंडप्रियाय च । भक्तिप्रियाय देवाय यज्ञांतायाव्ययाय च ॥ ५९ ॥

नीललोहितशुक्लाय चडमुंडप्रियाय च । भक्तिप्रियाय देवाय यज्ञांतायाव्ययाय च ॥

Verse 60

महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमो नमः ॥ ६० ॥

महेशाय नमस्तुभ्यं महादेवहराय च । त्रिनेत्राय त्रिवेदाय वेदांगाय नमो नमः ॥

Verse 61

अर्थायार्थस्वरूपाय परमार्थाय वै नमः । विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाथाय वै नमः ॥ ६१ ॥

अर्थायार्थस्वरूपाय परमार्थाय वै नमः । विश्वरूपाय विश्वाय विश्वनाथाय वै नमः ॥

Verse 62

शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे । अरूपाय विरूपाय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः ॥ ६२ ॥

शंकराय च कालाय कालावयवरूपिणे । अरूपाय विरूपाय सूक्ष्मसूक्ष्माय वै नमः ॥

Verse 63

श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे । शशांकशेखरायाथ रुद्रभूमिश्रिताय च ॥ ६३ ॥

श्मशानवासिने तुभ्यं नमस्ते कृत्तिवाससे । शशांकशेखरायाथ रुद्रभूमिश्रिताय च ॥

Verse 64

दुर्गाय दुर्गपाराय दुर्गावयवसाक्षिणे । लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानपतये नमः ॥ ६४ ॥

दुर्गाय दुर्गपाराय दुर्गावयवसाक्षिणे । लिंगरूपाय लिंगाय लिंगानपतये नमः ॥

Verse 65

नमः प्रभावरूपाय प्रभावार्थाय वै नमः ॥ ६५ ॥

नमः प्रभावरूपाय प्रभावार्थाय वै नमः ॥

Verse 66

नमो नमः कारणकारणाय ते मृत्युंजयायात्मभवस्वरूपिणे । त्रियंबकाय शितिकंठभार्गिणे गौरीयुजे मंगलहेतवे नमः ॥ ६६ ॥

नमो नमः ते कारणकारणाय, मृत्युंजयाय, आत्मभवस्वरूपिणे। त्र्यंबकाय शितिकण्ठाय भार्गिणे, गौरीयुजे, मंगलहेतवे नमः॥

Verse 67

नाम्नां शतमिदं विप्र पिनाकिगुणकीर्तनम् । पठित्वा दक्षिणीकृत्य प्रायान्निजनिकेतनम् ॥ ६७ ॥

विप्र, इदं पिनाकिगुणकीर्तनं नाम्नां शतम् पठित्वा, दक्षिणां विधिवत् कृत्वा, सः प्रायात् स्वनिकेतनम्॥

Verse 68

एवं कृत्वा व्रतं विप्र महादेवप्रसादतः । भुक्त्वेह भोगानखिलानंते शिवपदं लभेत् ॥ ६८ ॥

विप्र, एवं व्रतं कृत्वा महादेवप्रसादतः, इहाखिलान् भोगान् भुक्त्वा, अन्ते शिवपदं लभेत्॥

Verse 69

मार्गशुक्लत्रयोदश्यां योऽनंगं विधिना यजेत् । त्रिकालमेककालं वा शिवसंगमसंभवम् ॥ ६९ ॥

मार्गशीर्षशुक्लत्रयोदश्यां यः अनङ्गं विधिना यजेत्, त्रिकालम् एककालं वा—शिवशक्तिसंगमसंभवम्॥

Verse 70

गन्धाद्यैरुपचारैस्तु पूजयित्वा विधानतः । घटे मंगलपट्टे वा भोजयेद्द्विजदंपती ॥ ७० ॥

गन्धाद्यैः उपचारैः विधानतः पूजयित्वा, घटे मङ्गलपट्टे वा, द्विजदम्पतीं भोजयेत्॥

Verse 71

ततश्च दक्षिणां दत्वा स्वयमेकाशनं चरेत् । एवं कृते तु विधिवद्व्रती सौभाग्यभाजनः ॥ ७१ ॥

ततः दक्षिणां विधिवद्दत्त्वा स्वयमेवैकाशनव्रतं चरेत्। एवं विधिपूर्वं कृते व्रती सौभाग्यस्य भाजनं भवति॥

Verse 72

जायते भुवि विप्रेन्द्र महादेवप्रसादतः ॥ ७१ ॥

हे विप्रेन्द्र, भुवि एतत् महादेवप्रसादतः जायते॥

Verse 73

पौषशुक्लत्रयोदश्यां समभ्यर्च्याच्युतं हरिम् । घृतपात्रं द्विजेन्द्राय प्रदद्यात्सर्वसिद्धये ॥ ७२ ॥

पौषशुक्लत्रयोदश्यां समभ्यर्च्याच्युतं हरिम्। घृतपात्रं द्विजेन्द्राय प्रदद्यात् सर्वसिद्धये॥

Verse 74

माघशुक्लत्रयोदश्यां समारभ्य दिनत्रयम् । माघस्नानव्रतं विप्र नानाकामफलावहम् ॥ ७३ ॥

माघशुक्लत्रयोदश्यां समारभ्य दिनत्रयम्। माघस्नानव्रतं विप्र नानाकामफलावहम्॥

Verse 75

प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य यत्फलम् । नाश्वमेघसहस्रेण तत्फलं लभते भुवि ॥ ७४ ॥

प्रयागे माघमासे तु त्र्यहं स्नातस्य यत्फलम्। नाश्वमेघसहस्रेण तत्फलं लभते भुवि॥

Verse 76

तत्र स्नानं जपो होमो दानं चानंत्यमश्नुते । फाल्गुने तु सिते पक्षे त्रयोदश्यामुपोषितः ॥ ७५ ॥

तत्र स्नानं जपो होमो दानं चाक्षयपुण्यप्रदं भवति। फाल्गुनमासे शुक्लपक्षे त्रयोदश्यामुपोषितो जनोऽनन्तफलमवाप्नोति॥

Verse 77

नमस्कृत्य जगन्नाथं प्रारंभे धनदव्रतम् । महाराजं यक्षपतिं गंधाद्यैरुपचारकैः ॥ ७६ ॥

प्रारम्भे जगन्नाथं नमस्कृत्य धनदव्रतं समारभेत्। यक्षपतिं महाराजं कुबेरं गन्धानुलेपनाद्युपचारैः पूजयेत्॥

Verse 78

लिखितं वर्णकैः पट्टे पूजयेद्भक्तिभावतः । एवं शुक्लत्रयोदश्यां प्रतिमासं द्विजोत्तम ॥ ७७ ॥

पट्टे वर्णकैर्लिखितं तदर्चयेद्भक्तिभावतः। एवं शुक्लत्रयोदश्यां प्रतिमासं द्विजोत्तम पूजनं कुर्यात्॥

Verse 79

संपूजयेत्सोपवासश्चैकभुक्तो भवेन्नरः । ततो व्रतांते तु पुनः सौवर्णं धननायकम् ॥ ७८ ॥

सोपवासः संपूजयेत्, नरश्चैकभुक्तो भवेत्। ततः व्रतान्ते पुनर्धननायकस्य कुबेरस्य सौवर्णां प्रतिमां दद्यात्॥

Verse 80

विधाय निधिभिः सार्द्धं सौवर्णाभिर्द्विजोत्तम । उपचारैः षोडशभिः स्नानैः पंचामृतादिभिः ॥ ७९ ॥

निधिभिः सार्द्धं सौवर्णैश्च सम्यग्विधाय, द्विजोत्तम। षोडशोपचारैः पूजयेत्, पञ्चामृतादिभिः स्नानैश्च समर्चयेत्॥

Verse 81

नैवेद्यैर्विविधैर्भक्त्या पूजयेत्तु समाहितः । ततो धेनुमलंकृत्य वस्त्रस्रग्गंधभूषणैः ॥ ८० ॥

समाहितचित्तो भक्त्या नानाविधनैवेद्यैर्देवतां पूजयेत् । ततः वस्त्रस्रग्गन्धभूषणैर्धेनुमलङ्कृत्य विधिवत्कर्म प्रवर्तयेत् ॥

Verse 82

सवत्सां दापयेद्विप्र सम्यग्वेदविदे शुभाम् । संभोज्य विप्रान्मिष्टान्नैर्द्वादशाथ त्रयोदश ॥ ८१ ॥

हे विप्र, सवत्सां शुभां धेनुं सम्यग्वेदविदे दापयेत् । विप्रान् मिष्टान्नैः संभोज्य ततः द्वादशत्रयोदशविधिं प्रवर्तयेत् ॥

Verse 83

गुरुं समर्च्य वस्त्राद्यैः प्रतिमां तां निवेदयेत् । द्विजेभ्यो दक्षणां शक्त्या दत्वा नत्वा विसृज्य च ॥ ८२ ॥

गुरुं वस्त्रादिभिः समर्च्य तां प्रतिमां निवेदयेत् । द्विजेभ्यः शक्त्या दक्षिणां दत्त्वा नत्वा विसृज्य च ॥

Verse 84

स्वयं भुंजीत मतिमानिष्टैः सह समाहितः । एवं कृते व्रते विप्र निर्धनः प्राप्य वैभवम् ॥ ८३ ॥

मतिमान् समाहितः स्वयं भुञ्जीत इष्टैः सह । एवं कृते व्रते विप्र निर्धनोऽपि वैभवं प्राप्नुयात् ॥

Verse 85

मोदते भुवि विख्यातो राजराज इवापरः ॥ ८४ ॥

भुवि विख्यातः स मोदते राजराज इवापरः ॥

Verse 86

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वादशमासस्थितत्रयोदशीव्रतकथनं नाम द्वाविंशदधिकशततमोऽध्यायः ॥ १२२ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वादशमासस्थितत्रयोदशीव्रतकथनं नाम द्वाविंशदधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः ॥ १२२ ॥

Frequently Asked Questions

Trayodaśī is presented as a repeatable calendrical hinge for vrata-kalpa, where timing (tithi plus weekday/nakṣatra/yoga) amplifies merit; the text links it to prosperity (Kubera, dāna), lineage outcomes (progeny), marital stability (Rati–Kāma), and Śaiva grace (pradoṣa lamp-worship culminating in Śiva’s abode).

It specifies iconographic construction (sandalwood Madana; painted Ananga with flower-bow and arrows), a focused mantra salutation to Māra/Kāma, seasonal embedding in Vasanta, and a structured extension across months via multiple epithets (Madana, Manmatha, Kandarpa, Makaradhvaja, Kusumāyudha, Manobhava).

Nearly every vow includes brahmin-couple honoring, feeding, and dakṣiṇā, along with major dānas (cow/calf, goats, ghee vessel, pratimā gifts), framing personal merit as inseparable from redistribution and ritual hospitality.

The Kārttika Trayodaśī portion emphasizes pradoṣa-time discipline (single meal, twilight bathing, restraint), large-scale dīpa-dāna (100–1000 lamps or 32-lamp garland), and a hundred-name praise that is said to grant desired boons and culminate in attaining Śiva’s state.