Shloka 2

Adhyaya 9 — Vasiṣṭha and Viśvāmitra’s Mutual Curse: The Āḍi–Baka Battle and Brahmā’s Pacification

Sanskrit

वशिष्ठो द्वादशाब्दान्ते गङ्गापर्युषितो मुनिः ।

शुश्राव च समस्तन्तु विश्वामित्रविचेष्टितम् ॥

Transliteration

vaśiṣṭho dvādaśābdānte gaṅgā-paryuṣito muniḥ | śuśrāva ca samastaṃ tu viśvāmitra-viceṣṭitam ||

Translation

द्वादशवर्षेषु गतेषु गङ्गातटे स्थितो वसिष्ठऋषिर्विश्वामित्रकृत्यं सम्यक् शुश्राव।

Word by Word

• वशिष्ठः: Vasiṣṭha
• वशिष्ठः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: वशिष्ठ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• द्वादश-अब्द-अन्ते: at the end of twelve years
• द्वादश-अब्द-अन्ते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: द्वादश (प्रातिपदिक) + अब्द (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (द्वादशानाम् अब्दानाम् अन्ते)

• गङ्गा-पर्युषितः: having stayed by the Gaṅgā
• गङ्गा-पर्युषितः: Karta (कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: गङ्गा (प्रातिपदिक) + परि-उषित (कृदन्त/प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; सप्तमी-तत्पुरुषः (गङ्गायां पर्युषितः = having stayed by/on the Gaṅgā); विशेषणम् (qualifying मुनिः/वशिष्ठः)

• मुनिः: the sage
• मुनिः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मुनि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; वशिष्ठस्य apposition

• शुश्राव: heard
• शुश्राव: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: श्रु (धातु)
• Form: लिट् (Perfect), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

• च: and
• च: Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय

• समस्तम्: entire/all
• समस्तम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: समस्त (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषणम् (qualifying विचेष्टितम्)

• तु: indeed/but
• तु: Sambandha (सम्बन्ध/Particle)
• Type: Indeclinable
• Root: तु (अव्यय)
• Form: अव्यय; विरोध/अनुयोग (but/indeed)

• विश्वामित्र-विचेष्टितम्: the deeds of Viśvāmitra
• विश्वामित्र-विचेष्टितम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक) + विचेष्टित (प्रातिपदिक/कृदन्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुषः (विश्वामित्रस्य विचेष्टितम्)

Speakers

• Narrator/ Birds’ narration (contextual report)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "shanta", "secondaryRasa": "karuna", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Sage dynamics (Vasiṣṭha–Viśvāmitra)
• Aftermath reporting
• Time marker (twelve years)

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

The verse frames consequences across time: actions (especially of powerful ascetics/royal agents) reverberate and are later assessed by other authorities, reinforcing accountability.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Carita/vaṃśānucarita-adjacent narration with temporal markers; not a manvantara list but a story-time chronology.

What is the esoteric significance?

The Gaṅgā-side residence suggests purification and contemplation; hearing the ‘whole matter’ indicates the transition from austerity to discernment-based action.