Adhyaya 275
अरण्यकपर्व — मार्कण्डेयकथिते रामविजयः, सीताशुद्धिः, अयोध्याप्रत्यागमनवर्णनम् (Rāma’s victory, Sītā’s vindication, and return to Ayodhyā as told by Mārkaṇḍeya)
Upa-parva: Mārkaṇḍeya-ākhyāna (Rāma–Sītā narrative within Āraṇyaka-parva)
Mārkaṇḍeya narrates events following Rāma’s defeat of Rāvaṇa: celestial beings and Gandharvas praise Rāma, and Laṅkā is entrusted to Vibhīṣaṇa. Sītā is brought forward; Rāma, concerned with legitimacy and public perception, states that his task was to remove the threat and that he cannot readily accept a spouse who has been held in another’s custody, employing a ritual-purity analogy. Sītā collapses in distress, and the assembled allies become stunned. A divine assembly appears—Brahmā, major deities, the Saptarṣis, and Daśaratha—transforming the sky into a festival-like scene. Sītā speaks publicly, invoking elemental and cosmic witnesses (Vāyu, Agni, Varuṇa, and others) to affirm her blamelessness; the deities explicitly testify to her innocence and explain protective conditions placed upon her. Brahmā confirms Rāma’s accomplishment and offers boons; Rāma requests steadfastness in dharma, invincibility against adversaries, and restoration of those lost in the campaign. Sītā grants Hanumān a boon linking his longevity to Rāma’s fame. The narrative concludes with orderly demobilization, return journeys (including Puṣpaka-vimāna), reunions, Rāma’s installation in Ayodhyā, honors to allies, and subsequent royal rites.
Chapter Arc: मार्कण्डेय ऋषि युधिष्ठिर की जिज्ञासा को थामकर रामोपाख्यान में प्रवेश कराते हैं—राम और रावण के जन्म-प्रसंग, तथा कुबेर (वैश्रवण) की उत्पत्ति और ऐश्वर्य-प्राप्ति की कथा का सूत्रपात होता है। → कथा दो धाराओं में बढ़ती है: एक ओर रावण की दुरात्मता का संकेत (माया से जटायु-वध और सीता-हरण की पृष्ठभूमि), दूसरी ओर कुबेर के उदय का विस्तार—पुलस्त्य से वैश्रवण का जन्म, ब्रह्मा की प्रसन्नता, और लंका सहित लोकपालत्व का वरदान। → ब्रह्मा द्वारा वैश्रवण को अमरत्व, धनेशत्व, लोकपालत्व, शिव-मित्रता, नलकूबर-पुत्र, लंका-राजधानी, राक्षस-गण-संयुक्त वैभव और कामगामी पुष्पक-विमान का दान—कुबेर के ‘राजराज’ रूप का निर्णायक प्रतिष्ठापन। → अध्याय कुबेर के ऐश्वर्य-स्थापन और लंका-निवेश के साथ कथा-भूमि तैयार करता है, जिससे आगे रावण द्वारा उसी वैभव के अपहरण/विघटन की संभावना स्वाभाविक रूप से उभरती है। → कुबेर को प्राप्त लंका और पुष्पक जैसे दिव्य साधनों पर रावण की दृष्टि कैसे पड़ेगी, और यह वैभव किस प्रकार संघर्ष का कारण बनेगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग के लिए छोड़ दिया जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि >> आय ० () है 7 चतुःसप्तत्याधिकद्विशततमो<ध्याय: श्रीराम आदिका जन्म तथा कुबेरकी उत्पत्ति और उन्हें ऐश्वर्यकी प्राप्ति मार्कण्डेय उवाच प्राप्तमप्रतिमं दु:खं रामेण भरतर्षभ । रक्षसा जानकी तस्य हृता भार्या बलीयसा
मार्कण्डेय उवाच । प्राप्तमप्रतिमं दुःखं रामेण भरतर्षभ । रक्षसा जानकी तस्य हृता भार्या बलीयसा ॥
Verse 2
आश्रमाद् राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना । मायामास्थाय तरसा हत्वा गृध्रं जटायुषम्
आश्रमाद् राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना । मायामास्थाय तरसा हत्वा गृध्रं जटायुषम् ॥
Verse 3
प्रत्याजहार तां राम: सुग्रीवबलमाश्रित: । बद्ध्वा सेतुं समुद्रस्य दग्ध्वा लड़कां शितै: शरै:
मार्कण्डेय उवाच—रामः सुग्रीवबलमाश्रित्य तां प्रत्याजहार। समुद्रस्य सेतुं बद्ध्वा लङ्कां प्रविश्य शितैः शरैः प्रदग्ध्वा, ततः सीतां तस्माद् देशात् पुनरानयत्॥
Verse 4
युधिछिर उवाच कस्मिन् राम: कुले जात: किंवीर्य: किम्पराक्रम: । रावण: कस्य पुत्रो वा कि वैरं तस्य तेन ह
युधिष्ठिर उवाच—कस्मिन् रामः कुले जातः? किंवीर्यः किंपराक्रमः? रावणः कस्य पुत्रो वा? किं वैरं तस्य तेन ह?॥
Verse 5
एतन्मे भगवन् सर्व सम्यगाख्यातुमरहसि । श्रोतुमिच्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मण:
एतन्मे भगवन् सर्वं सम्यगाख्यातुमर्हसि। श्रोतुमिच्छामि चरितं रामस्याक्लिष्टकर्मणः॥
Verse 6
मार्कण्डेय उवाच अजो नामाभवद् राजा महानिक्ष्वाकुवंशज: । तस्य पुत्रो दशरथ: शश्रृत्स्वाध्यायवाउछुचि:
मार्कण्डेय उवाच—अजो नामाभवद् राजा महानिक्ष्वाकुवंशजः। तस्य पुत्रो दशरथः शुचिः स्वाध्यायनित्यवान्॥
Verse 7
अभवंस्तस्य चत्वार: पुत्रा धर्मार्थकोविदा: । रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्न महाबल:
अभवंस्तस्य चत्वारः पुत्रा धर्मार्थकोविदाः। रामलक्ष्मणशत्रुघ्ना भरतश्च महाबलः॥
Verse 8
रामस्य माता कौसल्या कैकेयी भरतस्य तु । सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्राया: परंतपौ
रामस्य माता कौसल्या कैकेयी भरतस्य तु । सुतौ लक्ष्मणशत्रुघ्नौ सुमित्रायाः परंतपौ ॥
Verse 9
विदेहराजो जनक: सीता तस्यात्मजा विभो | यां चकार स्वयं त्वष्टा रामस्य महिषीं प्रियाम्
विदेहराजो जनकः सीता तस्यात्मजा विभो । यां चकार स्वयं त्वष्टा रामस्य महिषीं प्रियाम् ॥
Verse 10
एतदू रामस्य ते जन्म सीतायाश्न प्रकीर्तितम् । रावणस्यापि ते जन्म व्याख्यास्यामि जनेश्वर
एतद् उ रामस्य ते जन्म सीतायाश्च प्रकीर्तितम् । रावणस्यापि ते जन्म व्याख्यास्यामि जनेश्वर ॥
Verse 11
पितामहो रावणस्य साक्षाद् देव: प्रजापति: । स्वयम्भू: सर्वलोकानां प्रभु: स्रष्टा महातपा:
पितामहो रावणस्य साक्षाद् देवः प्रजापतिः । स्वयम्भूः सर्वलोकानां प्रभुः स्रष्टा महातपाः ॥
Verse 12
पुलस्त्यो नाम तस्यासीन्मानसो दयित: सुतः । तस्य वैश्रवणो नाम गवि पुत्रो5भवत् प्रभु:
पुलस्त्यो नाम तस्यासीन्मानसो दयितः सुतः । तस्य गौर्नाम पत्नी तस्यां पुत्रोऽभवत् प्रभुः वैश्रवणो नाम ॥
Verse 13
पितरं स समुत्सृज्य पितामहमुपस्थित: । तस्य कोपात् पिता राजन् ससर्जात्मानमात्मना
मार्कण्डेय उवाच— पितरं स समुत्सृज्य पितामहमुपस्थितः । तस्य कोपात् पिता राजन् ससर्जात्मानमात्मना ॥ अर्धदेहात् पुलस्त्यस्य द्विजोऽन्योऽभवत् प्रभो । विश्रवा नाम विख्यातो वैश्रवणविरोधकृत् ॥
Verse 14
स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्थेन वै द्विज: । प्रतीकाराय सक्रोधस्ततो वैश्रवणस्य वै
स जज्ञे विश्रवा नाम तस्यात्मार्थेन वै द्विजः । प्रतीकाराय सक्रोधस्ततो वैश्रवणस्य वै ॥
Verse 15
पितामहस्तु प्रीतात्मा ददौ वैश्रवणस्यथ ह । अमरत्वं धनेशत्वं लोकपालत्वमेव च,परंतु पितामह ब्रह्माजी उनपर प्रसन्न थे; अतः उन्होंने वैश्रवणको अमरत्व प्रदान किया और धनका स्वामी तथा लोकपाल बना दिया
पितामहस्तु प्रीतात्मा ददौ वैश्रवणस्य ह । अमरत्वं धनेशत्वं लोकपालत्वमेव च ॥
Verse 16
ईशानेन तथा सख्यं पुत्र च नलकूबरम् । राजधानीनिवेशं च लड्कां रक्षोगणान्विताम्,पितामहने उनकी महादेवजीसे मैत्री करायी, उन्हें नलकूबर नामक पुत्र दिया तथा राक्षसोंसे भरी हुई लंकाको उनकी राजधानी बनायी
ईशानेन तथा सख्यं पुत्रं च नलकूबरम् । राजधानीनिवेशं च लङ्कां रक्षोगणान्विताम् ॥
Verse 17
विमान पुष्पकं नाम कामगं च ददौ प्रभु: । यक्षाणामाधिपत्यं च राजराजत्वमेव च
विमानं पुष्पकं नाम कामगं च ददौ प्रभुः । यक्षाणामाधिपत्यं च राजराजत्वमेव च ॥
Verse 273
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत रामोपाख्यानपर्वमें युधिष्ठिरप्रश्नविषयक दो सौ तिहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि युधिष्ठिरप्रश्नविषयको नाम त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 274
इति श्रीमहा भारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रामरावणयोर्जन्मक थने चतु:सप्तत्यधिकद्विशततमो<5ध्याय:
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि रामोपाख्यानपर्वणि रामरावणयोर्जन्मकथने चतुःसप्तत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how a ruler reconciles marital fidelity and personal trust with the public standards of legitimacy: Rāma frames acceptance of Sītā as contingent upon verifiable integrity given her involuntary captivity.
Truth-claims in ethically sensitive disputes are portrayed as requiring transparent verification and accountable speech; the narrative elevates witnessed testimony and principled restraint over impulse, emphasizing that dharma must remain defensible in the public domain.
Rather than a discrete phalaśruti formula, the chapter’s meta-function is exemplary: it positions divine attestation, boons aligned with dharma, and the restoration of order as narrative validation that ethical governance depends on publicly intelligible standards of proof and responsibility.