Adhyaya 179
प्रावृट्-शरत्-वर्णनम् — Description of the Monsoon and Autumn; Sarasvatī in the Pāṇḍavas’ Exile
Upa-parva: Kāmyaka-vana & Sarasvatī-tīrtha Context (Seasonal Transition Episode)
Vaiśaṃpāyana describes the seasonal turn as the Pāṇḍavas remain in the forest: the heat-ending time gives way to prāvṛṭ, with dense, thunderous clouds covering sky and directions and continuous rain obscuring terrain markers. Rivers swell and roar; forests resound with the calls and movements of animals and birds affected by the rains. The narrative then shifts into śarat: skies become clear, stars visible, waters settle, and lotuses and lilies ornament rivers and ponds. Sarasvatī is presented as a pleasing, sanctified landscape—lush banks and abundant growth—bringing joy to the traveling heroes. A particularly auspicious autumn night at the junction of lunar phases is noted (Kārttikī), and the Pāṇḍavas associate with meritorious ascetics, gathering “excellent yoga” (yogam uttamam) as a marker of disciplined practice and instruction. At the rise of darkness, they depart with Dhaumya, charioteers, and attendants toward Kāmyaka forest, closing the chapter as a transitional movement between locales and narrative units.
Chapter Arc: Janamejaya’s curiosity is kindled: how could Bhima—whose life-force seems equal to “ten thousand nāgas”—ever be overpowered? → Bhima, swollen with the pride of strength (so bold he would even challenge Kubera), roams the auspicious Himalayan tracts—haunts of devas, ṛṣis, siddhas, and apsarās—yet turns that sacred wilderness into a hunting-ground, felling boars, buffaloes, and deer with fearless ferocity, his lion-roar shaking caves and scattering beasts. → In the deep forest, the earth itself seems to rise as an enormous ajagara appears—mountain-bodied, massive, strangely hued—and in a sudden, inexorable coil it seizes Bhima, arresting the very arm that had never known restraint. → Bhima’s rampage is halted; the chapter closes on the fact of his capture—strength checked by a greater, older power—setting the stage for the ensuing dialogue and the unraveling of the serpent’s true nature. → With Bhima bound in the ajagara’s grip, the question hangs: what force—fate, curse, or dharma—has taken the mighty Pandava prisoner, and how will he be freed?
Shlokas
Verse 1
हि आय ० (0) है 2 अष्टस प्तरत्याधेकशततमो< ध्याय: महाबली भीमसेनका हिंसक पशुओंको मारना और अजगरद्वारा पकड़ा जाना जनमेजय उवाच कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रम: भयमाहारयत तीव्र तस्मादजगरान्मुने,जनमेजयने पूछा--मुने! भयानक पराक्रमी भीमसेनमें ते दस हजार हाथियोंका बल थ। फिर उन्हें उस अजगरसे इतना तीव्र भय कैसे प्राप्त हुअ?
जनमेजय उवाच— कथं नागायुतप्राणो भीमो भीमपराक्रमः । भयमाहारयत्तीव्रं तस्मादजगरान्मुने ॥
Verse 2
पौलस्त्यं धनदं युद्धे य आह्वयति दर्पित: नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम्
पौलस्त्यं धनदं युद्धे य आह्वयति दर्पितः । नलिन्यां कदनं कृत्वा निहन्ता यक्षरक्षसाम् ॥
Verse 3
त॑ं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिसूदनम् एतदिच्छाम्यहं श्रीतुं परं कौतूहलं हि मे
तं शंससि भयाविष्टमापन्नमरिसूदनम् । एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ॥
Verse 4
वैशम्पायन उवाच बन्नाश्चयें वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम् प्राप्तानामाश्रमाद् राजन् राजर्षे्वृषपर्वण:
वैशम्पायन उवाच— वन्याश्चैव वने तेषां वसतामुग्रधन्विनाम् । प्राप्तानामाश्रमाद्राजन् राजर्षेर्वृषपर्वणः ॥
Verse 5
यदृच्छया धनुष्पाणिरबद्धखड्गो वृकोदर: ददर्श तद् वन रम्यं देवगन्धर्वसेवितम्
यदृच्छया धनुष्पाणिरबद्धखड्गो वृकोदरः । ददर्श तद्वनं रम्यं देवगन्धर्वसेवितम् ॥
Verse 6
स ददर्श शुभान् देशान् गिरेहिमवतस्तदा देवर्षिसिद्धचरितानप्सरोगणसेवितान्
वैशम्पायन उवाच—ततः स हिमवतोगिरेः शुभान् देशान् ददर्श, ये देवर्षिसिद्धचरिताः, अप्सरोगणसेविताश्च।
Verse 7
चकोरैरुपचक्रैश्व पक्षिभिर्जीवजीवकै: कोकिलेभ्भड्गराजैश्व तत्र तत्र निनादितान्,वहाँ भिन्न-भिन्न स्थानोंमें चकोर, उपचक्र, जीव-जीवक, कोकिल और भृंगराज आदि पक्षी कलरव करते थे
वैशम्पायन उवाच—तत्र तत्र चकोरैरुपचक्रैश्च पक्षिभिर्जीवजीवकैः। कोकिलैर्भृङ्गराजैश्च निनादितानि वनानि॥
Verse 8
नित्यपुष्पफलैव॑क्षैर्हिमसंस्पर्शकोमलै: उपेतान् बहुलच्छायैर्मनोनयननन्दनै:
वैशम्पायन उवाच—तत्र वृक्षाः नित्यपुष्पफलोपेताः, हिमसंस्पर्शकोमलाः। बहुलच्छायाः मनोनयननन्दनाश्च बभूवुः॥
Verse 9
स सम्पश्यन् गिरिनदीर्वैदूर्यमणिसंनिभै: सलिलैहिमसंकाशै्हँसकारण्डवायुतै:
वैशम्पायन उवाच—स सम्पश्यन् गिरिनदीर्वैदूर्यमणिसंनिभैः। सलिलैर्हिमसंकाशैर्हंसकारण्डवायुतैः॥
Verse 10
उन वृक्षोंसे सुशोभित प्रदेशों तथा वैदूर्यमणिके समान रंगवाले, हिमसदृश स्वच्छ, शीतल सलिल-समूहसे संयुक्त पर्वतीय नदियोंकी शोभा निहारते हुए वे सब ओर घूमते थे। नदियोंकी उस जलराशिमें हंस और कारण्डव आदि सहसौरों पक्षी किलोलें करते थे ।।
वैशम्पायन उवाच—ते सर्वतो भ्रमन्तः तान् वृक्षशोभितान् देशान् वैदूर्यमणिवर्णैः हिमसदृशैः स्वच्छशीतलसलिलसमूहैः संयुक्ताः गिरिनदीश्च निहाल्य। तासु जलराशिषु सहस्रशो हंसकारण्डवादयः कूजन्तो विहरन्ति स्म॥ देवदारूणां वनानि मेघानामिव वागुराः, हरिचन्दनमिश्राणि तुङ्गकालीयकान्यपि॥
Verse 11
मृगयां परिधावन् स समेषु मरुधन्वसु विध्यन् मृगान् शरै: शुद्ध क्षचार स महाबल:,महाबली भीम सारे मरु प्रदेशमें शिकारके लिये दौड़ते और केवल बाणोंद्वारा हिंसक पशुओंको घायल करते हुए विचरा करते थे
वैशम्पायन उवाच— स महाबलः भीमः समेषु मरुधन्वसु मृगयां परिधावन् शरैर्मृगान् विध्यन् शुद्धक्षत्रः विचचार।
Verse 12
भीमसेनस्तु विख्यातो महान्तं दंष्टिणं बलात् निघ्नन् नागशतप्राणो वने तस्मिन् महाबल:
वैशम्पायन उवाच— भीमसेनस्तु विख्यातो महान्तं दंष्टिणं बलात् निघ्नन्, नागशतप्राणो महाबलः तस्मिन् वने विचचार।
Verse 13
मृगाणां स वराहाणां महिषाणां महाभुज: विनिष्नंस्तत्र तत्रेव भीमो भीमपराक्रम:
वैशम्पायन उवाच— महाभुजो भीमो भीमपराक्रमः मृगाणां वराहाणां महिषाणां च तत्र तत्र विनिघ्नन् मृगयायां प्रवृत्तो विचचार।
Verse 14
स मातज्गशतप्राणो मनुष्पशतवारण: सिंहशार्दूलविक्रान्तो वने तस्मिन् महाबल:
वैशम्पायन उवाच— स मातङ्गशतप्राणो मनुष्यशतवारणः सिंहशार्दूलविक्रान्तो महाबलः तस्मिन् वने बभूव।
Verse 15
वृक्षानुत्पाटपामास तरसा वै बभज्ज च पृथिव्याश्व प्रदेशान् वै नादयंस्तु वनानि च
वैशम्पायन उवाच— स तरसा वृक्षान् उत्पाटयामास, बभञ्ज च; नादयन् पृथिव्याः प्रदेशान् वनानि च स्वनादेन।
Verse 16
पर्वताग्राणि वै मृदूनन् नादयानश्न विज्वर: प्रक्षिपन् पादपांश्चापि नादेनापूरयन् महीम्
वैशम्पायन उवाच— निर्व्यथो निर्भयश्चैव पर्वताग्राणि मर्दयन् । पादपांश्च समुत्पाट्य प्रक्षिपन् सर्वतो दिशम् ॥ सिंहनादेन च पुनर्महीं सर्वामपूरयत् ॥
Verse 17
वेगेन न््यपतद् भीमो निर्भयश्व पुनः पुनः आस्फोटयन क्ष्वेडयंश्व॒ तलतालांश्व वादयन्,वे निर्भय होकर बार-बार वेगपूर्वक कूदते-फाँदते, ताल ठोंकते, सिंहनाद करते और तालियाँ बजाते थे
वैशम्पायन उवाच— वेगेन न्यपतद् भीमो निर्भयः पुनरप्यपि । आस्फोटयन् क्ष्वेडयांश्च तलतालांश्च वादयन् ॥
Verse 18
चिरसम्बद्धदर्पस्तु भीमसेनो वने तदा गजेन्द्राश्न महासत्त्वा मृगेन्द्राश्ष महाबला:
वैशम्पायन उवाच— चिरसंवृतदर्पस्तु भीमसेनो वने तदा । गजेन्द्रान् महासत्त्वान् मृगेन्द्रांश्च महाबलान् ॥ ददर्श समरे वीरः स्वतेजसा दुरासदान् ॥
Verse 19
क्वचित् प्रधावंस्तिष्ठ॑श्न॒ क्वचिच्चोपविशंस्तथा
वैशम्पायन उवाच— क्वचित् प्रधावंस्तिष्ठन् क्वचिच्चोपविशंस्तथा । त्रासयन् सर्वभूतानि महासत्त्वपराक्रमः ॥
Verse 20
मृगप्रेप्सुर्महारौद्रे वने चरति निर्भय: स तत्र मनुजव्याप्रो वने वनचरोपम:
वैशम्पायन उवाच— मृगप्रेप्सुर्महारौद्रे वने चरति निर्भयः । स तत्र मनुजव्याघ्रो वने वनचरोपमः ॥
Verse 21
पदभ्यामभिसमापेदे भीमसेनो महाबल: स प्रविष्टो महारण्ये नादान् नदति चाद्भुतान्
पदभ्यामभिसमापेदे भीमसेनो महाबलः। स प्रविष्टो महारण्ये नादान् नदति चाद्भुतान्॥
Verse 22
ततो भीमस्य शब्देन भीता: सर्पा गुहाशया:
ततो भीमस्य शब्देन भीताः सर्पा गुहाशयाः। वेगेन विप्रदुद्रावुर्भीमः शनैरन्वयात्॥ ततः स देववरप्रख्यो महाबलः कान्तिमान्। ददर्शाजगरं घोरं लोमहर्षणदर्शनम्॥ स कायेनावृत्य कन्दरां गिरिदुर्गे व्यवस्थितः। दुर्गमे गिरिदेशेऽसौ निवसत्यतिभीषणः॥
Verse 23
अतकिक्रान्तास्तु वेगेन जगामानुसूत: शनै: ततो5मरवरप्रख्यो भीमसेनो महाबल:
अतिक्रान्तास्तु ते वेगेन जग्मुरत्यन्तभीतवत्। भीमसेनस्तु शनकैस्ततोऽन्वयात् महाबलः॥ ततः स अमरवरप्रख्यो भीमसेनो महाबलः। ददर्शाजगरं घोरं लोमहर्षणदर्शनम्॥ गिरिदुर्गे निविष्टं तं कायेनावृत्य कन्दरम्। दुर्गमे गिरिदेशेऽसौ न्यवसद्भीषणाकृतिः॥
Verse 24
स ददर्श महाकायं भुजज़्ं लोमहर्षणम् गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम्
स ददर्श महाकायं भुजगं लोमहर्षणम्। गिरिदुर्गे समापन्नं कायेनावृत्य कन्दरम्॥
Verse 25
पर्वताभोगवर्ष्माणमतिकायं महाबलम् चित्राड़मड़जैश्षित्रैर्हरिद्रासद्शच्छविम्
पर्वताभोगवर्ष्माणमतिकायं महाबलम्। चित्राङ्गमद्भुतैश्चिह्नैर्हरिद्रासदृशच्छविम्॥ चतुर्दंष्ट्रं मुखं तस्य गुहासदृशदर्शनम्। रक्तनेत्रं महाघोरं वह्निवत् प्रज्वलन्निव॥ स मुहुः पार्श्वयोर्जिह्वां लेलिहानः समन्ततः। उच्छ्वासेन च नादेन सिंहनादसमस्वनः॥ कालान्तकयमप्रख्यो भूतानां भयवर्धनः। भर्त्सयन्निव लोकानां तस्थौ स भुजगो भृशम्॥
Verse 26
गुहाकारेण वक््त्रेण चतुर्दष्टेण राजता दीप्ताक्षेणातिताम्रेण लिहानं सृक्किणी मुहुः
वैशम्पायन उवाच—गुहाकारेण मुखेन चतुर्दंष्ट्रेण राजता, दीप्ताक्षेणातिताम्रेण स मुहुर्लिहति सृक्किणी। स भुजङ्गो घोररूपः कालान्तकयमोपमः, निःश्वासक्ष्वेडनादेन सिंहनादेन चापि हि, अन्यान् भर्त्सयमान इव स्थितः—अधर्मेणावृतं बलं भयमेव जनयदिव।
Verse 27
त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम् निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम
त्रासनं सर्वभूतानां कालान्तकयमोपमम्। निःश्वासक्ष्वेडनादेन भर्त्सयन्तमिव स्थितम्॥
Verse 28
स भीम॑ सहसाभ्येत्य पृदाकु: कुपितो भृशम् जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोरबलात्
स भीमं सहसाभ्येत्य पृदाकुः कुपितो भृशम्। जग्राहाजगरो ग्राहो भुजयोरुभयोर्बलात्॥
Verse 29
तेन संस्पृष्टगात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य हि,उस समय भीमसेनके शरीरका उससे स्पर्श होते ही वे भीमसेन सहसा अचेत हो गये। ऐसा इसलिये हुआ कि उस सर्पको वैसा ही वरदान मिला था
तेन संस्पृष्टगात्रस्य भीमसेनस्य वै तदा। संज्ञा मुमोह सहसा वरदानेन तस्य हि॥
Verse 30
दशनागसहस््राणि धारयन्ति हि यद् बलम् तद् बलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परै:,दस हजार गजराज जितना बल धारण करते हैं, उतना ही बल भीमसेनकी भुजाओंमें विद्यमान था। उनके बलकी और कहीं समता नहीं थी
दशनागसहस्राणि धारयन्ति हि यद् बलम्। तद् बलं भीमसेनस्य भुजयोरसमं परैः॥
Verse 31
स तेजस्वी तथा तेन भुजगेन वशीकृतः विस्फुरन् शनकैर्भीमो न शशाक विचेष्टितुम्,ऐसे तेजस्वी भीम भी उस अजगरके वशमें पड़ गये। वे धीरे-धीरे छटपटाते रहे, परंतु छूटनेकी अधिक चेष्टा करनेमें सफल न हो सके
वैशम्पायन उवाच— स तेजस्वी भीमस्तथा तेन भुजगेन वशीकृतः। विस्फुरञ्श्च शनकैः शनकैर्न शशाक विचेष्टितुं विमोक्तुं वा यथेष्टम्॥
Verse 32
नागायुतसमप्राण: सिंहस्कन्धो महाभुज: गृहीतो व्यजहात् सत्त्वं वरदानविमोहितः
वैशम्पायन उवाच— नागायुतसमप्राणः सिंहस्कन्धो महाभुजः। गृहीतः स व्यजहात् सत्त्वं वरदानविमोहितः॥
Verse 33
स हि प्रयत्नमकरोत् तीव्रमात्मविमोक्षणे न चैनमशकद् वीर: कथंचित् प्रतिबाधितुम्
वैशम्पायन उवाच— स हि प्रयत्नमकरोत्तीव्रमात्मविमोक्षणे। न चैनमशकद् वीरः कथञ्चित् प्रतिबाधितुम्॥
Verse 177
इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें पाण्डवोंका पुन: द्वैतवनमें प्रवेशविषयक एक सौ सतहतत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि पाण्डवानां पुनर्द्वैतवनप्रवेशविषयः सप्तसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 178
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि अजगरग्रहणे अष्टसप्तत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्या भारत वनपर्वके अन्तर्गत आजगरपर्वमें भीमयेनका अजगरद्वारा ग्रहणसम्बन्धी एक सौ अठहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आजगरपर्वणि अजगरग्रहणेऽष्टसप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः॥
Verse 183
भीमसेनस्य नादेन व्यमुठ्जन्त गुहा भयात् वनमें घूमते हुए भीमसेनका बलाभिमान दीर्घकालसे बहुत बढ़ा हुआ था। उस समय उनकी सिंह-गर्जनासे महान् बलशाली गजराज और मृगराज भी भयसे अपना स्थान छोड़कर भाग गये
भीमसेनस्य नादेन व्यमुञ्चन्त गुहा भयात्।
Verse 213
त्रासयन् सर्वभूतानि महासत्त्वपराक्रम: वे कहीं दौड़ते
त्रासयन् सर्वभूतानि महासत्त्वपराक्रमः।
Frequently Asked Questions
No explicit dilemma is staged as debate; the ethical pressure is ambient: sustaining disciplined conduct and purposeful movement during exile amid environmental uncertainty (flooded terrain, obscured landmarks) and social vulnerability.
The chapter models how external cycles (seasons, rivers, night-sky clarity) can be read as supports for inner regulation—endurance in disruption (monsoon) and reflective clarity in stability (autumn), reinforced through association with tapasvins and yogic discipline.
A formal phalaśruti is not stated; the meta-signal is the explicit valuation of ‘yogam uttamam’ gathered with ascetics and the designation of Sarasvatī as ‘puṇya-tīrtha,’ framing the episode as ethically and ritually significant within the exile narrative.