Adhyaya 107

Verse 1

हि >> मय न () है ० सप्ताधिकशततमो< ध्याय: सगरके पुत्रोंकी उत्पत्ति

लोमश उवाच—एतच्छ्रुत्वान्तरिक्षाच्च स राजा राजसत्तमः । यथोक्तं तच्चकाराथ श्रद्धधद् भरतर्षभ ॥

Verse 2

एकैकशस्तत: कृत्वा बीजं बीज॑ नराधिप: । घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान्‌ भागान्‌ विदधे ततः,नरेशने एक-एक बीजको अलग करके उन सबको घीसे भरे हुए घड़ोंमें रखा

एकैकशस्ततः कृत्वा बीजं बीजं नराधिपः । घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् भागान् विदधे ततः ॥

Verse 3

धात्रीश्चैकेकश: प्रादात्‌ पुत्ररक्षणतत्पर: । ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबला:

धात्रीश्चैकेकशः प्रादात् पुत्ररक्षणतत्परः । ततः कालेन महता समुत्तस्थुर्महाबलाः ॥

Verse 4

षष्टि: पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजस: । रुद्रप्रसादाद्‌ राजर्षे: समजायन्त पार्थिव

षष्टिः पुत्रसहस्राणि तस्याप्रतिमतेजसः । रुद्रप्रसादाद् राजर्षेः समजायन्त पार्थिव ॥

Verse 5

ते घोरा: क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिण: । बहुत्वाच्चावजानन्त:सर्वाललोकान्‌ सहामरान्‌

ते घोराः क्रूरकर्माण आकाशपरिसर्पिणः । बहुत्वाच्चावजानन्तः सर्वाँल्लोकान् सहामरान् ॥

Verse 6

त्रिदशांश्षाप्पबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान्‌ | सर्वाणि चैव भूतानि शूरा: समरशालिन:,समरभूमिमें शोभा पानेवाले वे शूरवीर राजकुमार देवताओं, गन्धर्वों, राक्षसों तथा सम्पूर्ण प्राणियोंको कष्ट दिया करते थे

त्रिदशांश्चाप्यबाधन्त तथा गन्धर्वराक्षसान् । सर्वाणि चैव भूतानि शूराः समरशालिनः ॥

Verse 7

वध्यमानास्ततो लोका:ः सागरैर्मन्दबुद्धिभि: । ब्रह्माणं शरणं जग्मु: सहिता: सर्वदेवतै:,मन्दबुद्धि सगरपुत्रोंद्वारा सताये हुए सब लोग सम्पूर्ण देवताओंके साथ ब्रह्माजीकी शरणमें गये

वध्यमानास्ततो लोकाः सागरैर्मन्दबुद्धिभिः । ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहिताः सर्वदेवतैः ॥

Verse 8

तानुवाच महाभाग: सर्वलोकपितामह: । गच्छध्वं त्रिदशा: सर्वे लोकै: सार्ध यथागतम्‌,उस समय सर्वलोकपितामह महाभाग ब्रह्माने उनसे कहा--“देवताओ! तुम सभी इन सब लोगोंके साथ जैसे आये हो, वैसे लौट जाओ

तानुवाच महाभागः सर्वलोकपितामहः । गच्छध्वं त्रिदशाः सर्वे लोकैः सार्धं यथागतम् ॥

Verse 9

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान्‌ | भविष्यति महाघोर: स्वकृतै: कर्मभि: सुरा:,“अब थोड़े ही दिनोंमें अपने ही किये हुए अपराधोंद्वारा इन सगरपुत्रोंका अत्यन्त घोर और महान्‌ संहार होगा”

नातिदीर्घेण कालेन सागराणां क्षयो महान् । भविष्यति महाघोरः स्वकृतैः कर्मभिः सुराः ॥

Verse 10

एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश्न मनुजेश्वर । पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम्‌,नरेश्वर! उनके ऐसा कहनेपर सब देवता तथा अन्य लोग ब्रह्माजीकी आज्ञा ले जैसे आये थे वैसे लौट गये

एवमुक्तास्तु ते देवा लोकाश्च मनुजेश्वर । पितामहमनुज्ञाप्य विप्रजग्मुर्यथागतम् ॥

Verse 11

ततः काले बहुतिथे व्यतीते भरतर्षभ । दीक्षित: सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान्‌,भरतश्रेष्ठ] तदनन्तर बहुत समय बीत जानेपर पराक्रमी राजा सगरने अश्वमेधयज्ञकी दीक्षा ली

ततः काले बहुतीते व्यतीते भरतर्षभ । दीक्षितः सगरो राजा हयमेधेन वीर्यवान् ॥

Verse 12

तस्याश्वो व्यचरद्‌ भूमिं पुत्र: स परिरक्षित: । (सर्वरेव महोत्साहै: स्वच्छन्दप्रचरो नृप ।) समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम्‌

तस्याश्वो व्यचरद् भूमिं पुत्रैः स परिरक्षितः । सर्वैरेव महोत्साहैः स्वच्छन्दप्रचरो नृप । समुद्रं स समासाद्य निस्तोयं भीमदर्शनम् ॥

Verse 13

रक्ष्यमाण: प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत । ततस्ते सागरास्तात हतं मत्वा हयोत्तमम्‌

रक्ष्यमाणः प्रयत्नेन तत्रैवान्तरधीयत । ततस्ते सागराः पुत्रा हतं मत्वा हयोत्तमम् । ससमुद्रवनद्वीपां विचरन्तो वसुन्धराम् । सर्वासु दिक्षु तं वाजिनं मार्गयामासुरादरात् ॥

Verse 14

आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम्‌ । तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम्‌

आगम्य पितुराचख्युरदृश्यं तुरगं हृतम् । तेनोक्ता दिक्षु सर्वासु सर्वे मार्गत वाजिनम् । ससमुद्रवनद्वीपां विचरन्तो वसुन्धराम् ॥

Verse 15

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम्‌ । अमार्गन्त महाराज सर्व च पृथिवीतलम्‌

ततस्ते पितुराज्ञाय दिक्षु सर्वासु तं हयम् । अमार्गन्त महाराज सर्वं च पृथिवीतलम् ॥

Verse 16

ततस्ते सागरा: सर्वे समुपेत्य परस्परम्‌ । नाध्यगच्छन्त तुरगमश्च॒हर्तारमेव च

ततस्ते सागराः सर्वे समुपेत्य परस्परम् । नाध्यगच्छन्त तुरगं च हर्तारमेव च ॥

Verse 17

आगम्य पितरं चोचुस्तत: प्राउजजलयोडग्रत: । ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दरा

आगम्य पितरं चोचुः प्राञ्जलयोऽग्रतः स्थिताः । ससमुद्रवनद्वीपा सनदीनदकन्दराः । सर्वा वसुन्धरा राजन् मृगिता न हयोऽधिगतः । न च तस्यापहर्ता नो दृष्टः कश्चन भूपते ॥

Verse 18

सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन मही नृप । अस्माभिविंचिता राजज्छासनात्‌ तव पार्थिव

लोमश उवाच—नृप, सपर्वतवनोद्देशा निखिलेन महीयम् अस्माभिः सम्यग्विचिता तव राजशासनात्, पार्थिव।

Verse 19

नचाश्वमधिगच्छामो नाश्रृहर्तारमेव च । श्रुत्वा तु वचन तेषां स राजा क्रोधमूर्च्छित:

न चाश्वमधिगच्छामो नाश्वहर्तारमेव च। श्रुत्वा तु वचनं तेषां स राजा क्रोधमूर्च्छितः॥

Verse 20

उवाच वचन सर्वास्तदा दैववशान्नूप । अनागमाय गच्छथ्वं भूयो मार्गत वाजिनम्‌

उवाच वचनं सर्वान् तदा दैववशान्नृपः। अनागमाय गच्छध्वं भूयो मार्गत वाजिनम्॥

Verse 21

यज्ञियं तं विना हाश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रका: । प्रतिगृहा तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजा:

यज्ञियं तं विना ह्यश्वं नागन्तव्यं हि पुत्रकाः। प्रतिगृह्य तु संदेशं पितुस्ते सगरात्मजाः॥

Verse 22

भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमु: । अथापश्यन्त ते वीरा: पृथिवीमवदारिताम्‌

भूय एव महीं कृत्स्नां विचेतुमुपचक्रमुः। अथापश्यन्त ते वीरा पृथिवीमवदारिताम्॥

Verse 23

समासाद्य बिलं तच्चाप्यखनन्‌ सगरात्मजा: । कुद्दालै हैं षुकै श्वैव समुद्र यत्नमास्थिता:

Having reached that burrow, the sons of Sagara began to dig it out as well. With spades and other implements, they set themselves with determined effort to reach the ocean—driven by their resolve to complete their father’s command and to pursue their quest without turning back.

Verse 24

उस बिलके पास पहुँचकर सगरपुत्रोंने कुदालों और फावड़ोंसे समुद्रको प्रयत्नपूर्वक खोदना आरम्भ किया ।।

Reaching the mouth of the cavern, the sons of Sagara began to dig at the ocean with spades and shovels, exerting themselves with relentless effort. As the ocean—Varuṇa’s abode—was cut and torn on every side by the united digging of the Sagara princes, it seemed to suffer intense agony. Struck down by their hands, asuras, nāgas, rākṣasas, and many kinds of creatures cried out loudly in distress—an image of how unchecked zeal and royal power can turn a single-minded quest into widespread harm to living beings.

Verse 25

असुरोरगरक्षांसि सत्त्वानि विविधानि च । आर्तनादमकुर्वन्त वध्यमानानि सागरै:

As the sons of Sagara pressed on with their violent digging, the beings dwelling below—Asuras, Nāgas, Rākṣasas, and many other kinds of creatures—were struck down and, in their suffering, raised loud cries of distress. The scene underscores how unchecked zeal and wrath, even when driven by a royal purpose, can spill into indiscriminate harm against countless lives.

Verse 26

छिन्नशीर्षा विदेहाश्न भिन्नत्वगस्थिसंधय: । प्राणिन: समदृश्यन्त शतशो5थ सहस्रश:

Lomaśa said: “Then, by the hundreds and by the thousands, living beings came into view—some with heads severed, some with bodies torn apart, some with skin flayed, and some with the joints of their bones broken.” The scene underscores the moral weight of violence and the fearful consequences that follow when beings are subjected to extreme suffering.

Verse 27

एवं हि खनतां तेषां समुद्रं वरुणालयम्‌ । व्यतीत: सुमहान्‌ कालो न चाश्व:ः समदृश्यत,इस प्रकार वरुणके निवासभूत समुद्रकी खुदाई करते-करते उनका बहुत समय बीत गया, परंतु वह अश्व कहीं दिखायी नहीं दिया

As they continued digging into the ocean—Varuṇa’s own abode—a very long time passed; yet the horse was nowhere to be seen. The episode underscores how relentless effort, when misdirected or driven by impatience, can consume time without yielding the sought result, inviting reflection on discernment and right means (dharma) in pursuit.

Verse 28

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते । विदार्य पातालमथ संक्रुद्धा: सगरात्मजा:

ततः पूर्वोत्तरे देशे समुद्रस्य महीपते । विदार्य पातालमथ संक्रुद्धाः सगरात्मजाः ॥

Verse 29

अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले । कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम्‌ | तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम्‌

अपश्यन्त हयं तत्र विचरन्तं महीतले । कपिलं च महात्मानं तेजोराशिमनुत्तमम् ॥ तेजसा दीप्यमानं तु ज्वालाभिरिव पावकम् ॥

Verse 30

ते तं दृष्टवा हयं राजन्‌ सम्प्रहृष्टतनूरुहा: । अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिता:

ते तं दृष्ट्वा हयं राजन् सम्प्रहृष्टतनूरुहाः । अनादृत्य महात्मानं कपिलं कालचोदिताः ॥

Verse 31

संक्रुद्धा: सम्प्रधावन्त अश्वग्रहणकाड्क्षिण: । ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तम:

संक्रुद्धाः सम्प्रधावन्त अश्वग्रहणकाङ्क्षिणः । ततः क्रुद्धो महाराज कपिलो मुनिसत्तमः ॥

Verse 32

महर्षि कपिलकी क्रोधाग्निमें सगरपुत्रोंका भस्म होना महर्षि अगस्त्यका समुद्रपान वासुदेवेति य॑ प्राहु: कपिल मुनिपुड्भवम्‌ । स चक्षुविकृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सूजन्‌

वासुदेवेति यं प्राहुः कपिलं मुनिपुङ्गवम् । स चक्षुविकृतं कृत्वा तेजस्तेषु समुत्सृजन् ॥

Verse 33

तान्‌ दृष्टवा भस्मसाद्‌ भूतान्‌ नारद: सुमहातपा:

तान् दृष्ट्वा भस्मसाद्भूतान् नारदः सुमहातपाः सगरस्य नृपस्य समीपमागत्य सर्वं वृत्तान्तं न्यवेदयत्। मुनिमुखोद्गतं तद् घोरं वचनं श्रुत्वा राजा सगरो मुहूर्तं स्तब्ध इव स्थित्वा महादेवसम्बद्धं तदर्थं मनसि चिन्तयामास। पुत्रनिधनजदुःखेनात्यन्तं पीडितः स स्वयमेवात्मानं समाश्वास्य यज्ञाश्वस्यैव अन्वेषणं कर्तुम् अचिन्तयत्। ततः स असमञ्जसस्य पौत्रम् अंशुमन्तं समाहूयेदं वचनमब्रवीत्— “तात! मम कृते षष्टिः सहस्राणि पुत्राणाममितौजसां महर्षेः कपिलस्य क्रोधाग्निना दग्धा विनष्टाः। अनघ! पौरणां हितरक्षणं धर्मसंरक्षणं च कुर्वता मया तव पितापि परित्यक्तः।”

Verse 34

सगरान्तिकमागच्छत्‌ तच्च तस्मै न्‍्यवेदयत्‌ । स ० कद वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतम्‌

सगरान्तिकमागच्छत् तच्च तस्मै न्यवेदयत्। स तद्वचो घोरं राजा मुनिमुखोद्गतं श्रुत्वा मुहूर्तं स्तब्धः सन् महादेववचसः परमार्थं चिन्तयामास। पुत्रनिधनजदुःखेन पीडितः स आत्मानमात्मना समाश्वास्य यज्ञाश्वान्वेषणमेव कर्तुम् अचिन्तयत्। ततः स अंशुमन्तं समाहूय—असमञ्जससुतं स्वपौत्रं—इदं वचनमब्रवीत्— “तात! मम कृते षष्टिः सहस्राणि पुत्राणाममितौजसां कपिलक्रोधाग्निना दग्धा विनष्टाः। अनघ! पौरणां हितं रक्षन् धर्मं च संरक्षन् मया तव पितापि परित्यक्तः।”

Verse 35

मुहूर्त भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्‌ । (स पुत्रनिधनोद्‌्भूतदु:ःखेन समभिप्लुत: । आत्मानमात्मना55श्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्‌ ।।

मुहूर्तं भूत्वा स्थाणोर्वाक्यमचिन्तयत्। पुत्रनिधनोद्भूतदुःखेन समभिप्लुतः आत्मानमात्मना समाश्वास्य हयमेवान्वचिन्तयत्॥ अंशुमन्तं समाहूय असमञ्जससुतं तदा।

Verse 36

पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमतब्रवीत्‌ । षष्टिस्तानि सहस््राणि पुत्रणाममितौजसाम्‌

पौत्रं भरतशार्दूल इदं वचनमतब्रवीत्। षष्टिस्तानि सहस्राणि पुत्राणाममितौजसाम्।

Verse 37

कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गता: । तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ । धर्म संरक्षमाणेन पौरणां हितमिच्छता

कापिलं तेज आसाद्य मत्कृते निधनं गताः। तव चापि पिता तात परित्यक्तो मयानघ। धर्मं संरक्षमाणेन पौरणां हितमिच्छता॥

Verse 38

युधिछिर उवाच किमर्थ राजशार्दूल: सगर: पुत्रमात्मजम्‌ | त्यक्तवान्‌ दुस्त्यजं वीरं तन्मे ब्रूहि तपोधन

युधिष्ठिर उवाच—किमर्थं राजशार्दूलः सगरः स्वात्मजं वीरं दुस्त्यजं त्यक्तवान्? तत् मे ब्रूहि तपोधन।

Verse 39

लोगमश उवाच असमज्जा इति ख्यात: सगरस्य सुतो हाभूत्‌ | यं शैब्या जनयामास पौराणां स हि दारकान्‌

लोमश उवाच—असमञ्ज इति ख्यातः सगरस्य सुतोऽभवत्। यं शैब्या जनयामास; स तु पौराणां दुर्बलान् दारकान् सहसा समासाद्य, क्रोशतामपि गलेषु गृहीत्वा नद्यां चिक्षेप।

Verse 40

(क्रीडत: सहसा55साद्य तत्र तत्र महीपते ।) गलेषु क्रोशतो गृहा नद्यां चिक्षेप दुर्बलान्‌ ततः पौरा: समाजम्मुर्भयशोकपरिप्लुता:

(क्रीडतां पौरदारकाणां तत्र तत्र महीपते) सहसा समासाद्य दुर्बलान्, क्रोशतामपि गलेषु गृहीत्वा नद्यां चिक्षेप। ततः पौरा भयशोकपरिप्लुताः समाजग्मुः।

Verse 41

सगरं चाभ्यभाषन्त सर्वे प्राजजलय: स्थिता: । त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभिभ्भयात्‌

ततः सर्वे पौरा अञ्जलयः कृत्वा सगरं समभाषन्त—त्वं नस्त्राता महाराज परचक्रादिभयात्।

Verse 42

असमजग्जोभयाद्‌ घोरात्‌ ततो नस्त्रातुमरहसि । पौराणां वचन श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तम:

असमञ्जभयाद् घोरात् ततो नस्त्रातुमर्हसि। पौराणां वचनं श्रुत्वा घोरं नृपतिसत्तमः क्षणं विषण्णोऽभवत्; ततः सचिवान् उवाच—अद्य मे पुत्रम् असमञ्जं गृहाद् बहिः निष्कासयत।

Verse 43

मुहुर्त विमना भूत्वा सचिवानिदमब्रवीत्‌ । असमज्जा: पुरादद्य सुतो मे विप्रवास्यताम्‌

मुहूर्तं विमना भूत्वा सगरो नृपसत्तमः । सचिवानिदमब्रवीत्—अद्य मे सुतोऽसमञ्जः पुराद् बहिष्क्रियताम् । पौरैश्चोक्तं घोरं वचनं श्रुत्वा—“असमञ्जसकेन वयं महद्भये वर्तामहे; अस्मान् रक्ष” इति—द्विघटीमात्रं स राजा विषण्णोऽभवत्; ततः पुनः मन्त्रिणोऽब्रवीत्—“अद्यैव मम गृहात् सुतमसमञ्जसं निष्कासयत” इति ।

Verse 44

यदि वो मत्प्रियं कार्यमेतच्छीघ्रं विधीयताम्‌ । एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिप

यदि मे प्रियं कर्तुमिच्छथ तदेतच्छीघ्रं विधीयताम् । एवमुक्ता नरेन्द्रेण सचिवास्ते नराधिपाः शीघ्रमेव यथाज्ञप्तं चक्रुः । एवं ते युधिष्ठिर, पौरहितकामेन महात्मना सगरेण यथा स्वपुत्रो निर्वासितः, तत्सर्वमाख्यातम् । इदानीं महेष्वासमंशुमन्तं प्रति सगरेण यदुक्तं तत्सर्वं प्रवक्ष्यामि; मम मुखात् शृणु ।

Verse 45

यथोक्तं त्वरिताश्षक्रुर्यथथा55ज्ञापितवान्‌ नृप: । एतत्‌ ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना

यथोक्तं त्वरिताः सर्वे चक्रुस्ते नृपशासनम् । एतत् ते सर्वमाख्यातं यथा पुत्रो महात्मना सगरेण पौरहितकामेन विवासितः । इदानीं महेष्वासमंशुमन्तं प्रति सगरेण यदुक्तं तत्सर्वं ते कथयिष्यामि; मम मुखात् शृणु ।

Verse 46

पौराणां हितकामेन सगरेण विवासित: । अंशुमांस्तु महेष्वासो यदुक्त: सगरेण हि | तत्‌ ते सर्व प्रवक्ष्यामि कीर्त्यमानं निबोध मे

पौराणां हितकामेन सगरेण सुतो विवासितः । अंशुमान् तु महेष्वासः सगरेण यदुक्तः, तत् ते सर्वं प्रवक्ष्यामि; कीर्त्यमानं निबोध मे ।

Verse 47

सगर उवाच पितुश्न ते5हं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च | अलाभेन तथाश्व॒स्य परितप्यामि पुत्रक

सगर उवाच—पितुस्तेऽहं त्यागेन पुत्राणां निधनेन च । अलाभेन तथाश्वस्य परितप्यामि पुत्रक ॥

Verse 48

तस्माद्‌ दुःखाभिसंतप्तं यज्ञविघ्नाच्च मोहितम्‌ | हयस्यानयनात्‌ पौत्र नरकान्मां समुद्धर,अतः पौत्र! यज्ञमें विघ्न पड़ जानेसे मैं मोहित और दु:खसे संतप्त हूँ। तुम अश्वको ले आकर नरकसे मेरा उद्धार करो

तस्मात्, पौत्र, यज्ञविघ्नेन मोहितोऽहं दुःखाभिसंतप्तश्च। तस्मात् यज्ञियं तुरगं समानीय नरकात् मां समुद्धर; यज्ञं प्रतिष्ठापय, मम कीर्तिं च धर्मगतिं च रक्ष।

Verse 49

अंशुमानेवमुक्तस्तु सगरेण महात्मना | जगाम दु:खात्‌ तं देशं यत्र वै दारिता मही,महात्मा सगरके ऐसा कहनेपर अंशुमान्‌ बड़े दुःखसे उस स्थानपर गये जहाँ पृथ्वी विदीर्ण की गयी थी

एवमुक्तो महात्मना सगरेणांशुमान् तदा। दुःखभारसमाविष्टस्तं देशं जगाम यत्र मही दारिता॥

Verse 50

स तु तेनैव मार्गेण समुद्र प्रविवेश ह । अपश्यच्च महात्मानं कपिल॑ तुरगं च तम्‌,उन्होंने उसी मार्गसे समुद्रमें प्रवेश किया और महात्मा कपिल तथा यज्ञिय अश्वको देखा

स तु तेनैव मार्गेण समुद्रं प्रविवेश ह। अपश्यच्च महात्मानं कपिलं तुरगं च तम्॥

Verse 51

स दृष्टवा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्‌ | प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्‌,तेजोराशि मुनिप्रवर पुराणपुरुष कपिलजीका दर्शन करके अंशुमानने धरतीपर माथा टेककर प्रणाम किया और उनसे अपना कार्य बताया

स दृष्ट्वा तेजसो राशिं पुराणमृषिसत्तमम्। प्रणम्य शिरसा भूमौ कार्यमस्मै न्यवेदयत्॥

Verse 52

ततः प्रीतो महाराज कपिलों5शुमतो5भवत्‌ | उवाच चैन धर्मात्मा वरदो5स्मीति भारत,भरतवंशी महाराज! इससे धर्मात्मा कपिलजी अंशुमानपर प्रसन्न हो गये और बोले -- मैं तुम्हें वर देनेको उद्यत हूँ

ततः प्रीतो महाराज कपिलोऽंशुमतोऽभवत्। उवाच चैनं धर्मात्मा वरदोऽस्मीति भारत॥

Verse 53

स वत्रे तुरगं तत्र प्रथमं यज्ञकारणात्‌ । द्वितीयं वरक॑ वत्रे पितृणां पावनेच्छया

सगर उवाच—तत्राहं प्रथमं यज्ञस्य सिद्ध्यर्थं तं हयं प्रार्थितवान्। द्वितीयं वरं पितॄणां पावनकाम्यया तेषां पावनं याचितवान्॥

Verse 54

तमुवाच महातेजा: कपिलो मुनिपुड्भव: । ददानि तव भद्र ते यद्‌ यत्‌ प्रार्थयसेडनघ

तमुवाच महातेजाः कपिलो मुनिपुङ्गवः—ददामि तव भद्रं ते यद्यत् प्रार्थयसि अनघ॥

Verse 55

त्वयि क्षमा च धर्मश्न सत्यं चापि प्रतिक्ठितम्‌ । त्वया कृतार्थ: सगर: पुत्रवांश्व त्वया पिता

त्वयि क्षमा च धर्मश्च सत्यं चापि प्रतिष्ठितम्। त्वया कृतार्थः सगरः पुत्रवांश्च त्वया पिता॥

Verse 56

तव चैव प्रभावेण स्वर्ग यास्यन्ति सागरा: । (शलभत्वं गता होते मम क्रोधहुताशने ।) पौत्रश्न ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति

तव चैव प्रभावेण स्वर्गं यास्यन्ति सागराः। पौत्रश्च ते त्रिपथगां त्रिदिवादानयिष्यति॥

Verse 57

पावनार्थ सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्‌ । हयं नयस्व भद्ठ ते यज्ञियं नरपुड़व

पावनार्थं सागराणां तोषयित्वा महेश्वरम्। हयं नयस्व भद्रं ते यज्ञियं नरपुङ्गव॥

Verse 58

यज्ञ: समाप्यतां तात सगरस्य महात्मन: । अंशुमानेवमुक्तस्तु कपिलेन महात्मना

कपिलो महात्मा अंशुमन्तं प्रत्युवाच—“तात, महात्मनः सगरस्य यज्ञः समाप्यताम्।” तेनैवमुक्तोऽंशुमान् यज्ञियं हयमादाय सगरस्य यज्ञवाटं जगाम। स राज्ञः पादौ प्रणम्य यथावृत्तं सर्वं न्यवेदयत्—सगरपुत्राणां विनाशं च, यज्ञियाश्वस्य च पुनरुपलम्भं यज्ञमण्डपे समागमं च। तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रशोकं त्यक्त्वा यज्ञसमाप्तौ मनः समादधे।

Verse 59

आजगाम हयं गृह यज्ञवार्ट महात्मन: । सो5भिवाद्य तत: पादौ सगरस्य महात्मन:

महात्मनः सगरस्य यज्ञवाटं हयः पुनरागमत्। अथ अंशुमान् तत्रोपगम्य सगरस्य महात्मनः पादावभिवाद्य यथावृत्तं न्यवेदयत्—सगरपुत्राणां नाशं च, यज्ञियाश्वस्य च पुनरागमनम्। तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रशोकं परित्यज्य यज्ञसमाप्तिं प्रति धृतिमकरोत्।

Verse 60

मूर्थ्नि तेनाप्युपाप्रातस्तस्मै सर्व न्यवेदयत्‌ । यथा दृष्ट॑ श्रुते चापि सागराणां क्षयं तथा

स तत्रोपगम्य मूर्ध्ना प्रणम्य तस्मै सर्वं न्यवेदयत्। यथा दृष्टं श्रुतं चैव सागराणां क्षयं तथा; यज्ञियाश्वस्य च प्राप्तिं यज्ञवाटमुपागतम्। तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत्, यज्ञसमाप्तौ च मनः समादधे।

Verse 61

त॑ चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्‌ । तच्छुत्वा सगरो राजा पुत्र॒जं दुःखमत्यजत्‌

स चास्मै हयमाचष्ट यज्ञवाटमुपागतम्। तच्छ्रुत्वा सगरो राजा पुत्रजं दुःखमत्यजत्॥

Verse 62

अंशुमन्तं च सम्पूज्य समापयत त॑ क्रतुम्‌ | समाप्तयज्ञ: सगरो देवै: सर्व: सभाजित:,और अंशुमानकी प्रशंसा करते हुए अपने उस यज्ञको पूर्ण किया। यज्ञ पूर्ण हो जानेपर सब देवताओंने सगरका बड़ा सत्कार किया

अंशुमन्तं च सम्पूज्य समापयत तं क्रतुम्। समाप्तयज्ञः सगरो देवैः सर्वैः सभाजितः॥

Verse 63

पुत्रत्वे कल्पयामास समुद्रं वरुणालयम्‌ | प्रशास्य सुचिरं काल॑ राज्यं राजीवलोचन:

राजीवलोचनः सगरो राजा वरुणालयं समुद्रं पुत्रत्वे कल्पयामास। स सुचिरं कालं राज्यं प्रशास्य, अन्ते स्वपौत्रेऽंशुमति राज्यभारं समावेश्य स्वर्गलोकं जगाम। महाराज, धर्मात्मा अंशुमानपि पितामहसगरवत् सागरमेखलां वसुधां पालयामास। तस्य दिलीप इति नाम पुत्रः समभवत्, सोऽपि धर्मवित्।

Verse 64

पौत्रे भारं समावेश्य जगाम त्रिदिवं तदा | अंशुमानपि धर्मात्मा महीं सागरमेखलाम्‌

सगरः स्वपौत्रे राज्यभारं समावेश्य तदा त्रिदिवं जगाम। तस्य पौत्रोऽंशुमानपि धर्मात्मा सागरमेखलां महीं पालयामास।

Verse 65

प्रशशास महाराज यथैवास्य पितामह: । तस्य पुत्र: समभवद्‌ दिलीपो नाम धर्मवित्‌

महाराज, अंशुमान् पितामहवत् प्रशशास। तस्य दिलीप इति नाम पुत्रः समभवत्, स च धर्मवित्।

Verse 66

तस्मै राज्यं समाधाय अंशुमानपि संस्थित: । दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितृणां निधनं महत्‌

अंशुमानपि तस्मै दिलीपाय राज्यं समाधाय संस्थितः। दिलीपस्तु ततः श्रुत्वा पितṝणां महन्निधनं, तेषां सद्गतिहेतुं चिन्तयामास; गङ्गावतरणाय च सुमहद् यत्नं चकार।

Verse 67

पर्यतप्यत दुःखेन तेषां गतिमचिन्तयत्‌ । गड्भावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नूप:

स दुःखेन पर्यतप्यत तेषां गतिमचिन्तयत्। गङ्गावतरणे यत्नं सुमहच्चाकरोन्नृपः।

Verse 68

न चावतारयामास चेष्टमानो यथाबलम्‌ | तस्य पुत्र: समभवच्छीमान्‌ धर्मपरायण:

स यथाबलं चेष्टमानोऽपि गङ्गां पृथिवीं नावतारयामास। तस्य तु पुत्रः समभवच्छ्रीमान् धर्मपरायणः—महात्मा भगीरथः, सत्यधर्मपरायणः। तं सत्यधर्मपरायणं भगीरथं राज्येऽभिषिच्य दिलीपो वनं जगाम।

Verse 69

भगीरथ इति ख्यात: सत्यवागनसूयक: । अभिषिच्य तु तं राज्ये दिलीपो वनमाश्रित:

भगीरथ इति ख्यातः सत्यवागनसूयकः। तं राज्येऽभिषिच्य दिलीपो वनमाश्रितः॥

Verse 70

तपःसिद्धिसमायोगात्‌ स राजा भरतर्षभ । वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत,भरतश्रेष्ठ] राजा दिलीप तपस्याजनक सिद्धिसे संयुक्त हो अन्तकाल आनेपर वनसे स्वर्गलोकको चले गये

तपःसिद्धिसमायोगात् स राजा भरतर्षभ। वनाज्जगाम त्रिदिवं कालयोगेन भारत॥

Verse 106

इस प्रकार श्रीमहाभारत वनपर्वके अन्तर्गत तीर्थयात्रापर्चमें लोमशती र्थयात्राके प्रसड्रमें सगरसंततिवर्णनविषयक एक सौ छठाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्राप्रसङ्गे सगरसन्ततिवर्णनविषयोऽध्यायः षट्‌शताधिकशततमः समाप्तः।

Verse 107

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने सप्ताधिकशततमो< ध्याय:

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायामगस्त्यमाहात्म्यकथने सप्ताधिकशततमोऽध्यायः समाप्तः।

Verse 323

ददाह सुमहातेजा मन्दबुद्धीन्‌ स सागरान्‌ | मुनिप्रवर कपिल वे ही भगवान्‌ विष्णु हैं जिन्हें वासुदेव कहते हैं। उन महातेजस्वीने विकराल आँखें करके अपना तेज उनपर छोड़ दिया और मन्दबुद्धि सगरपुत्रोंकी जला दिया

लोमश उवाच—स सुमहातेजा मुनिप्रवरः कपिलो भगवान् विष्णुरेव वासुदेव इति प्रसिद्धः। स विकरालदृष्टिं कृत्वा तेषु तेजोऽसृजत; तेन मन्दबुद्धीन् सगरपुत्रान् भस्मसात् चकार।