Previous Verse
Next Verse

Shloka 3

शोक-शमन उपदेशः

Instruction on the Pacification of Grief

विदुर उवाच यतो यतो मनो दुःखात्‌ सुखादू वा विप्रमुच्यते । ततस्ततो नियम्यैतच्छान्तिं विन्देत वै बुध:,विदुरजीने कहा--महाराज! विद्वान्‌ पुरुषको चाहिये कि जिन-जिन साथनोंमें लगनेसे मन दुःख अथवा सुखसे मुक्त होता हो, उन्हींमें इसे नियमपूर्वक लगाकर शान्ति प्राप्त करे जो बुद्धिमान्‌ मानव इस संसारमें सत्त्वगुणसे युक्त, सबका हित चाहनेवाले और प्राणियोंके समागमको कर्मानुसार समझनेवाले हैं, वे परम गतिको प्राप्त होते हैं ।। इति श्रीमहाभारते स्त्रीपर्वणि जलप्रदानिकपर्वणि धृतराष्ट्रविशोककरणे तृतीयो<डध्याय:

vidura uvāca | yato yato mano duḥkhāt sukhād vā vipramucyate | tatas tato niyamyaitac chāntiṁ vindeta vai budhaḥ ||

विदुर उवाच—यतो यतो मनो दुःखात् सुखाद्वा विप्रमुच्यते। ततस्ततो नियम्यैतच्छान्तिं विन्देत वै बुधः॥

विदुरःVidura
विदुरः:
Karta
TypeNoun
Rootविदुर
FormMasculine, Nominative, Singular
उवाचsaid
उवाच:
TypeVerb
Rootवच्
FormPerfect (Paroksha-bhuta), Third, Singular, Parasmaipada
यतःfrom which (cause/source)
यतः:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootयतस्
यतःfrom which
यतः:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootयतस्
मनःmind
मनः:
Karta
TypeNoun
Rootमनस्
FormNeuter, Nominative, Singular
दुःखात्from sorrow
दुःखात्:
Apadana
TypeNoun
Rootदुःख
FormNeuter, Ablative, Singular
सुखात्from happiness/pleasure
सुखात्:
Apadana
TypeNoun
Rootसुख
FormNeuter, Ablative, Singular
वाor
वा:
TypeIndeclinable
Rootवा
विप्रमुच्यतेis released/freed
विप्रमुच्यते:
TypeVerb
Rootवि + प्र + मुच्
FormPresent, Third, Singular, Passive (Karmani)
ततःfrom that (source/thereupon)
ततः:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootततस्
ततःfrom that
ततः:
Apadana
TypeIndeclinable
Rootततस्
नियम्यhaving restrained/controlled
नियम्य:
TypeVerb
Rootनि + यम्
FormAbsolutive (Gerund), Parasmaipada (sense: active)
एतत्this
एतत्:
Karma
TypePronoun
Rootएतद्
FormNeuter, Accusative, Singular
शान्तिम्peace
शान्तिम्:
Karma
TypeNoun
Rootशान्ति
FormFeminine, Accusative, Singular
विन्देतshould find/attain
विन्देत:
TypeVerb
Rootविद्
FormOptative (Vidhi-lin), Third, Singular, Parasmaipada
वैindeed
वै:
TypeIndeclinable
Rootवै
बुधःa wise man
बुधः:
Karta
TypeNoun
Rootबुध
FormMasculine, Nominative, Singular

विदुर उवाच

V
Vidura
D
Dhṛtarāṣṭra (implied by address 'O King')
M
mind (manas)
P
peace (śānti)