Shloka 48
आयोधनदर्शनम्
Viewing the Battlefield of Kurukṣetra
“एक-दूसरीकी रोदन-ध्वनिसे मिल जानेके कारण इनके विलापका अर्थ पूर्णरूपसे समझमें नहीं आता, उसे सुनकर अन्य स्त्रियाँ भी कुछ नहीं समझ पाती हैं ।। एता दीर्घमिवोच्छवस्य विक्रुश्य च विलप्य च । विस्पन्दमाना दु:ःखेन वीरा जहति जीवितम्,'ये वीर वनिताएँ लंबी साँस खींचकर स्वजनोंको पुकार-पुकारकर करुण विलाप करके दुःखसे छटपटाती हुई अपने प्राण त्याग देना चाहती हैं
ekadūṣarīkī rodanadhvanise milajāneke kāraṇa inke vilāpakā artha pūrṇarūpase samajhmeṃ nahīṃ ātā; use sunkar anya striyāṃ bhī kuch nahīṃ samajh pātī haiṃ. etā dīrgham ivocchvasya vikruśya ca vilapya ca, vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam.
वैशम्पायन उवाच—बह्वीनां स्त्रीणां रोदनध्वनयः परस्परं संमिश्र्य यदा एकीभवन्ति, तदा तेषां विलापस्यार्थो न सम्यगवगम्यते; तं श्रुत्वा अन्याः स्त्रियोऽपि न किञ्चिद् विवेक्तुं शक्नुवन्ति। एता वीरवनिताः दीर्घमिवोच्छ्वस्य, स्वजनान् पुनः पुनः आह्वयन्त्यः, करुणं विक्रुश्य विलप्य च, दुःखभारात् कम्पमानाः, जीवितं जहातुमिव प्रवृत्ताः।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The verse highlights the moral and human cost of war: grief becomes so vast that individual voices and meanings are swallowed by collective suffering. It implicitly critiques violence by showing how the survivors—especially women—bear an unbearable burden of loss.
In Strīparvan’s mourning scenes after the great battle, the women’s cries merge into an indistinguishable roar. They sigh deeply, call out to their loved ones, and wail; shaken by sorrow, they appear as if they might relinquish life itself.