Mahabharata Adhyaya 7
Shalya ParvaAdhyaya 759 Versesकर्ण-वध से पाण्डव पक्ष का पलड़ा भारी; कौरव पक्ष शल्य के संकल्प से अंतिम प्रतिरोध के लिए स्वयं को समेटता है।

Adhyaya 7

Śalya Installed as Commander; Coalition Agreement and Battle Arrays (शल्यसेनापत्यारोहणं व्यूहवर्णनं च)

Upa-parva: Śalya-senāpati-vyūha-nirdeśa (Appointment of Śalya and Battle-Array Description)

Saṃjaya reports that at dawn Duryodhana orders all great warriors to arm. The army rapidly equips chariots, elephants, infantry, and horses; instruments sound to rouse troops. Śalya, king of Madra, is appointed senāpati, and the forces are distributed into divisions (anīkas) with Śalya placed prominently. Key Kaurava leaders assemble—Kṛpa, Kṛtavarmā, Aśvatthāmā (Drauṇi), Śalya, and Śakuni (Saubala)—and establish an operational rule: none should fight the Pāṇḍavas alone; mutual protection is mandated, with transgression framed as grave moral fault. Both sides then advance in formation. Dhṛtarāṣṭra queries how Śalya and Duryodhana fell; Saṃjaya prefaces the account with the theme of bodily and material destruction (kṣaya) and describes the psychological swing from fear (after Karṇa’s fall) to renewed hope anchored in Śalya’s leadership. The Kaurava deployment is detailed (Śalya at the front; Kṛtavarmā on one flank; Gautama on the other with Śakas and Yavanas; Aśvatthāmā at the rear with Kāmbojas; Duryodhana protected in the center; Śakuni with a large cavalry body). The Pāṇḍavas counter by dividing into three: Dhṛṣṭadyumna–Śikhaṇḍin–Sātyaki charge Śalya’s wing; Yudhiṣṭhira targets Śalya directly; Arjuna engages Kṛtavarmā and the Saṃśaptakas; Bhīma and Somakas press Gautama; Nakula–Sahadeva move against Śakuni and Ulūka. Saṃjaya provides remaining force counts for both sides and concludes with the onset of a severe, mutual engagement at dawn.

Chapter Arc: कर्ण के पतन के बाद रणभूमि पर रात उतरती है; पाण्डव-पांचाल शिविर में विजय-निद्रा है, पर कौरव पक्ष में शून्य और क्रोध—और उसी अँधेरे में शल्य का तेजस्वी प्रतिज्ञा-वाक्य उठ खड़ा होता है। → शल्य दुर्योधन से कहता है कि रथस्थ श्रीकृष्ण-अर्जुन की जोड़ी अद्वितीय है, पर वह आज अपने क्षात्रबल, तपोवीर्य और अस्त्र-बल का प्रदर्शन करेगा; वह धनुर्वेद के अंगों, युद्ध-नीति और आत्मविश्वास का उद्घोष कर कौरवों के टूटते मनोबल को बाँधने का प्रयत्न करता है। → शल्य की प्रतिज्ञा चरम पर पहुँचती है—“आज लोग मुझे निर्भय विचरते देखें; मैं कुन्तीपुत्रों और सोमकों को जीतूँगा; या तो उन्हें निहनूँगा या स्वयं मारा जाकर स्वर्ग जाऊँगा”—और दुर्योधन से कहता है कि अपने समस्त बल से उस ‘महारथ’ (अर्जुन) को रण में दबोचो। → अध्याय का अंत युद्ध-पूर्व संकल्प और मनोबल-निर्माण पर टिकता है: कौरव पक्ष अपने नए सेनापति शल्य के भरोसे अगले दिवस के लिए तैयार होता है, जबकि पाण्डव पक्ष कर्ण-वध की प्रसन्नता में निश्चिन्त निद्रा लेता है। → अगले दिन शल्य का यह गर्जन क्या सचमुच पाण्डवों की विजय-धारा रोक पाएगा, या यह प्रतिज्ञा भी कर्ण की भाँति रण-धूल में विलीन होगी?

Shlokas

Verse 1

ऑफ क्र ३. धनुर्वेदके दस अंग इस प्रकार हैं--व्रत

संजय उवाच— राज्ञो दुर्योधनस्यैतद्वचः श्रुत्वा प्रतापवान् मद्रराजः शल्यः, तदा राजन्, दुर्योधनं प्रत्येतद्वाक्यमुवाच।

Verse 2

दुर्योधन महाबाहो शृणु वाक्‍्यविदां वर । यावेतौ मन्यसे कृष्णौ रथस्थौ रथिनां वरौ

दुर्योधन महाबाहो शृणु वाक्यविदां वर। यावेतौ मन्यसे कृष्णौ रथस्थौ रथिनां वरौ॥

Verse 3

न मे तुल्यावुभावेतौ बाहुवीर्ये कथंचन । *वाक्यवेत्ताओंमें श्रेष्ठ महाबाहु दुर्योधन! तुम रथपर बैठे हुए जिन दोनों श्रीकृष्ण और अर्जुनको रथियोंमें श्रेष्ठ समझते हो, ये दोनों बाहुबलमें किसी प्रकार मेरे समान नहीं हैं ।।

न मे तुल्यावुभावेतौ बाहुवीर्ये कथंचन। उद्यतां पृथिवीं सर्वां ससुरासुरमानवाम्॥

Verse 4

योधयेयं रणमुखे संक्रुद्ध: किमु पाण्डवान्‌ । “मैं युद्धके मुहानेपर कुपित हो अपने सामने युद्धके लिये आये हुए देवताओं

योधयेयं रणमुखे संक्रुद्धः किमु पाण्डवान्।

Verse 5

अहं सेनाप्रणेता ते भविष्यामि न संशय: । तं च व्यूहं विधास्यामि न तरिष्यन्ति यं परे

सञ्जय उवाच—अहं ते सेनाप्रणेता भविष्यामि, न संशयः। तं च व्यूहं विधास्यामि यं परे न तरिष्यन्ति। दुर्योधन, एतत् सत्यं ब्रवीमि—नात्र संशयः॥

Verse 6

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्य और दुर्योधनका संवादविषयक छठा अध्याय पूरा हुआ

“इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः।” एवमुक्ते मद्राधिपतौ शल्ये, दुर्योधनः क्लेशपीडितोऽपि शास्त्रदृष्टेन विधिना सेनामध्ये तं सेनापतित्वेऽभ्यषिञ्चत्॥

Verse 7

अभ्यषिज्चत सेनाया मध्ये भरतसत्तम | विधिना शास्त्रदृष्टेन क्लिष्टरूपो विशाम्पते

सञ्जय उवाच—भरतसत्तम, विशाम्पते, एवमुक्ते तस्मिन् दुर्योधनः क्लिष्टरूपोऽपि शास्त्रदृष्टेन विधिना सेनाया मध्ये शल्यम् सेनापतित्वेऽभ्यषिञ्चत्॥ इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि शल्यसैनापत्याभिषेके सप्तमोऽध्यायः॥

Verse 8

अभिषिक्ते ततस्तस्मिन्‌ सिंहनादो महानभूत्‌ । तव सैन्ये5भ्यवाद्यन्त वादित्राणि च भारत

सञ्जय उवाच—अभिषिक्ते ततस्तस्मिन् सिंहनादो महानभूत्। तव सैन्येऽभ्यवाद्यन्त वादित्राणि च भारत॥

Verse 9

हृष्टाश्षासंस्तथा योधा मद्रकाश्न महारथा: । तुष्टवुश्चैव राजानं शल्यमाहवशोभिनम्‌

सञ्जय उवाच—हृष्टाश्चासंस्तदा योधा मद्रकाः महारथाः। तुष्टुवुश्चैव राजानं शल्यमाहवशोभिनम्॥

Verse 10

जय राजंश्रविरञ्जीव जहि शत्रून्‌ समागतान्‌ | तव बाहुबल प्राप्य धार्तराष्ट्रा महाबला:

सञ्जय उवाच— जय राजन् श्रविरञ्जीव, जहि शत्रून् समागतान्। तव बाहुबलं प्राप्य धार्तराष्ट्रा महाबलाः प्रबलिष्यन्ति। इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः॥

Verse 11

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानवान्‌

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानवान्। इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः॥

Verse 12

एवं सम्पूज्यमानस्तु मद्राणामधिपो बली

एवं सम्पूज्यमानस्तु मद्राणामधिपो बली। दुर्योधनं प्रति प्रोवाच— इति सत्यं ब्रवीम्येष, न संशयः। अहं रणे जेष्यामि कुन्तीपुत्रान् समागतान् सोमकांश्चापि सर्वशः। न संशयः सेनापतिरहं तव भविष्यामि, तथा व्यूहं करिष्यामि यं शत्रवो न लङ्घयिष्यन्ति॥

Verse 13

शल्य उवाच अद्य चाहं रणे सर्वान्‌ पज्चालान्‌ सह पाण्डवै:

शल्य उवाच— अद्य चाहं रणे सर्वान् पाञ्चालान् सह पाण्डवैः जेष्यामि। इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः॥

Verse 14

अद्य पश्यन्तु मां लोका विचरन्तमभीतवत्‌

अद्य पश्यन्तु मां लोका विचरन्तमभीतवत्। इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः॥

Verse 15

अद्य पाण्डुसुता: सर्वे वासुदेव: ससात्यकि: । पज्चालाश्षेदयश्नैव द्रौपदेयाश्ष सर्वश:

सञ्जय उवाच—अद्य पाण्डुसुतान् सर्वान् वासुदेवेन सात्यकिना सह । पाञ्चालान् शैदयान् चैव द्रौपदेयान् च सर्वशः ॥ जेष्यामि—इति सत्यं ते ब्रवीमि दुर्योधन, न संशयः ॥

Verse 16

धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च सर्वे चापि प्रभद्रका: । विक्रमं मम पश्यन्तु धनुषश्चन महद्‌ बलम्‌

सञ्जय उवाच—धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सर्वे चापि प्रभद्रकाः । मम विक्रमं पश्यन्तु धनुषश्च महद् बलम् ॥ इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः ॥

Verse 17

आज सब लोग मुझे रणभूमिमें निर्भय विचरते देखें, आज समस्त पाण्डव, श्रीकृष्ण, सात्यकि, पांचाल और चेदिदेशके योद्धा, द्रौपदीके सभी पुत्र, धृष्टद्युम्न, शिखण्डी तथा समस्त प्रभद्रकगण मेरा पराक्रम तथा मेरे धनुषका महान्‌ बल अपनी आँखों देख लें ।।

सञ्जय उवाच—लाघवं चास्त्रवीर्यं च भुजयोश्च बलं युधि । अद्य पश्यन्तु मे पार्थाः सिद्धाश्च सह चारणैः ॥ इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः । प्रतीकारपराः सन्तो चेष्टन्तां विविधाः क्रियाः ॥

Verse 18

यादृशं मे बल॑ बाह्दो: सम्पदस्त्रेषु या च मे । अद्य मे विक्रमं दृष्टवा पाण्डवानां महारथा:

सञ्जय उवाच—यादृशं मे बलं बाह्वोः सम्पदस्त्रेषु या च मे । अद्य मे विक्रमं दृष्ट्वा पाण्डवानां महारथाः ॥ इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः ॥

Verse 19

अद्य सैन्यानि पाण्डूनां द्रावयिष्ये समन्‍्तत:

सञ्जय उवाच—अद्य सैन्यानि पाण्डूनां द्रावयिष्ये समन्ततः । इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन, न संशयः ॥

Verse 20

द्रोणभीष्मावति विभो सूतपुत्र॑ च संयुगे । विचरिष्ये रणे युध्यन्‌ प्रियार्थ तव कौरव

सञ्जय उवाच—विभो कौरव, तव प्रियार्थं रणभूमौ युध्यन् अहं रणे विचरिष्ये; द्रोणभीष्मयोः तथा सूतपुत्रस्य कर्णस्यापि पराक्रमं अतिशय्य दर्शयिष्यामि। एतत् सत्यं ब्रवीमि, दुर्योधन; नात्र संशयः।

Verse 21

संजय उवाच अभिषिक्ते तथा शल्ये तव सैन्येषु मानद । न कर्णव्यसनं किंचिन्मेनिरे तत्र भारत

सञ्जय उवाच—मानद भारत, तव सैन्येषु शल्येऽभिषिक्ते सति तत्र योधा न कर्णव्यसनं किञ्चिदपि दुःखं मेनिरे।

Verse 22

हृष्टा: सुमनसश्वलैव बभूवुस्तत्र सैनिका: । मेनिरे निहतान्‌ पार्थान्‌ मद्रराजवशं गतान्‌

ततः सैनिका हृष्टाः सुमनसः अभवन्; मद्रराजवशं गतान् कुन्तीपुत्रान् निहतान् इति मेनिरे। एतत् सत्यं ब्रवीमि, दुर्योधन; नात्र संशयः।

Verse 23

प्रहर्ष प्राप्प सेना तु तावकी भरतर्षभ । तां रात्रिमुषिता सुप्ता हर्षचित्ता च साभवत्‌

भरतर्षभ, तावकी सेना प्रहर्षं प्राप्य तां रात्रिं तत्रैव न्यवसत्; हर्षचित्ता सुप्ता चाभवत्।

Verse 24

सैन्यस्य तव त॑ शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिर: । वार्ष्णेयमब्रवीद्‌ वाक्‍्यं सर्वक्षत्रस्य पश्यत:

तव सैन्यस्य तं महान् शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः वार्ष्णेयम् (कृष्णम्) अब्रवीद् वाक्यम्।

Verse 25

मद्रराज: कृत: शल्यो धार्तराष्ट्रेण माधव । सेनापति्महेष्वास: सर्वसैन्येषु पूजित:

सञ्जय उवाच—माधव, मद्रराजः शल्यो धार्तराष्ट्रेण दुर्योधनेन सेनापतित्वे नियुक्तः; स महेष्वासः सर्वसैन्येषु पूजितः। एतत् सत्यं ब्रवीमि, दुर्योधन, नात्र संशयः।

Verse 26

“माधव! धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधनने समस्त सेनाओंद्वारा सम्मानित महाधनुर्धर मद्रराज शल्यको सेनापति बनाया है ।।

सञ्जय उवाच—माधव, धृतराष्ट्रपुत्रो दुर्योधनः समस्तसेनाभिः पूजितं महेष्वासं मद्रराजं शल्यं सेनापतिं कृतवान्। एतद् यथाभूतं विदित्वा यत् क्षमं तत् कुरु, माधव; भवान् नेता च गोप्ता च—ततो यदनन्तरं कार्यं तद् विधत्स्व।

Verse 27

तमब्रवीन्महाराज वासुदेवो जनाधिपम्‌ । आर्तायनिमहं जाने यथातत्त्वेन भारत

सञ्जय उवाच—ततः स महाराज वासुदेवो जनाधिपं प्रत्युवाच—“भारत, आर्तायनिं शल्यं यथातत्त्वेनाहं जाने।” एतत् सत्यं ब्रवीमि, दुर्योधन, नात्र संशयः।

Verse 28

वीर्यवांश्व महातेजा महात्मा च विशेषत: । कृती च चित्रयोधी च संयुक्तो लाघवेन च

सञ्जय उवाच—स वीर्यवान् महातेजा महात्मा च विशेषतः; कृती च चित्रयोधी च लाघवेन च संयुक्तः। एतत् सत्यं ब्रवीमि, दुर्योधन, नात्र संशयः।

Verse 29

यादृग्‌ भीष्मस्तथा द्रोणो यादृक्‌ कर्णश्न संयुगे । तादृशस्तद्विशिष्टो वा मद्रराजो मतो मम

सञ्जय उवाच—यादृग् भीष्मस्तथा द्रोणो यादृक् कर्णश्च संयुगे, तादृशस्तद्विशिष्टो वा मद्रराजो मतो मम। एतत् सत्यं ब्रवीमि, दुर्योधन, नात्र संशयः।

Verse 30

युद्धयमानस्य तस्याहं चिन्तयानश्व भारत । योद्धारं नाधिगच्छामि तुल्यरूपं जनाधिप

सञ्जय उवाच—भारत, युद्धयमानं तं चिन्तयन् नाहं जनाधिप तुल्यरूपं तुल्यपराक्रमं योद्धारमन्यं प्रपश्यामि। एतत् सत्यं ब्रवीमि ते, दुर्योधन; न संशयः॥

Verse 31

'भारत! नरेश्वर! मैं बहुत सोचनेपर भी युद्धपरायण शल्यके अनुरूप दूसरे किसी योद्धाको नहीं पा रहा हूँ |। शिखण्डयर्जुनभीमानां सात्वतस्य च भारत | धृष्टद्युम्नस्यथ च तथा बलेनाभ्यधिको रणे

सञ्जय उवाच—भारत, नरेश्वर, बहु चिन्तयन्नपि युद्धपरायणस्य शल्यस्य सदृशं योद्धारमन्यं नाधिगच्छामि। शिखण्डिनमर्जुनं भीमं सात्यकिं धृष्टद्युम्नं च भारत, रणे बलेनाभ्यधिकः सः। एतत् सत्यं ब्रवीमि ते, दुर्योधन; न संशयः॥

Verse 32

मद्रराजो महाराज सिंहद्विरदविक्रम: । विचरिष्यत्यभी: काले काल: क्रुद्ध: प्रजास्विव

सञ्जय उवाच—मद्रराजो महाराजः सिंहद्विरदविक्रमः। काले प्रलयसमये क्रुद्धः काल इव प्रजासु, अभीतो रणभूमौ विचरिष्यति। एतत् सत्यं ब्रवीमि ते, दुर्योधन; न संशयः॥

Verse 33

तस्याद्य न प्रपश्यामि प्रतियोद्धारमाहवे । त्वामृते पुरुषव्यात्र शार्ट्लसमविक्रमम्‌

सञ्जय उवाच—अद्याहवे तस्य प्रतियोद्धारमन्यं न प्रपश्यामि, त्वामृते पुरुषव्याघ्र शार्दूलसमविक्रमम्। एतत् सत्यं ब्रवीमि ते, दुर्योधन; न संशयः॥

Verse 34

सदेवलोके कृत्स्ने5स्मिन्‌ नान्यस्त्वत्त: पुमान्‌ भवेत्‌ । मद्रराजं रणे क्रुद्धं यो हन्यात्‌ कुरुनन्दन

सञ्जय उवाच—सदेवलोके कृत्स्नेऽस्मिन् नान्यस्त्वत्तः पुमान् भवेत्, यो मद्रराजं रणे क्रुद्धं हन्यात्, कुरुनन्दन। एतत् सत्यं ब्रवीमि ते, दुर्योधन; न संशयः॥

Verse 35

अहन्यहनि युध्यन्तं क्षोभयन्तं बल॑ तव । तस्माज्जहि रणे शल्यं मघवानिव शम्बरम्‌

सञ्जय उवाच—अहन्यहनि युध्यन्तं तव बलं क्षोभयन्तं तस्मात् रणे शल्यं जहि, मघवानिव शम्बरम्। दुर्योधन, एतत् सत्यं ब्रवीमि; न संशयः।

Verse 36

अजेयश्चाप्यसौ वीरो धार्तराष्ट्रण सत्कृत: । तवैव हि जयो नून॑ हते मद्रेश्वरे युधि

सञ्जय उवाच—अजेयश्चाप्यसौ वीरो धार्तराष्ट्रेण सत्कृतः। हते मद्रेश्वरे युधि तवैव हि जयो नूनम्। दुर्योधन, एतत् सत्यं ब्रवीमि; न संशयः।

Verse 37

तस्मिन्‌ हते हतं सर्व धार्तराष्ट्रबलं महत्‌ । एतच्छुत्वा महाराज वचन मम साम्प्रतम्‌

सञ्जय उवाच—तस्मिन् हते हतं सर्वं धार्तराष्ट्रबलं महत्। महाराज, ममैतद् वचनं साम्प्रतं शृणु। दुर्योधन, एतत् सत्यं ब्रवीमि; न संशयः।

Verse 38

प्रत्युद्याहि रणे पार्थ मद्रराज॑ महारथम्‌ । जहि चैनं महाबाहो वासवो नमुचिं यथा

सञ्जय उवाच—प्रत्युद्याहि रणे पार्थ मद्रराजं महारथम्। जहि चैनं महाबाहो वासवो नमुचिं यथा। दुर्योधन, एतत् सत्यं ब्रवीमि; न संशयः।

Verse 39

न चैवात्र दया कार्या मातुलो<यं ममेति वै । क्षत्रधर्म पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम्‌

सञ्जय उवाच—न चैवात्र दया कार्या ‘मातुलोऽयं ममेति’ वै। क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य जहि मद्रजनेश्वरम्। दुर्योधन, एतत् सत्यं ब्रवीमि; न संशयः।

Verse 40

द्रोणभीष्मार्णवं तीर्त्वा कर्णपातालसम्भवम्‌ | मा निमज्जस्व सगण: शल्यमासाद्य गोष्पदम्‌

सञ्जय उवाच—द्रोणभीष्मार्णवं तीर्त्वा कर्णपातालसमुद्भवम् । मा निमज्जस्व सगणः शल्यमासाद्य गोष्पदम् । इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः ॥

Verse 41

यच्च ते तपसो वीर्य यच्च क्षात्रं बल॑ं तव | तद्‌ दर्शय रणे सर्व जहि चैनं महारथम्‌

यच्च ते तपसो वीर्यं यच्च क्षात्रं बलं तव । तद्दर्शय रणे सर्वं जहि चैनं महारथम् । इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः ॥

Verse 42

एतावदुकक्‍्त्वा वचनं केशव: परवीरहा । जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानो5थ पाण्डवै:

एतावदुक्त्वा वचनं केशवः परवीरहा । जगाम शिबिरं सायं पूज्यमानोऽथ पाण्डवैः ॥

Verse 43

केशवे तु तदा याते धर्मपुत्रो युधिष्ठिर: । विसृज्य सर्वान्‌ भ्रातृश्व पज्चालानथ सोमकान्‌

केशवे तु तदा याते धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । विसृज्य सर्वान् भ्रातॄंश्च पाञ्चालानथ सोमकान् ॥

Verse 44

सुष्वाप रजनीं तां तु विशल्य इव कुञ्जर: । श्रीकृष्णके चले जानेपर उस समय धर्मपुत्र युधिष्ठिरने अपने सब भाइयों तथा पांचालों और सोमकोंको भी विदा करके रातमें अंकुशरहित हाथीके समान शयन किया ।।

सुष्वाप रजनीं तां तु विशल्य इव कुञ्जरः ।

Verse 45

गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम्‌

सञ्जय उवाच—गतज्वरं महेष्वासं तीर्णपारं महारथम्। इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः॥

Verse 46

बभूव पाण्डवेयानां सैन्यं च मुदितं नूप । सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष

सञ्जय उवाच—बभूव पाण्डवेयानां सैन्यं च मुदितं नृप। सूतपुत्रस्य निधने जयं लब्ध्वा च मारिष॥ इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः॥

Verse 47

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः॥

Verse 48

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः॥

Verse 49

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशयः॥

Verse 50

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष, दुर्योधन, न संशयः। रणभूमौ कुन्तीपुत्रान् समागतान् सोमकांश्चापि जेष्यामि। न संशयः—तव सेनापतिरहं भविष्यामि, तथा व्यूहं रचयिष्यामि यं शत्रवो नातिक्रमिष्यन्ति। दुर्योधन, सत्यमेव ते ब्रवीमि—नात्र संशयः॥

Verse 51

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष, दुर्योधन, न संशयः। रणभूमौ कुन्तीपुत्रान् समागतान् सोमकांश्चापि जेष्यामि। न संशयः—तव सेनापतिरहं भविष्यामि, तथा व्यूहं रचयिष्यामि यं शत्रवो नातिक्रमिष्यन्ति। दुर्योधन, सत्यमेव ते ब्रवीमि—नात्र संशयः॥

Verse 52

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष, दुर्योधन, न संशयः। रणभूमौ कुन्तीपुत्रान् समागतान् सोमकांश्चापि जेष्यामि। न संशयः—तव सेनापतिरहं भविष्यामि, तथा व्यूहं रचयिष्यामि यं शत्रवो नातिक्रमिष्यन्ति। दुर्योधन, सत्यमेव ते ब्रवीमि—नात्र संशयः॥

Verse 53

इति सत्य ब्रवीम्येष दुर्योधन न संशय: । “मैं रणभूमिमें कुन्तीके सभी पुत्रों और सामने आये हुए सोमकोंपर भी विजय प्राप्त कर लूँगा। इसमें भी संदेह नहीं कि मैं तुम्हारा सेनापति होऊँगा और ऐसे व्यूहका निर्माण करूँगा

इति सत्यं ब्रवीम्येष, दुर्योधन, न संशयः। रणभूमौ कुन्तीपुत्रान् समागतान् सोमकांश्चापि जेष्यामि। न संशयः—तव सेनापतिरहं भविष्यामि, तथा व्यूहं रचयिष्यामि यं शत्रवो नातिक्रमिष्यन्ति। दुर्योधन, सत्यमेव ते ब्रवीमि—नात्र संशयः॥

Verse 106

निखिलाः पृथिवीं सर्वा प्रशासन्तु हतद्विष: । “राजन! आप चिरंजीवी हों। सामने आये हुए शत्रुओंका संहार कर डालें। आपके बाहुबलको पाकर धुृतराष्ट्रके सभी महाबली पुत्र शत्रुओंका नाश करके सारी पृथ्वीका शासन करें

निखिलां पृथिवीं सर्वां प्रशासन्तु हतद्विषः। राजन्, चिरञ्जीवी भव; समागतान् शत्रून् सम्मुखे हत्वा विनाशय। तव बाहुबलाश्रयात् धृतराष्ट्रस्य सर्वे महाबली पुत्राः शत्रून् निहत्य सर्वां पृथिवीं प्रशासन्तु॥

Verse 116

मर्त्यरधर्माण इह तु किमु सृजजयसोमकान्‌ | “आप रणभूमिमें सम्पूर्ण देवताओं, असुरों और मनुष्योंको जीत सकते हैं। फिर यहाँ मरणधर्मा सूंजयों और सोमकोंपर विजय पाना कौन बड़ी बात है?”

सञ्जय उवाच—यदि त्वं रणभूमौ सर्वान् देवान् असुरान् मनुष्यवीरांश्च जेतुं समर्थोऽसि, तर्हि मर्त्यधर्मिणः श्रीञ्जयान् सोमकांश्चेह जेतुं किमु महत्त्वम्?

Verse 126

हर्ष प्राप तदा वीरो दुरापमकृतात्मभि: । उनके द्वारा इस प्रकार प्रशंसित होनेपर बलवान वीर मद्रराज शल्यको वह हर्ष प्राप्त हुआ जो अकृतात्मा (युद्धकी शिक्षासे रहित) पुरुषोंके लिये दुर्लभ है

सञ्जय उवाच—तदा स वीरः प्रशंसितः स्वजनैः, अकृतात्मभिर्दुरापं हर्षं प्राप; मद्रराजः शल्योऽपि तेन हर्षेण समभ्यवर्धत।

Verse 133

निहनिष्यामि वा राजन्‌ स्वर्ग यास्यामि वा हतः । शल्यने कहा--राजन्‌! आज मैं रणभूमिमें पाण्डवों-सहित समस्त पांचालोंको मार डालूँगा या स्वयं ही मारा जाकर स्वर्गलोकमें जा पहुँचूँगा

शल्य उवाच—राजन्, अद्याहं रणभूमौ पाण्डवैः सह समस्तपाञ्चालान् निहनिष्यामि, अथवा हतोऽहं स्वर्गं यास्यामि।

Verse 183

प्रतीकारपरा भूत्वा चेष्टन्तां विविधा: क्रिया: । आज कुन्तीके सभी पुत्र तथा चारणोंसहित सिद्धगण भी युद्धमें मेरी फुर्ती

प्रतीकारपराः सन्तो विविधाः क्रियाः चेष्टन्ताम्। अद्य कुन्तीपुत्राः सचारणाः सिद्धगणाश्च मम युद्धे जवनम् अस्त्रबलं बाहुबलं च पश्यन्तु। मम भुजयोर्बलमनुसारं ममास्त्रविद्यानुसारं च अद्य मम पराक्रमं दृष्ट्वा पाण्डवा महारथयः प्रतीकारार्थं नानाकर्मसु सचेष्टाः स्युः।

Verse 443

कर्णस्य निधने ह्ृष्टा: सुषुपुस्तां निशां तदा । वे सभी महाधथनुर्धर पांचाल और पाण्डवयोद्धा कर्णके मारे जानेसे हर्षमें भरकर रात्रिमें सुखकी नींद सोये

सञ्जय उवाच—कर्णस्य निधने हृष्टाः पाण्डवयोद्धाः महाधनुर्धरैः पाञ्चालैः सह तदा तां निशां सुखं सुषुपुः।

Frequently Asked Questions

The chapter frames a conduct dilemma between individual heroics and coalition duty: leaders prohibit solitary engagement and require mutual protection, redefining valor as disciplined collective responsibility.

Leadership and policy can temporarily stabilize morale, yet the narrative underscores impermanence (kṣaya) and the inevitability of consequences once prior actions have set the war’s trajectory.

No formal phalaśruti is stated; the meta-commentary appears indirectly through Saṃjaya’s framing—urging Dhṛtarāṣṭra to listen steadily to an account characterized by destruction and irreversible outcomes.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App