Mahabharata Adhyaya 55
Shalya ParvaAdhyaya 5568 Versesमुख्य युद्ध से हटकर निर्णायक द्वंद्व की ओर प्रवाह; परिणाम अभी लंबित।

Adhyaya 55

Vāg-yuddha and Nimitta-darśana before the Gadāyuddha (Verbal Duel and Omens)

Upa-parva: Gadāyuddha-prastāva (Prelude to the Mace-Duel)

Vaiśaṃpāyana narrates a tense sequence in which a verbal duel (vāg-yuddha) and omen imagery frame the imminent mace engagement. Dhṛtarāṣṭra, described as grief-stricken, laments the reversal of fortune: his son—once commander of vast forces—goes forward on foot with a mace, a sign of narrowed options and approaching finality. Saṃjaya then reports the challenger’s summons to Pārtha’s side for combat and the appearance of alarming portents: harsh winds, dust-rain, darkness over directions, thunderous sounds, meteors, an untimely eclipse, trembling earth, falling mountain peaks, agitated animals, and disembodied cries. Observing these nimittas, Bhīma addresses Yudhiṣṭhira, declaring long-contained anger and vowing to end Duryodhana, explicitly listing prior grievances—attempted burning at Vāraṇāvata, the dice deception, Draupadī’s public humiliation, exile and concealment—thus converting personal memory into a public moral indictment. Duryodhana replies that rhetoric is sufficient and demands action, and the gathered kings encourage him. The chapter closes with both sides moving toward the formal commencement of the gadā encounter amid heightened battlefield soundscape and readiness.

Chapter Arc: धृतराष्ट्र संजय से पूछते हैं—बलराम के सान्निध्य में, गदायुद्ध उपस्थित होने पर, मेरा पुत्र दुर्योधन भीम के सामने कैसे उतरा? → संजय बताता है कि बलराम को निकट पाकर दुर्योधन का उत्साह और युद्ध-लालसा प्रज्वलित हो उठती है। समन्तपञ्चक तीर्थ में राजाओं और पाण्डव-पक्ष सहित सभासदों का विशाल समुदाय बैठता है; दुर्योधन सबको निकट बैठकर निर्णायक द्वंद्व देखने का निमंत्रण देता है। दोनों योद्धा—बलराम के शिष्य—क्रोध से भरे, हाथों में गदा लिए, गजों और अग्नि के समान उग्र दिखते हैं। → भीम और दुर्योधन एक-दूसरे को प्रलयकाल के दो सूर्य-सम तेजस्वी, काल-मृत्यु के समान परंतप रूप में देखते हैं—और समस्त सभा के सामने गदायुद्ध का क्षण उपस्थित हो जाता है, जहाँ दोनों की क्रुद्ध प्रतिज्ञा और कौशल टकराने को तत्पर है। → सभा-व्यवस्था और दर्शक-समूह की स्वीकृति के साथ युद्ध-स्थल का विधान पूर्ण होता है; द्वंद्व को सार्वजनिक, नियमबद्ध और बलराम की छाया में प्रतिष्ठा मिलती है। → दोनों महाबली आमने-सामने खड़े हैं—पहला प्रहार किसका होगा, और किसकी गदा धर्म-यश का निर्णय करेगी?

Shlokas

Verse 1

/ ऑपनआक्रात बछ। आर: 2 पञ्चपज्चाशत्तमो< ध्याय: बलरामजीकी सलाहसे सबका कुरुक्षेत्रके समन्‍्तपंचक तीर्थमें जाना और वहाँ हे तथा दुर्योधनमें गदायुद्धकी या वैशम्पायन उवाच एवं तदभवद्‌ युद्ध तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोडब्रवीदिदम्‌

वैशम्पायन उवाच । एवं तदभवद्युद्धं तुमुलं जनमेजय । यत्र दुःखान्वितो राजा धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥

Verse 2

धृतराष्ट्र रवाच राम॑ संनिहितं दृष्टवा गदायुद्ध उपस्थिते । मम पुत्र: कथं भीम॑ प्रत्ययुध्यत संजय

धृतराष्ट्र उवाच । रामं संनिहितं दृष्ट्वा गदायुद्ध उपस्थिते । मम पुत्रः कथं भीमं प्रत्ययुध्यत संजय ॥

Verse 3

संजय उवाच रामसांनिध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । युद्धकामो महाबाहु: समहृष्यत वीर्यवान्‌

संजय उवाच । रामसान्निध्यमासाद्य पुत्रो दुर्योधनस्तव । युद्धकामो महाबाहुः समहृष्यत वीर्यवान् ॥

Verse 4

दृष्टवा लाडूलिन राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रीत्या परमया युक्त: समभ्यर्च्य यथाविधि

दृष्ट्वा लाडूलिनं राजा प्रत्युत्थाय च भारत । प्रीत्या परमया युक्तः समभ्यर्च्य यथाविधि ॥

Verse 5

ततो युधिष्छिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह

ततो युधिष्ठिरं रामो वाक्यमेतदुवाच ह।

Verse 6

मधुरं धर्मसंयुक्त शूराणां हितमेव च | तब बलरामने युधिष्ठिरसे मधुर वाणीमें शूरवीरोंके लिये हितकर धर्मयुक्त वचन कहा --][५% || मया श्रुतं कथयतामृषीणां राजसत्तम

मधुरं धर्मसंयुक्तं शूराणां हितमेव च।

Verse 7

कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावन स्वर्ग्यमेव च । दैवतैर्ऋषिभिर्जुषं ब्राह्मणैश्व महात्मभि:

कुरुक्षेत्रं परं पुण्यं पावनं स्वर्ग्यमेव च। दैवतैर्ऋषिभिर्जुषं ब्राह्मणैश्च महात्मभिः॥

Verse 8

तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवा: । तेषां स्वर्गे ध्रुवी वास: शक्रेण सह मारिष

तत्र वै योत्स्यमाना ये देहं त्यक्ष्यन्ति मानवा:। तेषां स्वर्गे ध्रुवी वासः शक्रेण सह मारिष॥

Verse 9

तस्मात्‌ समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नूप । प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापते:

तस्मात् समन्तपञ्चकमितो याम द्रुतं नृप। प्रथितोत्तरवेदी सा देवलोके प्रजापतेः॥

Verse 10

तस्मिन्‌ महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने । संग्रामे निधन प्राप्य ध्रुवं स्वर्गे भविष्यति

तस्मिन् महापुण्यतमे त्रैलोक्यस्य सनातने । संग्रामे निधनं प्राप्य ध्रुवं स्वर्गे भविष्यति ॥

Verse 11

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर: । समन्तपज्चकं वीर: प्रायादभिमुख: प्रभु:

तथेत्युक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । समन्तपञ्चकं वीरः प्रायादभिमुखः प्रभुः ॥

Verse 12

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्म महतीं गदाम्‌ | पदभ्याममर्षी द्युतिमानगच्छत्‌ पाण्डवैः सह

ततो दुर्योधनो राजा प्रगृह्य महतीं गदाम् । पदभ्याममर्षी द्युतिमानगच्छत् पाण्डवैः सह ॥

Verse 13

तथा<<यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम्‌ | अन्तरिक्षचरा देवा: साधु साध्वित्यपूजयन्‌

तथा यान्तं गदाहस्तं वर्मणा चापि दंशितम् । अन्तरिक्षचरा देवाḥ साधु साध्वित्यपूजयन् ॥

Verse 14

वातिकाश्चारणा ये तु दृष्टवा ते हर्षमागता: । स पाण्डवै: परिवृत: कुरुराजस्तवात्मज:

वैतालिकाश्च चारणा ये तु दृष्ट्वा ते हर्षमागताः । स पाण्डवैः परिवृतः कुरुराजस्तवात्मजः ॥

Verse 15

मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सो5व्रजत्‌ । वातिक और चारण भी उसे देखकर हर्षसे खिल उठे। पाण्डवोंसे घिरा हुआ आपका पुत्र कुरुराज दुर्योधन मतवाले गजराजकी-सी गतिका आश्रय लेकर चल रहा था ।।

सञ्जय उवाच— पाण्डवैः परिवृतो राजन् तव पुत्रो दुर्योधनः। मत्तस्येव गजेन्द्रस्य गतिमास्थाय सोऽव्रजत्॥ ततः शङ्खनिनादेन भेरीणां च महास्वनैः रणभूमिरभ्यनादत्॥

Verse 16

ततस्ते तु कुरुक्षेत्रं प्राप्ता नरवरोत्तमा:

सञ्जय उवाच— ततस्ते नरशार्दूलाः कुरुक्षेत्रं समागताः। तस्मिन् देशेऽनिरिणे ते युद्धं कर्तुमरोचयन्॥

Verse 17

प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते । दक्षिणेन सरस्वत्या: स्वयनं तीर्थमुत्तमम्‌

प्रतीच्यभिमुखं देशं यथोद्दिष्टं सुतेन ते। दक्षिणेन सरस्वत्याः स्वयनं तीर्थमुत्तमम्॥

Verse 18

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृह्माथ वर्मभूत्‌

ततो भीमो महाकोटिं गदां गृहीत्वा वर्मभूत्॥

Verse 19

अवबद्धशिरस्त्राण: संख्ये काज्चनवर्म भूत्‌

अवबद्धशिरस्त्राणः सङ्ख्ये काञ्चनवर्मभूत्॥

Verse 20

वर्मभ्यां संयतो वीरी भीमदुर्योधनावुभौ

सञ्जय उवाच—वर्मभ्यां संयतौ वीरौ भीमदुर्योधनावुभौ।

Verse 21

रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ

रणमण्डलमध्यस्थौ भ्रातरौ तौ नरर्षभौ।

Verse 22

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ

तावन्योन्यं निरीक्षेतां क्रुद्धाविव महाद्विपौ।

Verse 23

सम्प्रहष्टमना राजन्‌ गदामादाय कौरव:

सम्प्रहष्टमना राजन् गदामादाय कौरवः।

Verse 24

सृक्किणी संलिहन्‌ राजन्‌ क्रोधरक्तेक्षण: श्वसन | ततो दुर्योधनो राजन्‌ गदामादाय वीर्यवान्‌

सृक्किणी संलिहन् राजन् क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन्। ततो दुर्योधनो राजन् गदामादाय वीर्यवान्॥

Verse 25

भीमसेनमभिप्रेक्ष्य गजो गजमिवादह्दयत्‌ | नरेश्वर! तदनन्तर शक्तिशाली कुरुवंशी राजा दुर्योधन प्रसन्नचित्त हो गदा हाथमें ले क्रोधसे लाल आँखें करके गलफरोंको चाटता और लंबी साँसें खींचता हुआ भीमसेनकी ओर देखकर उसी प्रकार ललकारने लगा, जैसे एक हाथी दूसरे हाथीको पुकार रहा हो ।।

सञ्जय उवाच—भीमसेनं समालोक्य दुर्योधनः कुञ्जर इव कुञ्जरं प्रति ननाद। ततः स कुरुवंश्यो बलवान् राजा दुर्योधनः प्रसन्नमनाः गदां पाणौ गृहीत्वा, क्रोधरक्तलोचनः, ओष्ठौ लेलिहानः दीर्घान् निःश्वासान् मुञ्चन्, भीमसेनं प्रति तादृशमेव ललकार—यथा द्विपो द्विपं प्रति गर्जति। अथ भीमः अपि वीर्यवान् स्वां दुर्धर्षां गदामाददे।

Verse 26

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ

तावुद्यतगदापाणी दुर्योधनवृकोदरौ।

Verse 27

तावुभौ समतिक्रुद्धावुभी भीमपराक्रमौ

तावुभौ समतिक्रुद्धावुभी भीमपराक्रमौ।

Verse 28

उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव

उभौ सदृशकर्माणौ यमवासवयोरिव। महाराज! शत्रुसन्तापने तौ महाबलौ वीरौ यम इन्द्र वरुण कृष्ण बलराम कुबेर मधुकैटभौ सुन्दोपसुन्दौ रामरावणौ बालिसुग्रीवौ च यथापराक्रमौ; कालमृत्युसमौ चाभवतामिव।

Verse 29

तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ । वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च

तथा सदृशकर्माणौ वरुणस्य महाबलौ। वासुदेवस्य रामस्य तथा वैश्रवणस्य च। महाराज! शत्रुसन्तापने तौ महाबलौ वीरौ यम इन्द्र वरुण कृष्ण बलराम कुबेर मधुकैटभौ सुन्दोपसुन्दौ रामरावणौ बालिसुग्रीवौ च यथापराक्रमौ; कालमृत्युसमौ चाभवतामिव।

Verse 30

सदृशौ तौ महाराज मधुकैटभयोर्युधि । उभौ सदृशकर्माणौ तथा सुन्दोपसुन्दयो:

सञ्जय उवाच—महाराज! तौ द्वावपि युधि मधुकैटभयोरिव सदृशौ; तथा कर्मसु सुन्दोपसुन्दयोरिव तुल्यौ बभूवतुः। रणकोपसमाविष्टौ शत्रुसन्तापकारिणौ तौ महाबलौ वीरौ स्वपराक्रममात्रेण कालमृत्युवद् भयानकौ प्रतीयेताम्।

Verse 31

रामरावणयोश्रैव वालिसुग्रीवयोस्तथा । तथैव कालस्य समीौ मृत्योश्रैव परंतपौ

सञ्जय उवाच—महाराज! शत्रुसन्तापौ तौ वीरौ रामरावणयोरिव समौ, तथा वालिसुग्रीवयोरिव; एवमेव कालस्येव मृत्योश्चेव तुल्यौ प्रतीयेताम्—अप्रतिहतपराक्रमौ।

Verse 32

अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ । वासितासंगमे दृप्ती शरदीव मदोत्कटौ

सञ्जय उवाच—अन्योन्यमभिधावन्तौ मत्ताविव महाद्विपौ, वासितासङ्गमे दृप्तौ शरदीव मदोत्कटौ। एवं तौ बलगर्वितौ वीरावन्योन्यसंघर्षाय समुत्सुकौ। शत्रुदमनौ तौ योद्धारौ द्वावुरगाविव दीप्तं क्रोधविषं वमन्तौ रोषेणान्योन्यमैक्षेताम्।

Verse 33

उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्‍्तावुरगाविव । अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ

सञ्जय उवाच—उभौ क्रोधविषं दीप्तं वमन्तावुरगाविव। अन्योन्यमभिसंरब्धौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ॥

Verse 34

उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ । सिंहाविव दुराधर्षों गदायुद्धविशारदौ,भरतवंशके वे विक्रमशाली सिंह दो जंगली सिंहोंके समान दुर्जय थे और दोनों ही गदायुद्धके विशेषज्ञ माने जाते थे

सञ्जय उवाच—उभौ भरतशार्दूलौ विक्रमेण समन्वितौ। सिंहाविव दुराधर्षौ गदायुद्धविशारदौ॥

Verse 35

नखदंष्टायुधौ वीरौ व्याप्राविव दुरुत्सहौ । प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरी

सञ्जय उवाच—नखदंष्टायुधौ वीरौ व्याप्राविव दुरुत्सहौ । प्रजासंहरणे क्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरी ॥

Verse 36

लोहिताज्विव क्रुद्धौ प्रतपन्‍्तोी महारथौ । पंजों और दाढ़ोंसे प्रहार करनेवाले दो व्याप्रोंक समान उन दोनों वीरोंका वेग शत्रुओंके लिये दुः:सह था। प्रलयकालनमें विक्षुब्ध हुए दो समुद्रोंके समान उन्हें पार करना कठिन था। वे दोनों महारथी क्रोधमें भरे हुए दो मंगल ग्रहोंक समान एक-दूसरेको ताप दे रहे थे || ३५६ || पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ

सञ्जय उवाच—लोहिताज्विव क्रुद्धौ प्रतपन्तौ महारथौ । नखदंष्टाप्रहारौ तौ व्याप्राविव दुरुत्सहौ ॥ प्रलयकाले विक्षुब्धौ समुद्राविव दुस्तरौ । क्रोधपूर्णौ परस्परं तापयन्तौ कुजाविव ॥

Verse 37

गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि । जैसे वर्षा-ऋतुमें पूर्व और पश्चिम दिशाओंमें स्थित दो वृष्टिकारक मेघ भयंकर गर्जना कर रहे हों, उसी प्रकार शत्रुओंका दमन करनेवाले वे दोनों वीर एक-दूसरेको देखते हुए भयानक सिंहनाद कर रहे थे ।।

सञ्जय उवाच—पूर्वपश्चिमजौ मेघौ प्रेक्षमाणावरिंदमौ । गर्जमानौ सुविषमं क्षरन्तौ प्रावृषीव हि ॥ रश्मियुक्तौ महात्मानौ दीप्तिमन्तौ महाबलौ । परस्परं निरीक्ष्यैव सिंहनादान् प्रचक्रतुः ॥

Verse 38

व्यात्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ

सञ्जय उवाच—व्यात्राविव सुसंरब्धौ गर्जन्ताविव तोयदौ ॥

Verse 39

गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ

सञ्जय उवाच—गजाविव सुसंरब्धौ ज्वलिताविव पावकौ ॥

Verse 40

रोषात्‌ प्रस्फुरमाणोष्ठी निरीक्षन्तौ परस्परम्‌

सञ्जय उवाच—रोषात् प्रस्फुरमाणोष्ठी तावुभौ परस्परं निरीक्षन्तौ।

Verse 41

उभौ परमसंदहृष्टावुभी परमसम्मतौ

सञ्जय उवाच—उभौ परमसंदहृष्टावुभी परमसम्मतौ।

Verse 42

सदश्चवाविव हेषन्तौ बृहन्ताविव कुञ्जरौ । वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ

सञ्जय उवाच—सदश्चवाविव हेषन्तौ बृहन्ताविव कुञ्जरौ। वृषभाविव गर्जन्तौ दुर्योधनवृकोदरौ॥

Verse 43

आसन च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम्‌ । भरतनन्दन! हलधरको देखते ही राजा युधिष्ठिर उठकर खड़े हो गये और बड़े प्रेमसे विधिपूर्वक उनकी पूजा करके उन्हें बैठनेके लिये उन्होंने आसन दिया तथा उनके स्वास्थ्यका समाचार पूछा

सञ्जय उवाच—हलधरं दृष्ट्वा भरतनन्दनो राजा युधिष्ठिरः सहसा समुत्थाय तं विधिवत् पूजयामास। आसनं च ददौ तस्मै पर्यपृच्छदनामयम्। ततः दुर्योधनो राजन्निदमाह युधिष्ठिरम्॥

Verse 44

भ्रातृभि: सहितं चैव कृष्णेन च महात्मना । रामेणामितवीर्येण वाक्‍्यं शौटीर्यसम्मतम्‌

सञ्जय उवाच—भ्रातृभिः सहितं चैव कृष्णेन च महात्मना। रामेणामितवीर्येण वाक्यं शौटीर्यसम्मतम्॥

Verse 45

केकयै: सृग्जयैर्दप्तं पञ्चालैश्व महात्मभि: । राजन्‌! तदनन्तर दुर्योधनने अमितपराक्रमी बलराम, महात्मा श्रीकृष्ण, महामनस्वी पांचाल, संजय, केकयगण तथा अपने भाइयोंके साथ खड़े हुए अभिमानी युधिष्ठिरसे इस प्रकार गर्वयुक्त वचन कहा-- ।।

सञ्जय उवाच—राजन्, केकयैः सृञ्जयैर्दप्तैः पाञ्चालैश्च महात्मभिः। तदनन्तरं दुर्योधनः, अमितपराक्रमं बलरामं महात्मानं श्रीकृष्णं च, पाञ्चालान् संजयम् केकयगणांश्च स्वभ्रातृभिः सहोपस्थितान् दृष्ट्वा, अभिमानिनं युधिष्ठिरं प्रति गर्वयुक्तं वचनमब्रवीत्—“इदं युद्धं मम भीमस्य चोभयोः सुदृढं व्यवसितम्।”

Verse 46

श्र॒त्वा दुर्योधनवच: प्रत्यपद्यन्त तत्तथा

सञ्जय उवाच—दुर्योधनवचः श्रुत्वा तत्तथैव प्रत्यपद्यन्त पार्थिवाः। ततः स राज्ञां सुमहान् समूहः सर्वतः समुपाविशत्। सा नृपमण्डली दिवि सूर्यमण्डलमिवाभात्। तेषां मध्ये महाबाहुः तेजस्वी केशवपूर्वजो बलरामो विराजमानः। महाराज, सर्वतः पूज्यमानो नीलाम्बरधरो गौरकान्तिः बलभद्रो राजमध्यस्थः शुशुभे—नक्षत्रैः परिवृतः पूर्णचन्द्र इव निशि।

Verse 47

ततः समुपविष्टं तत्‌ सुमहद्राजमण्डलम्‌ । विराजमान ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्‌

ततः समुपविष्टं तत् सुमहद्राजमण्डलम्। विराजमानं ददृशे दिवीवादित्यमण्डलम्॥

Verse 48

तेषां मध्ये महाबाहु: श्रीमान्‌ केशवपूर्वज: । उपविष्टो महाराज पूज्यमान: समन्ततः

तेषां मध्ये महाबाहुः श्रीमान् केशवपूर्वजः। उपविष्टो महाराज पूज्यमानः समन्ततः॥

Verse 49

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासा: सितप्रभ: । नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो नेशि निशाकर:

शुशुभे राजमध्यस्थो नीलवासा सितप्रभः। नक्षत्रैरिव सम्पूर्णो वृतो निशि निशाकरः॥

Verse 50

तो तथा तु महाराज गदाहस्तौ सुदुःसहौ । अन्योन्यं वाम्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ,महाराज! हाथमें गदा लिये वे दोनों दुःसह वीर एक-दूसरेको अपने कठोर वचनोंद्वारा पीड़ा देते हुए खड़े थे

सञ्जय उवाच—ततः स महाराज तौ गदाहस्तौ सुदुःसहौ । अन्योन्यं वाग्भिरुग्राभिस्तक्षमाणौ व्यवस्थितौ ॥

Verse 51

अप्रियाणि ततो<न्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ । उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथा55हवे

अप्रियाणि ततोऽन्योन्यमुक्त्वा तौ कुरुसत्तमौ । उदीक्षन्तौ स्थितौ तत्र वृत्रशक्रौ यथा हवे ॥

Verse 54

इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापव॑नें बलदेवजीकी तीर्थयात्राके प्रसंगमें सारस्वतोपाख्यानविषयक चौवनवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि बलदेवतीर्थयात्राप्रसङ्गे सारस्वतोपाख्याने चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥

Verse 55

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युद्धारम्भे पजचपड्चाशत्तमो<5 ध्याय: ।। ५५ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वमें युद्धका आरम्भविषयक पचपनवाँ अध्याय पूरा हुआ

इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि गदापर्वणि युद्धारम्भे पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः समाप्तः ॥५५॥

Verse 156

सिंहनादैश्व शूराणां दिश: सर्वा: प्रपूरिता: । उस समय शंखोंकी ध्वनि, रणभेरियोंके गम्भीर घोष और शूरवीरोंके सिंहनादोंसे सम्पूर्ण दिशाएँ गूँज उठी थीं

सिंहनादैश्च शूराणां दिशः सर्वाः प्रपूरिताः ।

Verse 173

तस्मिन्‌ देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन्‌ । तदनन्तर वे सभी श्रेष्ठ नरवीर आपके पुत्रके साथ पश्चिमाभिमुख चलकर पूर्वोक्त कुरक्षेत्रमें आ पहुँचे। वह उत्तम तीर्थ सरस्वतीके दक्षिण तटपर स्थित एवं सदगतिकी प्राप्ति करानेवाला था। वहाँ कहीं ऊसर भूमि नहीं थी। उसी स्थानमें आकर सबने युद्ध करना पसंद किया

तस्मिन् देशे त्वनिरिणे ते तु युद्धमरोचयन्। तदनन्तरं ते सर्वे श्रेष्ठा नरवीराः तव पुत्रेण सह पश्चिमाभिमुखाः प्रस्थिताः पूर्वोक्तं कुरुक्षेत्रं समुपाजग्मुः। तत् तीर्थवरं सरस्वत्याः दक्षिणतटे स्थितं सद्गतिप्रदं च कथ्यते। तत्र क्वचिदपि ऊसरभूमिर्नासीत्। तस्मिन्नेव देशे समागत्य सर्वे युद्धं कर्तुमेव रोचयामासुः॥

Verse 183

बिश्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मत: । फिर तो भीमसेन कवच पहनकर बहुत बड़ी नोकवाली गदा हाथमें ले गरुडका-सा रूप धारण करके युद्धके लिये तैयार हो गये

विश्रद्रूपं महाराज सदृशं हि गरुत्मतः। ततः भीमसेनः कवचं बद्ध्वा महान्तं तीक्ष्णाग्रां गदां करे गृहीत्वा गरुडसदृशं रूपं धारयन् युद्धाय समुपस्थितः॥

Verse 193

रराज राजन पुत्रस्ते काउचन: शैलराडिव । तत्पश्चात्‌ दुर्योधन भी सिरपर टोप लगाये सोनेका कवच बाँधे भीमके साथ युद्धके लिये डट गया। राजन! उस समय आपका पुत्र सुवर्णमय गिरिराज मेरुके समान शोभा पा रहा था

रराज राजन् पुत्रस्ते कौरवः शैलराडिव। ततः दुर्योधनः शिरसि शिरस्त्राणं निधाय सुवर्णकवचं च बद्ध्वा भीमेन सह युद्धाय समतिष्ठत। राजन्, तदा तव पुत्रः सुवर्णमयः गिरिराज मेरुरिव शोभां दधार॥

Verse 206

संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरी । कवच बाँधे हुए दोनों वीर भीमसेन और दुर्योधन युद्धभूमिमें कुपित हुए दो मतवाले हाथियोंके समान प्रकाशित हो रहे थे

संयुगे च प्रकाशेते संरब्धाविव कुञ्जरी। कवचबद्धौ महावीरौ भीमसेनदुर्योधनौ रणभूमौ कुपिताविव मदोन्मत्तौ गजाविव विराजेते॥

Verse 216

अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ । महाराज! रणमण्डलके बीचमें खड़े हुए ये दोनों नरश्रेष्ठ भ्राता उदित हुए चन्द्रमा और सूर्यके समान शोभा पा रहे थे

अशोभेतां महाराज चन्द्रसूर्याविवोदितौ। रणमण्डलमध्ये स्थितौ तौ नरश्रेष्ठौ भ्रातरौ उदितौ चन्द्रसूर्याविव शोभां दधतुः॥

Verse 226

दहन्तौ लोचनै राजन्‌ परस्परवधैषिणौ । राजन! क्रोधमें भरे हुए दो गजराजोंके समान एक-दूसरेके वधकी इच्छा रखनेवाले वे दोनों वीर परस्पर इस प्रकार देखने लगे, मानो नेत्रोंद्वारा एक-दूसरेको भस्म कर डालेंगे

सञ्जय उवाच—राजन्, तौ वीरौ परस्परवधैषिणौ क्रोधसमन्वितौ लोचनाभ्यां परस्परं दहन्ताविव समदृश्येताम्, यथा नेत्राग्निना अन्योन्यं भस्मसात्करिष्यत इव।

Verse 256

आह्वयामास नृपतिं सिंहं सिंहो यथा वने । उसी प्रकार पराक्रमी भीमसेनने लोहेकी गदा लेकर राजा दुर्योधनको ललकारा, मानो वनमें एक सिंह दूसरे सिंहको पुकार रहा हो

सञ्जय उवाच—भीमसेनः पराक्रमी लोहमयीं गदां गृहीत्वा नृपतिं दुर्योधनम् आह्वयामास, यथा वने सिंहः सिंहम् आह्वयेत्।

Verse 266

संयुगे च प्रकाशेतां गिरी सशिखराविव । दुर्योधन और भीमसेन दोनोंकी गदाएँ ऊपरको उठी थीं। उस समय रणभूमिमें वे दोनों शिखरयुक्त दो पर्वतोंके समान प्रकाशित हो रहे थे

सञ्जय उवाच—संयुगे तयोः गदे ऊर्ध्वं समुत्क्षिप्ते; तदा रणभूमौ तौ शिखरवन्तौ गिरिविव प्रकाशेताम्।

Verse 386

जहृषाते महाबाहू सिंहकेसरिणाविव । रोषमें भरे हुए दो व्याप्रों, गरजते हुए दो मेघों और दहाड़ते हुए दो सिंहोंके समान वे दोनों महाबाहु वीर हर्षोत्फुल्ल हो रहे थे

सञ्जय उवाच—तौ महाबाहू वीरौ रोषसमन्वितौ जहृषाते, व्याघ्राविव क्रुद्धौ, मेघाविव गर्जन्तौ, सिंहकेसरिणाविव नदन्तौ।

Verse 396

ददृशाते महात्मानौ सशृज्भाविव पर्वतौ । वे दोनों महामनस्वी योद्धा परस्पर कुपित हुए दो हाथियों, प्रज्वलित हुई दो अग्नियों और शिखरययुक्त दो पर्वतोंके समान दिखायी देते थे

सञ्जय उवाच—तौ महात्मानौ परस्परं क्रुद्धौ ददृशाते; कुपिताविव गजौ, प्रज्वलिताविव वह्नी, शिखरवन्ताविव गिरिवौ सशृङ्गाविव च पर्वतौ।

Verse 406

तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ । उन दोनोंके ओठ रोषसे फड़क रहे थे। वे दोनों नरश्रेष्ठ एक-दूसरेपर दृष्टिपात करते हुए हाथमें गदा ले परस्पर भिड़नेके लिये उद्यत थे

तौ समेतौ महात्मानौ गदाहस्तौ नरोत्तमौ । रोषात् स्फुरदोष्ठौ परस्परं निरीक्ष्य गदाभ्यां समाहन्तुं समुत्सुकौ बभूवतुः ॥

Verse 453

उपोपविष्टा: पश्यध्वं सहितैर्नुपपुड़वैः । “वीरो! मेरा और भीमसेनका जो यह युद्ध निश्चित हुआ है, इसे आप लोग सभी श्रेष्ठ नरेशोंके साथ निकट बैठकर देखिये”

उपोपविष्टाः पश्यध्वं सहितैर्नृपपुङ्गवैः । “वीराः! मम भीमसेनेन च यदेतद् युद्धं निश्चयं गतं, तद् यूयं सर्वे श्रेष्ठैर्नृपैः सह समीप उपविश्य पश्यत” इति ॥

Verse 2736

उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रोहिणेयस्य धीमत: । दोनों ही अत्यन्त क्रोधमें भरे थे। दोनों भयंकर पराक्रम प्रकट करनेवाले थे और दोनों ही गदायुद्धमें बुद्धिमान्‌ रोहिणीनन्दन बलरामजीके शिष्य थे

उभौ शिष्यौ गदायुद्धे रोहिणेयस्य धीमतः । तीव्रक्रोधसमाविष्टौ घोरपराक्रमदर्शिनौ ॥

Verse 3736

ददृशाते कुरुश्रेष्ठी कालसूर्याविवोदितौ । महामनस्वी महाबली कुरुश्रेष्ठ दुर्योधन और भीमसेन प्रखर किरणोंसे युक्त, प्रलयकालमें उगे हुए दो दीप्तिशाली सूर्योके समान दृष्टिगोचर हो रहे थे

ददृशाते कुरुश्रेष्ठी कालसूर्याविवोदितौ । प्रखरांशुसमायुक्तौ महामनस्वी महाबलौ ॥

Frequently Asked Questions

The dilemma concerns whether end-stage resolution through single-combat can remain aligned with kṣātra-dharma when the combatants’ motivations are shaped by accumulated grievances and the demand for retributive closure.

The chapter frames speech as ethical memory: earlier choices persist as causal forces, and public narratives of justice emerge through explicit recollection of harms, even as duty requires disciplined action rather than prolonged provocation.

No explicit phalaśruti appears here; the meta-function is carried by nimitta imagery and layered narration, signaling interpretive gravity and preparing the listener for consequential resolution rather than offering a stated salvific benefit.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App