Mahabharata Adhyaya 14
Shalya ParvaAdhyaya 1475 Versesअर्जुन की शरवर्षा से पाण्डव पक्ष को क्षणिक बढ़त और रण-नियंत्रण; पर द्रोणि के उग्र प्रतिरोध से संघर्ष फिर सम और अत्यन्त घोर हो जाता है।

Adhyaya 14

Adhyāya 14: Śalya’s Missile-Pressure and the Pāṇḍava Convergence (शल्यस्य शरवर्षम्)

Upa-parva: Śalya–Pāṇḍava Saṃgharṣa (Strategic Engagements with the Madra King)

Saṃjaya reports a dense sequence of engagements. Duryodhana and Dhṛṣṭadyumna exchange heavy volleys, with imagery of arrow-showers likened to seasonal raincloud downpours. Dhṛṣṭadyumna’s counter-pressure prompts Kaurava allies to encircle him, while he maneuvers amid elite chariot-fighters displaying technical dexterity. Parallel combats unfold: Śikhaṇḍin, supported by Prabhadrakas, engages Kṛtavarman and Gautama. The narrative then centers on Śalya, who releases sustained arrow-rains, pressing the Pāṇḍavas including Sātyaki and Vṛkodara (Bhīma). Nakula charges Śalya, strikes him with a focused set of arrows, and Śalya responds by wounding Nakula and severing his bow; Nakula re-arms and continues. Yudhiṣṭhira, Bhīma, Sātyaki, and Sahadeva collectively advance; Śalya receives them with calibrated strikes, notably disabling Sātyaki’s chariot team and rendering him chariotless before Sātyaki returns on another chariot to renew the duel. The scene culminates in a tumultuous convergence likened to mythic combat, with the battlefield saturated by arrows, darkness-like missile density, and the depiction of Śalya’s singular capacity to hold off many attackers.

Chapter Arc: रणभूमि में द्रोणपुत्र अश्वत्थामा और सव्यसाची अर्जुन आमने-सामने आते हैं; आरम्भ होते ही दोनों ओर से शिलीमुखों की वर्षा होती है और महाधनुर्धर एक-दूसरे की परीक्षा लेने लगते हैं। → अर्जुन तीन-तीन और दो-दो बाणों से अश्वत्थामा तथा अन्य महारथियों को बेधते हुए शरवर्षा से सेना को ढक देता है; प्रत्युत्तर में द्रोणि भी घोर अस्त्र-संघर्ष छेड़ देता है, जिससे रथ, सारथि, घोड़े और कवच तक लक्ष्य बन जाते हैं। → सव्यसाची अश्वत्थामा के घोड़े, सारथि और रथ को चौपट कर देता है; उधर महारथी सुरथ के क्रोधपूर्ण आक्रमण से द्रोणि दण्डाहत सर्प-सा उग्र हो उठता है और युद्ध अत्यन्त घोर रूप ले लेता है। → लम्बे समय तक युद्ध सम बना रहता है; फिर अर्जुन क्षणभर ‘गुरुपुत्र’ का मान रखकर भी हर्ष-उत्साह से गाण्डीव खींचता है—संकेत देता है कि वह मर्यादा और रणनीति दोनों को साथ लेकर निर्णायक प्रहार की ओर बढ़ रहा है। → अस्त्र-शस्त्रों का संघर्ष फिर से घोर हो उठता है—क्या अर्जुन की मर्यादित दृढ़ता द्रोणपुत्र के उग्र प्रतिशोध को तोड़ेगी, या युद्ध और अधिक विनाशकारी मोड़ लेगा?

Shlokas

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल ५० श्लोक हैं।) अपन क्ाा छा 2 चतुर्दशो 5 ध्याय: अर्जुन और अभ्वत्थामाका युद्ध तथा पांचाल वीर सुरथका वध संजय उवाच अर्जुनो द्रौणिना विद्धो युद्धे बहुभिरायसै: । तस्य चानुचरै: शूरैस्त्रिगर्तानां महारथै:

सञ्जय उवाच—महाराज, समरे द्रोणपुत्रेणाश्वत्थाम्ना बहुभिरायसैः शरैर्जुनो विद्धः। तस्य चानुचरैः शूरैस्त्रिगर्तानां महारथैः स च समन्तादभ्यवकीर्यत।

Verse 2

द्रौर्णि विव्याध समरे त्रिभिरेव शिलीमुखै: । तथेतरान्‌ महेष्वासान द्वाभ्यां द्वाभ्यां धनंजय:

सञ्जय उवाच—धनञ्जयः समरे द्रौणिं त्रिभिरेव शिलीमुखैर्विव्याध। तथैवेतरान् महेष्वासान् द्वाभ्यां द्वाभ्यां शराभ्यां समविध्यत्।

Verse 3

तब अर्जुनने समरभूमिमें तीन बाणोंसे अश्वत्थामाको और दो-दो बाणोंसे अन्य महाधनुर्धरोंको बींध डाला ।। भूयश्वचैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत्‌ | शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ

सञ्जय उवाच—ततः स समरे द्रौणिं त्रिभिः शरैर्विव्याध, इतरांश्च महाधनुर्धरान् द्वाभ्यां द्वाभ्यां समविध्यत्। भूयश्चैव महाराज शरवर्षैरवाकिरत्। शरकण्टकितास्ते तु तावका भरतर्षभ॥

Verse 4

अर्जुन रथवंशेन द्रोणपुत्रपुरोगमा:

सञ्जय उवाच—अर्जुनस्य रथवंशः प्रववृधे, द्रोणपुत्रपुरोगमः।

Verse 5

अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथा: । समरांगणमें द्रोणपुत्रको आगे करके कौरव महारथी अर्जुनको रथसमूहसे घेरकर उनके साथ युद्ध करने लगे ।। तैस्तु क्षिप्ता: शरा राजन्‌ कार्तस्वरविभूषिता:

अयोधयन्त समरे परिवार्य महारथाः। समराङ्गणे द्रोणपुत्रं पुरस्कृत्य कौरवाः महारथाः अर्जुनं रथसमूहेन परिवृत्य तेन सह युयुधिरे॥ तैस्तु क्षिप्ताः शरा राजन् कार्तस्वरविभूषिताः प्रादुरासन्, एकस्य परितः स्थितस्य लक्ष्यस्य भयावहं सङ्कटं युद्धे विवर्धयन्तः॥

Verse 6

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्‌

तथा कृष्णौ महेष्वासौ वृषभौ सर्वधन्विनाम्। सर्वेषां धन्विनां मध्ये अग्र्यौ बभूवतुः, समरेऽतुलपराक्रमौ॥

Verse 7

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्‍्त्राणि वा विभो

कूबरं रथचक्राणि ईषा योक्त्राणि वा विभो। रणभूमौ पतितान्यासन भिन्नानि विकृतानि च॥

Verse 8

नैतादृशं दृष्टपूर्व राजन्‌ नैव च न श्रुतम्‌

नैतादृशं दृष्टपूर्वं राजन् नैव च न श्रुतम्। अदृष्टपूर्वं महद् घोरं युद्धे संप्रत्यवर्तत॥

Verse 9

स रथ: सर्वतो भाति चित्रपुड्खै: शितै: शरै:

स रथः सर्वतो भाति चित्रपुङ्खैः शितैः शरैः। आविद्धैः सर्वतः कीर्णैः शरजालैः समावृतः॥

Verse 10

ततोडर्जुनो महाराज शरै: संनतपर्वभि:

ततोऽर्जुनो महाराज शरैः सन्नतपर्वभिः । तमविध्यत् सुसंयुक्तैः स्थिरैः शस्त्रविदां वरः ॥

Verse 11

ते वध्यमाना: समरे पार्थनामाड्कितै: शरै:

ते वध्यमानाः समरे पार्थनामाङ्कितैः शरैः । निघ्नन्ति स्म महाबाहुं प्रख्यातैः शस्त्रविक्रमैः ॥

Verse 12

कोपोद्धूतशरज्वालो धनु:शब्दानिलो महान्‌

कोपोद्धूतशरज्वालो धनुःशब्दानिलो महान् । समुत्पपात संक्रुद्धो दिशो दहन्निव प्रभोः ॥

Verse 13

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें शल्यका युद्धविषयक तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ

चक्राणां पततां चापि युगानां च धरातले । समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत ॥ शिरोभिः कुण्डलोपेतैः पगडीभिश्च भूषितैः । भुजैः स्कन्धैश्च छत्रैश्च व्यजनैर्मुकुटैस्तथा ॥ रथैर्ध्वजैः पताकाभिस्तूणीरैः शरसंहतैः । ईषाभिरनुकर्षैश्च धुर्यै रज्जुभिरपि च ॥ त्रिवेणुभिश्च विविधैः शस्त्रैश्चापि समन्ततः । पांसुराशिरिवाभाति पार्थस्य रथवर्त्म तत् ॥

Verse 14

तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथै: सह । ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत,इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे चतुर्दशोध्याय:

तूणीराणां पताकानां ध्वजानां च रथैः सह । ईषाणामनुकर्षाणां त्रिवेणूनां च भारत ॥ इति श्रीमहाभारते शल्यपर्वणि संकुलयुद्धे चतुर्दशोऽध्यायः ॥

Verse 15

अक्षाणामथ योकत्राणां प्रतोदानां च सर्वश: । शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम्‌

अक्षाणामथ योकत्राणां प्रतोदानां च सर्वशः । शिरसां पततां चापि कुण्डलोष्णीषधारिणाम् ॥

Verse 16

भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्तत: । छत्राणां व्यजनै: सार्थ मुकुटानां च राशय:

भुजानां च महाभाग स्कन्धानां च समन्ततः । छत्राणां व्यजनैः सार्थं मुकुटानां च राशयः ॥

Verse 17

ततः क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते

ततः क्रुद्धस्य पार्थस्य रथमार्गे विशाम्पते ॥

Verse 18

भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी

भीरूणां त्रासजननी शूराणां हर्षवर्धिनी ॥

Verse 19

हत्वा तु समरे पार्थ: सहस्रे द्वे परंतप:

हत्वा तु समरे पार्थः सहस्रे द्वे परंतपः ॥

Verse 20

यथा हि भगवान ग्निर्जगद्‌ दग्ध्वा चराचरम्‌

सञ्जय उवाच—यथा हि भगवान् अग्निर्जगद् दग्ध्वा चराचरम्…

Verse 21

द्रौणिस्तु समरे दृष्टवा पाण्डवस्थ पराक्रमम्‌

द्रौणिस्तु समरे दृष्ट्वा पाण्डवानां पराक्रमम्।

Verse 22

तावुभौ पुरुषव्याप्रौ तावुभौ धन्विनां वरौ

तावुभौ पुरुषव्याघ्रौ तावुभौ धन्विनां वरौ।

Verse 23

समीयतुस्तदान्योन्यं परस्परवधैषिणौ । वे दोनों ही मनुष्योंमें व्याप्रके समान पराक्रमी थे और दोनों ही धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ समझे जाते थे। उस समय परस्पर वधकी इच्छासे दोनों ही एक-दूसरेके साथ भिड़ गये || २२३ || तयोरासीन्महाराज बाणवर्ष सुदारुणम्‌

समीयतुस्तदान्योन्यं परस्परवधैषिणौ। तयोरासीन्महाराज बाणवर्षं सुदारुणम्॥

Verse 24

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरै: संनतपर्वभि:

अन्योन्यस्पर्धिनौ तौ तु शरैः संनतपर्वभिः।

Verse 25

तयोरयुद्धं महाराज चिरं सममिवाभवत्‌

सञ्जय उवाच—महाराज, तयोः समरः चिरं सममिवाभवत्; न कश्चिद् विशेषं लेभे, दैवेन समतां नीताविव।

Verse 26

ततोड्र्जुनं द्वादशभी रुक्मपुड्खै: सुतेजनै:

ततोऽर्जुनं द्वादशभिः सुतेजनै रुक्मपुङ्खैः शरैः समाहनत्।

Verse 27

ततः प्रहर्षाद्‌ बीभत्सुर्व्याक्षिपद्‌ गाण्डिवं धनु:

ततः प्रहर्षाद् बीभत्सुः क्षिप्रं गाण्डीवं धनुरव्याक्षिपत्।

Verse 28

व्यश्वसूतरथं चक्रे सव्यसाची परंतप:

सञ्जय उवाच—सव्यसाची परंतपः शत्रोः अश्वसूतरथं व्यश्वसूतरथं चक्रे।

Verse 29

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्‌ द्रोणपुत्रस्त्वयस्मयम्‌

सञ्जय उवाच—हताश्वे तु रथे तिष्ठन् द्रोणपुत्रोऽचलोऽभवत्; समरे कर्म दारुणं निरन्तरं चकार सः।

Verse 30

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्‌

तमापतन्तं सहसा हेमपट्टविभूषितम्।

Verse 31

स च्छिन्न॑ं मुसलं दृष्टवा द्रौणि: परमकोपन:

स च्छिन्नं मुसलं दृष्ट्वा द्रौणिः परमकोपनः।

Verse 32

चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारद:

चिक्षेप चैव पार्थाय द्रौणिर्युद्धविशारदः।

Verse 33

तमन्तकमिव क्रुद्ध॑ परिघं प्रेक्ष्य पाण्डव: । अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पजचभि: सायकोत्तमै:

तमन्तकमिव क्रुद्धं परिघं प्रेक्ष्य पाण्डवः। अर्जुनस्त्वरितो जघ्ने पञ्चभिः सायकोत्तमैः॥

Verse 34

स च्छिन्न: पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे । दारयन्‌ पृथिवीन्द्राणां मनांसीव च भारत,भारत! उस महासमरमें पार्थके बाणोंसे कटकर वह परिघ राजाओंके हृदयोंको विदीर्ण करता हुआ-सा पृथ्वीपर गिर पड़ा

स च्छिन्नः पतितो भूमौ पार्थबाणैर्महाहवे। दारयन् पृथिवीन्द्राणां मनांसीव च भारत॥

Verse 35

ततो<परैस्त्रिभिर्भल्लैद्रौणिं विव्याध पाण्डव: । सो5तिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना

ततोऽपरैस्त्रिभिर्भल्लैर्द्रौणिं विव्याध पाण्डवः । सोऽतिविद्धो बलवता पार्थेन सुमहात्मना ॥

Verse 36

न जहुः: पार्थमासाद्य ताड्यमाना: शितै: शरै: । महाराज! भरतश्रेष्ठ! तत्पश्चात्‌ अर्जुनने पुन उन सबको अपने बाणोंकी वर्षसि आच्छादित कर दिया। अर्जुनके पैने बाणोंकी मार खाकर उन बाणोंसे कण्टकयुक्त होकर भी आपके सैनिक अर्जुनको छोड़ न सके

न जहुः पार्थमासाद्य ताड्यमानाः शितैः शरैः । नाकम्पत तदा द्रौणिः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥ ततः पश्चात् पाण्डुकुमारोऽर्जुनस्त्रिभिर्भल्लैर्द्रौणिं पुनरविध्यत् । सुरथं च ततो राजन् भारद्वाजो महारथम् ॥

Verse 37

ततस्तु सुरथो5प्याजी पञ्चालानां महारथ:

ततस्तु सुरथोऽप्याजी पञ्चालानां महारथः ॥

Verse 38

विकर्षन्‌ वै धनु: श्रेष्ठ सर्वभारसहं दृढम्‌

विकर्षन् वै धनुः श्रेष्ठं सर्वभारसहं दृढम् ॥

Verse 39

सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम्‌

सुरथं तं ततः क्रुद्धमापतन्तं महारथम् ॥

Verse 40

त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सक्किणी परिसंलिहन्‌

सञ्जय उवाच—स त्रिशिखां भ्रुकुटीं कृत्वा सक्किणी परिसंलिहन्, सुरथं प्रति रोषेण दृष्टीं निपात्य; धनुषः प्रत्यञ्चां सम्यगवमृज्य, यमदण्डोपमद्युतिं तीक्ष्णं नाराचं प्राहिणोत्।

Verse 41

द्वीक्ष्य सुरथथं रोषाद्‌ धनुज्यामवमृज्य च | मुमोच तीक3्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्‌

सञ्जय उवाच—द्वीक्ष्य सुरथं रोषाद् धनुज्यामवमृज्य च। मुमोच तीक्ष्णं नाराचं यमदण्डोपमद्युतिम्॥

Verse 42

स तस्य ह्ृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगित: । शक्राशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्‌

स तस्य हृदयं भित्त्वा प्रविवेशातिवेगितः। शक्राशनिरिवोत्सृष्टो विदार्य धरणीतलम्॥

Verse 43

ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः । वज्नेण च यथा शज्र पर्वतस्येव दीर्यत:,नाराचसे घायल हुआ सुरथ वज्से विदीर्ण हुए पर्वतके शिखरकी भाँति पृथ्वीपर गिर पड़ा

ततः स पतितो भूमौ नाराचेन समाहतः। वज्रेण च यथा शैलः पर्वतस्येव दीर्यतः॥

Verse 44

तस्मिन्‌ विनिहते वीरे द्रोणपुत्र: प्रतापवान्‌ । आरुरोह रथं तूर्ण तमेव रथिनां वर:,उस वीरके मारे जानेपर रथियोंमें श्रेष्ठ प्रतापी द्रोणपुत्र अश्वत्थामा तुरंत ही उसी रथपर आरूढ़ हो गया

तस्मिन् विनिहते वीरे द्रोणपुत्रः प्रतापवान्। आरुरोह रथं तूर्णं तमेव रथिनां वरः॥

Verse 45

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मद: । अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे,महाराज! फिर युद्धसज्जासे सुसज्जित हो रणभूमिमें संशप्तकोंसे घिरा हुआ रणदुर्मद द्रोणकुमार अर्जुनके साथ युद्ध करने लगा

ततः सज्जो महाराज द्रौणिराहवदुर्मदः । अर्जुनं योधयामास संशप्तकवृतो रणे ॥

Verse 46

तत्र युद्ध महच्चासीदर्जुनस्य परै: सह । मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम्‌,वहाँ दोपहर होते-होते अर्जुनका शत्रुओंके साथ महाघोर युद्ध होने लगा, जो यमराजके राष्ट्रकी वृद्धि करनेवाला था

तत्र युद्धं महच्चासीदर्जुनस्य परैः सह । मध्यंदिनगते सूर्ये यमराष्ट्रविवर्धनम् ॥

Verse 47

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्टवा तेषां पराक्रमम्‌ । यदेको युगपद्‌ वीरान्‌ समयोधयदर्जुन:

तत्राश्चर्यमपश्याम दृष्ट्वा तेषां पराक्रमम् । यदेको युगपद्वीरान् समयोधयदर्जुनः ॥

Verse 48

उस समय उन कौरवपक्षीय वीरोंका पराक्रम देखकर हमने एक और आश्चर्यकी बात यह देखी कि अर्जुन अकेले ही एक ही समय उन सभी वीरोंके साथ युद्ध कर रहे हैं ।।

विमर्दः सुमहानासीदेकस्य बहुभिः सह । शतक्रतुर्यथा पूर्वं महत्या दैत्यसेनया ॥

Verse 56

अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा । राजन! उनके चलाये हुए सुवर्णभूषित बाणोंने अर्जुनके रथकी बैठकको अनायास ही भर दिया

अर्जुनस्य रथोपस्थं पूरयामासुरञ्जसा ।

Verse 66

शरैवीक्ष्य विनुन्नाड़ौ प्रह्ृ् युद्धदुर्मदा: । सम्पूर्ण धनुर्धरोंमें श्रेष्ठ तथा महाधनुर्धर श्रीकृष्ण और अर्जुनके सम्पूर्ण अंगोंको बाणोंसे व्यथित हुआ देख रणदुर्मद कौरवयोद्धा बड़े प्रसन्न हुए

सञ्जय उवाच—शरैर्विद्धं विनुन्नाङ्गं सर्वाङ्गेषु व्यथान्वितम् । सर्वधनुर्धरश्रेष्ठौ महाधनुर्धरौ हि तौ—श्रीकृष्णं च अर्जुनं चैव—दृष्ट्वा रणदुर्मदाः कौरवाः प्रमुदिता बभूवुः ॥

Verse 76

युगं चैवानुकर्ष च शरभूतम भूत्तदा । प्रभो! अर्जुनके रथके पहिये, कूबर, ईषादण्ड, लगाम या जोते, जूआ और अनुकर्ष-- ये सब-के-सब उस समय बाणमय हो रहे थे

सञ्जय उवाच—प्रभो! तदा युगं चानुकर्षश्च शरभूतमभूत्तथा । अर्जुनस्य रथचक्रे कूबर ईषादण्डस्तथा । लगामो योजनी जूआ अनुकर्षश्च सर्वशः शरमयं समपद्यत ॥

Verse 83

यादृशं तत्र पार्थस्य तावका: सम्प्रचक्रिरे राजन! वहाँ आपके योद्धाओंने अर्जुनकी जैसी अवस्था कर दी थी, वैसी पहले कभी न तो देखी गयी और न सुनी ही गयी थी

सञ्जय उवाच—राजन्! यादृशीं तत्र पार्थस्य तावकाः सम्प्रचक्रिरे । तादृशी न कदाचिद्दृष्टा न श्रुता चापि भूतले ॥

Verse 96

उल्काशतै: सम्प्रदीप्त॑ विमानमिव भूतले । विचित्र पंखवाले पैने बाणोंद्वारा सब ओरसे व्याप्त हुआ अर्जुनका रथ भूतलपर सैकड़ों मसालोंसे प्रकाशित होनेवाले विमानके समान शोभा पाता था

सञ्जय उवाच—भूतलेऽर्जुनरथः सर्वतः पैन्दैर्विचित्रपक्षैः शरैर्व्याप्तः । उल्काशतैः सम्प्रदीप्तं विमानमिव शोभां लेभे ॥

Verse 103

अवाकिरत्तां पृतनां मेघो वृष्ट्येव पर्वतम्‌ महाराज! तदनन्तर अर्जुनने झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा आपकी उस सेनाको उसी प्रकार ढक दिया, जैसे मेघ पानीकी वर्षासे पर्वतको आच्छादित कर देता है

सञ्जय उवाच—महाराज! तदनन्तरं पार्थः कुटिलग्रन्थिभिः शरैः तव पृतनां समवाकिरत् । मेघो वृष्ट्येव पर्वतं यथा जलधाराभिराच्छादयेत् ॥

Verse 113

पार्थभूतममन्यन्त प्रेक्षमाणास्तथाविधम्‌ | समरभूमिमें अर्जुनके नामसे अंकित बाणोंकी चोट खाते हुए कौरव-सैनिक उन्हें उसी रूपमें देखते हुए सब कुछ अर्जुनमय ही मानने लगे

तं तथाविधं समरे प्रेक्षमाणास्तावकाः पार्थभूतममन्यन्त। अर्जुननामाङ्कितैः शरैः प्रहृताः सन्तो यथार्जुनमेव तं ददृशुः; तथा दृष्ट्वा च सर्वं पुरतः अर्जुनमयमेवेति मन्यमानाः, भयविस्मयाभ्यां विवेकं जहुः।

Verse 126

सैन्येन्धनं ददाहाशु तावकं पार्थपावक: । अर्जुनरूपी महान्‌ अग्निने क्रोधसे प्रजवलित हुई बाणमयी ज्वालाएँ फैलाकर धनुषकी टंकाररूपी वायुसे प्रेरित हो आपके सैन्यरूपी ईंधनको शीघ्रतापूर्वक जलाना आरम्भ किया

तावकं सैन्यमेवेन्धनं कृत्वा पार्थपावकः क्षिप्रं ददाह। क्रोधप्रज्वलितो महानग्निरिव, बाणमयीं ज्वालां प्रसार्य, धनुष्टङ्काररूपेण वायुनाऽभिप्रेरितः, तव बलं शीघ्रमेव दग्धुं प्रचक्रमे।

Verse 163

समदृश्यन्त पार्थस्य रथमार्गेषु भारत । भारत! महाभाग! अर्जुनके रथके मार्गोमें धरतीपर गिरते हुए रथके पहियों

पार्थस्य रथमार्गेषु, भारत महाभाग, समदृश्यन्त महीतले पतिताः पुञ्जपुञ्जाः—रथचक्राणि, यूगानि, तरकसाः, पताकाध्वजाः, भग्नरथाः, शस्त्राणि, अनुकर्षाः, त्रिवेण्वाख्याः काष्ठाः, धुरः, रज्जवः, चाबुकाः, कुण्डलोपेतानि शिरांसि, पगडीधारिणः शिरोभागाः, भुजाः, स्कन्धाः, छत्राणि, व्यजनानि, मुकुटानि च।

Verse 176

अगम्यरूपा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा | प्रजानाथ! कुपित हुए अर्जुनके रथके मार्गकी भूमिपर मांस और रक्तकी कीच जम जानेके कारण वहाँ चलना-फिरना असम्भव हो गया

मांसशोणितकर्दमा पृथिवी अगम्यरूपा बभूव, प्रजानाथ। कुपितस्यार्जुनस्य रथमार्गे भूमौ मांसशोणितपङ्केन संलिप्तायां तत्र गमनागमनमसम्भवमभवत्।

Verse 183

बभूव भरतश्रेष्ठ रुद्रस्याक्रीडनं यथा । भरतश्रेष्ठ! वह रणभूमि रुद्रदेवके क्रीडास्थल (श्मशान)-की भाँति कायरोंके मनमें भय उत्पन्न करनेवाली और शूरवीरोंका हर्ष बढ़ानेवाली थी

भरतश्रेष्ठ, सा रणभूमिर्रुद्रस्याक्रीडनं यथा बभूव। श्मशानसदृशी सा कायराणां हृदये भयमजनयत्, शूराणां तु हर्षं वर्धयामास।

Verse 196

रथानां सवरूथानां विधूमो5ग्निरिव ज्वलन्‌ । शत्रुओंको संताप देनेवाले पार्थ समरांगणमें आवरणसहित दो सहस्र रथोंका संहार करके धूमरहित प्रज्वलित अग्निके समान प्रकाशित हो रहे थे

सञ्जय उवाच—रथानां सवरूथानां मध्ये विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्, शत्रूणां संतापकरः पार्थः समराङ्गणे आवरणसहितान् द्विसहस्रान् रथान् संहृत्य धूमरहितदीप्ताग्निसमः प्रकाशते स्म।

Verse 206

विधूमो दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धनंजय: । राजन्‌! जैसे चराचर जगत्‌को दग्ध करके भगवान्‌ अग्निदेव धूमरहित देखे जाते हैं, उसी प्रकार कुन्तीकुमार अर्जुन भी देदीप्यमान हो रहे थे

सञ्जय उवाच—विधूमः दृश्यते राजंस्तथा पार्थो धनञ्जयः। यथा चराचरं जगद् दग्ध्वा भगवानग्निर्धूमरहितो दृश्यते, तथा कुन्तीकुमारोऽर्जुनोऽपि देदीप्यमानः प्रकाशते स्म।

Verse 216

रथेनातिपताकेन पाण्डवं प्रत्यवारयत्‌ । संग्रामभूमिमें पाण्डुपुत्र अर्जुनका वह पराक्रम देखकर द्रोणकुमार अश्व॒त्थामाने अत्यन्त ऊँची पताकावाले रथके द्वारा आकर उन्हें रोका

सञ्जय उवाच—संग्रामभूमौ पाण्डुपुत्रस्यार्जुनस्य पराक्रमं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा अतिपताकेन रथेनागत्य पाण्डवं प्रत्यवारयत्।

Verse 233

जीमूतयोर्यथा वृष्टिस्तपान्ते भरतर्षभ । महाराज! भरतश्रेष्ठ! जैसे वर्षा-ऋतुमें दो मेघखण्ड पानी बरसा रहे हों, उसी प्रकार उन दोनोंके बाणोंकी वहाँ अत्यन्त भयंकर वर्षा होने लगी

सञ्जय उवाच—जीमूतयोः यथा वृष्टिः तपान्ते भरतर्षभ, तथा तयोर्बाणानां तत्रातिभीषणा वृष्टिरभवत्।

Verse 246

ततक्षतुस्तदान्योन्यं शृज्भाभ्यां वृषभाविव । जैसे दो साँड़ परस्पर सींगोंसे प्रहार करते हैं

सञ्जय उवाच—ततः तावन्योन्यं शृङ्गाभ्यां वृषभाविव ततक्षतुः। परस्परवैरप्रेरितौ तौ वीरौ वक्रग्रन्थिभिर्बाणैः परस्परं क्षतविक्षतं चक्रतुः।

Verse 266

वासुदेवं च दशभिद्रौणिरविव्याध भारत । भरतनन्दन! तब अअश्वत्थामाने अत्यन्त तेज किये हुए सुवर्णमय पंखवाले बारह बाणोंसे अर्जुनको और दस सायकोंसे श्रीकृष्णको भी घायल कर दिया

सञ्जय उवाच—भारत, द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा वासुदेवं दशभिरिषुभिरविव्याध। ततः भरतनन्दन, स सुवर्णपक्षान् अतितेजसो बाणान् कृत्वा द्वादशभिरर्जुनं विव्याध, दशभिश्च श्रीकृष्णमपि समाहनत्।

Verse 283

मृदुपूर्व ततश्वैनं पुन: पुनरताडयत्‌ । शत्रुओंको संताप देनेवाले सव्यसाचीने अश्वत्थामाके घोड़े, सारथि एवं रथको चौपट कर दिया। फिर वे हलके हाथों बाण चलाकर बारंबार उसे घायल करने लगे

सञ्जय उवाच—मृदुपूर्वं ततोऽस्यैनं पुनः पुनरताडयत्। सव्यसाची शत्रुसन्तापनोऽश्वत्थाम्नो हयान् सारथिं रथं च चौपटं कृत्वा, लघुहस्तः शरान् मुञ्चन् पुनः पुनस्तं विव्याध।

Verse 296

मुसलं पाण्डुपुत्राय चिक्षेप परिघोपमम्‌ | जिसके घोड़े मार डाले गये थे, उसी रथपर खड़े हुए द्रोणपुत्रने पाण्डुकुमार अर्जुनपर लोहेका एक मुसल चलाया, जो परिघके समान प्रतीत होता था

सञ्जय उवाच—हतेषु हयेषु तस्मिन्नेव रथे स्थितो द्रोणपुत्रः पाण्डुपुत्रायार्जुनाय परिघोपमं लौहमुसलं चिक्षेप।

Verse 303

चिच्छेद सप्तधा वीर: पार्थ: शत्रुनिबर्हण: । शत्रुओंका संहार करनेवाले वीर अर्जुनने सहसा अपनी ओर आते हुए उस सुवर्णपत्रविभूषित मुसलके सात टुकड़े कर डाले

सञ्जय उवाच—वीरः पार्थः शत्रुनिबर्हणः सहसैव तदागच्छन्तं सुवर्णपत्रविभूषितं मुसलं सप्तधा चिच्छेद।

Verse 316

आददे परिधघं घोर नगेन्द्रशिखरोपमम्‌ । अपने मुसलको कटा हुआ देख अभ्व॒त्थामाको बड़ा क्रोध हुआ और उसने पर्वतशिखरके समान एक भयंकर परिघ हाथमें ले लिया

सञ्जय उवाच—मुसलं छिन्नं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रोऽश्वत्थामा तीव्रक्रोधसमाविष्टः नगेन्द्रशिखरोपमं घोरं परिघं हस्ते जग्राह।

Verse 366

अवाकिरच्छरव्रातै: सर्वक्षत्रस्थ पश्यत: । राजन्‌! तब भारद्वाजनन्दन अभश्वत्थामाने सम्पूर्ण क्षत्रियोंके देखते-देखते महारथी सुरथको अपने बाणसमूहोंसे आच्छादित कर दिया

सञ्जय उवाच—राजन्, सर्वेषां क्षत्रियाणां पश्यतां तदा भारद्वाजनन्दनः द्रौणिरश्वत्थामा महारथिं सुरथं शरव्रातैः समन्तादवाकिरत्, बाणसमूहैः सम्पूर्णमाच्छादयामास।

Verse 373

रथेन मेघघोषेण द्रौणिमेवाभ्यधावत । तब युद्धस्थलमें पांचाल महारथी सुरथने भी मेघके समान गम्भीर घोष करनेवाले रथके द्वारा अश्वत्थामापर ही धावा किया

ततः पाञ्चालानां महारथिः सुरथो मेघघोषेण रथेन द्रौणिमेवाभ्यधावत्।

Verse 383

ज्वलनाशीविषनिभै: शरैश्नैनमवाकिरत्‌ । सब प्रकारके भारोंको सहन करनेमें समर्थ, सुदृढ़ एवं उत्तम धनुषको खींचकर सुरथने अग्नि और विषैले सर्पोके समान भयंकर बाणोंकी वर्षा करके अश्वत्थामाको ढक दिया

सञ्जय उवाच—सुरथः सुदृढं श्रेष्ठं च धनुराकृष्य सर्वभारसहं, ज्वलनाशीविषनिभैः शरैः द्रौणिमश्वत्थामानं समन्तादवाकिरत्, शरवृष्ट्या तमाच्छादयामास।

Verse 393

चुकोप समरे द्रौणिर्दण्डाहत इवोरग: । महारथी सुरथको क्रोधपूर्वक आक्रमण करते देख अश्वत्थामा समरमें डंडेकी चोट खाये हुए सर्पके समान अत्यन्त कुपित हो उठा

सञ्जय उवाच—समरे सुरथस्य क्रोधेनाभ्याघातं दृष्ट्वा द्रौणिरश्वत्थामा दण्डाहत इवोरगः चुकोपात्यन्तम्।

Verse 2536

शस्त्राणां सड़मश्वनैव घोरस्तत्राभवत्‌ पुन: । महाराज! बहुत देरतक तो उन दोनोंका युद्ध एक-सा चलता रहा। फिर उनमें वहाँ अस्त्र-शस्त्रोंका घोर संघर्ष आरम्भ हो गया

सञ्जय उवाच—राजन्, तत्र पुनः शस्त्राणां सङ्घट्टात् अश्वनाद इव घोरः शब्दोऽभवत्। चिरं तयोः समं युद्धं प्रवृत्तमासीत्; अथ तत्रास्त्रशस्त्राणां घोरः समाघात आरब्धः।

Verse 2736

मानयित्वा मुहूर्त तु गुरुपुत्रं महाहवे । तदनन्तर उस महासमरमें दो घड़ीतक गुरुपुत्रका आदर करके अर्जुनने बड़े हर्ष और उत्साहके साथ गाण्डीव धनुषको खींचना आरम्भ किया

सञ्जय उवाच—महाहवे गुरुपुत्रं मुहूर्तं मानयित्वा, तदनन्तरं तस्मिन् महति समरेऽर्जुनो हर्षोत्साहसमन्वितो गाण्डीवं धनुराकर्षितुम् आरब्धवान्।

Frequently Asked Questions

The implicit dilemma is the clash between kinship ethics and wartime role-duty: Nakula confronts his maternal uncle Śalya under the compulsion to protect Yudhiṣṭhira and the coalition, illustrating how familial bonds are subordinated to sovereign and martial obligations.

The chapter suggests that late-stage conflict compresses agency: tactical necessity (coordination, rapid re-arming, and resilience after setbacks) becomes decisive, while ethical ideals remain present but strained by the urgency of protecting leaders and maintaining cohesion.

No explicit phalaśruti is presented in this passage; the meta-commentary is indirect, conveyed through Saṃjaya’s evaluative framing of extraordinary prowess and the epic’s recurrent emphasis on the cost and density of massed violence.

Read Mahabharata in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App