Previous Verse
Next Verse

Shloka 41

उत्पातदर्शनम् — Portents and Kāla among the Vṛṣṇis

तद्‌ वज्रभूतं मुसलं व्यदृश्यत तदा दृढम्‌ | राजन्‌! वे जिस किसी भी तृणका प्रहार करते वह अभेद्य वस्तुका भी भेदन कर डालता था और व्रजमय मूसलके समान सुदृढ़ दिखायी देता था || ४० $ || अवधीत्‌ पितरं पुत्र: पिता पुत्रं च भारत,भरतनन्दन! उस मूसलसे पिताने पुत्रको और पुत्रने पिताको मार डाला। जैसे पतिंगे अतामें कूद पड़ते हैं, उसी प्रकार कुकुर और अन्धकवंशके लोग परस्पर जूझते हुए एक दूसरेपर मतवाले होकर टूटते थे

tad vajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata tadā dṛḍham | rājann abhēdya-vastūnām api bhedana-kṣamaṃ vajramaya-musala-sadṛśaṃ sudṛḍhaṃ babhūva || avadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putraṃ ca bhārata | bharatanandana tat-musalenā pitā putraṃ putraś ca pitaram ajaghāna | yathā pataṅgā agnau kūdanti tathā kukurāndhaka-vaṃśyāḥ parasparaṃ yuyudhānā anyonyam mattavat samabhidudruvuḥ ||

वैशम्पायन उवाच—तदा वज्रभूतं दृढं मुसलं व्यदृश्यत। राजन्, येन केनचित् तृणप्रहारेणापि तदभेद्यं भिनत्ति स्म; वज्रमयं मुसलमिव सुदृढं बभौ। तस्मिन् उन्मादे पुत्रः पितरं जघान, पिता च पुत्रं, भारत। पतङ्गा इवाग्नौ, कुकुरान्धकाः क्रोधमत्ताः परस्परं समरेऽभ्यपतन्।

तत्that
तत्:
Karta
TypePronoun
Rootतद्
FormNeuter, Nominative, Singular
वज्रभूतम्having become like a thunderbolt
वज्रभूतम्:
Karta
TypeAdjective
Rootवज्रभूत
FormNeuter, Nominative, Singular
मुसलम्club, pestle
मुसलम्:
Karta
TypeNoun
Rootमुसल
FormNeuter, Nominative, Singular
व्यदृश्यतwas seen, appeared
व्यदृश्यत:
TypeVerb
Rootदृश्
FormImperfect, 3rd, Singular, Atmanepada, Passive/Impersonal (appeared/was seen)
तदाthen
तदा:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootतदा
दृढम्firm, hard
दृढम्:
Karta
TypeAdjective
Rootदृढ
FormNeuter, Nominative, Singular
राजन्O king
राजन्:
TypeNoun
Rootराजन्
FormMasculine, Vocative, Singular

वैशम्पायन उवाच

V
Vaiśampāyana
J
Janamejaya (implied by 'rājan')
M
musala (club)
V
vajra (thunderbolt, as simile)
K
Kukura lineage
A
Andhaka lineage
F
fire (as simile)
M
moths (as simile)

Educational Q&A

The passage underscores how adharma, intoxication, and uncontrolled rage can erase even the most basic ethical bonds—such as the duty between father and son—so that a community collapses from within. It also illustrates the inexorable ripening of prior causes (karma/śāpa), where a seemingly small instrument becomes the means of total ruin.

A vajra-hard club (musala) manifests as an irresistible weapon. In a drunken, frenzied brawl, members of the Kukura and Andhaka (Yādava) clans attack one another; fathers and sons kill each other, compared to moths rushing into fire.